TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA SƯ PHẠM
BỘ MÔN SƯ PHẠM SINH HỌC

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI DẠY BÀI MỚI
THEO HƯỚNG TÍCH CỰC HÓA HOẠT ĐỘNG
NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY
HỌC PHẦN SINH HỌC VI SINH VẬT
SINH HỌC 10 CƠ BẢN

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP
Ngành SƯ PHẠM SINH HỌC

Cán bộ hướng dẫn

Sinh viên thực hiện

Th.S TRƯƠNG TRÚC PHƯƠNG

NGUYỄN NGỌC KIỀU MI
Lớp: Sư phạm Sinh
MSSV: 3112252

NĂM 2015


Luận văn tốt nghiệp Đại học khóa 37 – 2015

Trường Đại học Cần Thơ

CẢM TẠ


Luận văn tốt nghiệp Đại học khóa 37 – 2015

Trường Đại học Cần Thơ

TÓM LƯỢC
Đề tài “Xây dựng hệ thống câu hỏi dạy bài mới theo hướng tích cực hóa
hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học phần sinh học vi sinh vật – Sinh
học 10 cơ bản” được thực hiện từ tháng 9/2014 đến tháng 5/2015. Mục tiêu của đề
tài là xây dựng hệ thống câu hỏi dạy bài mới theo hướng tích cực hóa hoạt động
nhận thức của học sinh để giảng dạy phần ba Sinh học vi sinh vật ở chương trình
Sinh học 10 cơ bản, từ đó xây dựng được 10 giáo án có sử dụng hệ thống câu hỏi
đã xây dựng để áp dụng vào giảng dạy thực nghiệm. Quá trình thực hiện đề tài,
chúng tôi đã vận dụng kiến thức lý thuyết về câu hỏi, lý thuyết về tích cực hóa hoạt
động nhận thức của học sinh và phân tích chương trình Sinh học vi sinh vật của
Thạc sĩ Trương Trúc Phương (2010). Chúng tôi cũng tổng hợp các tài liệu liên
quan đến đề tài (sách báo, tài liệu chuyên ngành, các luận văn có liên quan, các
hình ảnh từ trang web,…), tiến hành quan sát sư phạm để thu thập những nội dung
cần thiết cho luận văn và thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả của sản phẩm
đề tài. Kết quả của đề tài qua hơn 8 tháng thực hiện, chúng tôi đã xây dựng được
hệ thống gồm 122 câu hỏi, 10 giáo án phục vụ giảng dạy phần Sinh học vi sinh vật,
Sinh học 10 – cơ bản. Các sản phẩm của đề tài đã được thực nghiệm sư phạm từ
tháng 3/2015 đến tháng 4/2015. Kết quả cho thấy hệ thống câu hỏi được xây dựng
đã góp phần vào việc nâng cao hiệu quả dạy học phần Sinh học vi sinh vật, Sinh
học 10 – cơ bản.

Ngành Sư phạm Sinh học

ii


2.2.5. Yêu cầu sư phạm của câu hỏi. ................................................... 15
2.3. Tích cực hóa hoạt động nhận thức học sinh trong quá trình dạy học
Sinh học ................................................................................................... 15

Ngành Sư phạm Sinh học
Sinh học

iii

Bộ môn Sư phạm


Luận văn tốt nghiệp Đại học khóa 37 – 2015

Trường Đại học Cần Thơ

2.3.1. Ý nghĩa, mục tiêu của việc đổi mới PPDH theo hướng tích cực
hóa hoạt động nhận thức của học sinh ................................................... 15
2.3.2. Những nét đặc trưng cơ bản của định hướng tích cực hóa hoạt động
nhận thức của học sinh .......................................................................... 16
2.3.3. Phương hướng hoàn thiện phương pháp dạy học Sinh học ở trường
THPT theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh ......... 18
2.3.4. Các biện pháp tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh trong
dạy học Sinh học ở trường phổ thông .................................................... 18
2.4. Các phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận
thức của học sinh ...................................................................................... 20
2.4.1. Hoạt động nhận thức .................................................................... 20
2.4.2. Tính tích cực nhận thức và các biểu hiện của tính tích cực nhận
thức ....................................................................................................... 21
2.4.3. Dấu hiệu đặc trưng của phương pháp dạy học theo hướng tích cực

2.6. Quy trình xây dựng câu hỏi tích cực hóa hoạt động nhận thức của học
sinh trong dạy học Sinh học vi sinh vật .................................................... 30
2.7. Phân tích quy trình xây dựng câu hỏi ................................................. 30
2.7.1. Phân tích cấu trúc, nội dung bài học ............................................ 30
2.7.2. Những nguyên tắc viết mục tiêu bài học ...................................... 31
2.7.3. Liệt kê, sắp xếp những nội dung kiến thức có thể mã hóa thành câu
hỏi theo logic bài học ............................................................................ 32
2.7.4. Diễn đạt các khả năng mã hóa nội dung, kiến thức đó thành câu hỏi
.............................................................................................................. 33
2.7.5. Chỉnh sửa nội dung và hình thức câu hỏi để đưa vào hệ thống sao
cho phù hợp với mục đích lý luận .......................................................... 34
CHƯƠNG 3 PHƯƠNG TIỆN, PHƯƠNG PHÁP ...............................................35
3.1. Phương tiện ....................................................................................... 35
3.2. Phương pháp ...................................................................................... 35
3.2.1. Nghiên cứu lý thuyết: .................................................................. 35
3.2.2. Nghiên cứu thực nghiệm: ............................................................. 35
CHƯƠNG 4 KẾT QUẢ, THẢO LUẬN ............................................................... 39
4.1. Cơ sở thực tiễn ................................................................................. 39
4.1.1. Thực trạng việc sử dụng câu hỏi trong dạy học Sinh học ở trường
THPT .................................................................................................... 39

Ngành Sư phạm Sinh học

v

Bộ môn Sư phạm Sinh học


Luận văn tốt nghiệp Đại học khóa 37 – 2015




Luận văn tốt nghiệp Đại học khóa 37 – 2015

Trường Đại học Cần Thơ

DANH SÁCH BẢNG
Bảng 4. 1. Bảng tổng hợp điểm bài kiểm tra số 1 của lớp TN và lớp ĐC ...............64
Bảng 4. 2. Bảng tổng hợp điểm bài kiểm tra số 2 của lớp TN và lớp ĐC ...............65
Bảng 4. 3. Bảng tổng hợp điểm bài kiểm tra số 3 của lớp TN và lớp ĐC ...............66

Ngành Sư phạm Sinh học
Sinh học

vii

Bộ môn Sư phạm


Luận văn tốt nghiệp Đại học khóa 37 – 2015

Trường Đại học Cần Thơ

DANH SÁCH BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 4. 1. Biểu đồ biểu diễn số lượng HS đạt điểm Xi của lớp TN và lớp ĐC ở
bài kiểm tra số 1 .......................................................................................................65
Biểu đồ 4. 2. Biểu đồ biểu diễn số lượng HS đạt điểm Xi của lớp TN và lớp ĐC ở
bài kiểm tra số 2 .......................................................................................................66
Biểu đồ 4. 3. Biểu đồ biểu diễn số lượng HS đạt điểm Xi của lớp TN và lớp ĐC ở
bài kiểm tra số 3 .......................................................................................................67

SGK

Sách giáo khoa

SV

Sinh viên

THPT

Trung học phổ thông

TN

Thực nghiệm

Ngành Sư phạm Sinh học
Sinh học

ix

Bộ môn Sư phạm


Luận văn tốt nghiệp Đại học khóa 37 – 2015

Trường Đại học Cần Thơ

CHƯƠNG 1



1

Bộ môn Sư phạm Sinh học


Luận văn tốt nghiệp Đại học khóa 37 – 2015

Trường Đại học Cần Thơ

không thể quan sát bằng mắt thường và chúng hiện diện khắp mọi nơi, ngay cả trên
cơ thể chúng ta. Sinh học vi sinh vật là chương có rất nhiều kiến thức khái niệm
mới (Bài 25, 26, 27) và kiến thức quy trình. Việc lựa chọn phương pháp dạy học
phù hợp, giúp HS chủ động tìm hiểu, tư duy để phát hiện kiến thức mới là vấn đề
quan trọng và khó khăn đối với mỗi giáo viên (GV).Vì vậy, việc xây dựng hệ thống
câu hỏi dạy bài mới để giảng dạy phần kiến thức này nhằm rèn luyện thói quen tư
duy, tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS là điều vô cùng cần thiết.
Câu hỏi là sản phẩm của quá trình nhận thức. Việc đặt và trả lời câu hỏi để
tìm ra tri thức mới sẽ đạt được kết quả cao nhất, rèn luyện cho HS khả năng tư duy,
tự lực nghiên cứu, tìm tòi, khám phá,…Từ đó, HS có thể vận dụng các kiến thức đã
học vào đời sống thực tiễn, sản xuất. Tuy nhiên, việc sử dụng câu hỏi trong dạy học
không phải là vấn đề đơn giản. Nó đòi hỏi người GV phải hiểu rõ nội dung bài học,
biết cách xây dựng câu hỏi. Ngoài ra, GV cần am hiểu tâm lý, trình độ của HS để
có thể đưa ra những câu hỏi có tính vừa sức. Bên cạnh đó, GV cần linh hoạt trong
tổ chức thảo luận, tranh luận trên lớp học để vừa đảm bảo thời gian, vừa phát huy
tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS.
Từ những lí do đó, chúng tôi chọn đề tài “Xây dựng hệ thống câu hỏi dạy bài
mới theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học
phần sinh học vi sinh vật – Sinh học 10 cơ bản” để góp phần đổi mới phương
pháp giảng dạy và nâng cao chất lượng dạy HS học nói chung và dạy học phần

- Phân tích nội dung chương trình Sinh học vi sinh vật, xây dựng hệ thống
câu hỏi theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS.
- Xây dựng giáo án có sử dụng hệ thống câu hỏi theo hướng tích cực hoạt
động nhận thức của HS.
- Tiến hành dạy thực nghiệm và đánh giá hiệu quả bài dạy bằng các bài kiểm
tra.
1.4. Phạm vi nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu xây dụng hệ thống câu hỏi dạy bài mới phần Sinh học vi
sinh vật, Sinh học 10 chương trình cơ bản.

Ngành Sư phạm Sinh học

3

Bộ môn Sư phạm Sinh học


Luận văn tốt nghiệp Đại học khóa 37 – 2015

Trường Đại học Cần Thơ

CHƯƠNG 2

TỔNG QUAN TÀI LIỆU
2.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và sử dụng câu hỏi trong dạy – học Sinh
học
2.1.1. Tình hình nghiên cứu và sử dụng câu hỏi trong dạy – học sinh học trên
thế giới
Trên thế giới đã có nhiều tác giả đề cập tới câu hỏi: Socolovskaia,
Abramova, Kadosnhicov, Laixeva, O. Karlinxki (1975, 1979) đã đề cập đến vai trò,


Trường Đại học Cần Thơ

hỏi, bài tập sử dụng trong tất cả các khâu của quá trình dạy học như nghiên cứu tài
liệu mới, củng cố và hoàn thiện kiến thức, kiểm tra đánh giá nhằm tích cực hóa
hoạt động nhận thức của HS trong dạy học sinh thái học.
Nguyễn Trung Thành (2005) đã nghiên cứu đề tài về hệ thống từ cơ sở lý
luận và thực tiễn của việc sử dụng câu hỏi, bài tập trong dạy học Sinh thái học
THPT đến các biện pháp sử dụng câu hỏi, bài tập để hình thành, phát triển khái
niệm sinh thái học cho HS THPT. Từ đó, giúp HS phát huy khả năng tư duy, sáng
tạo, chủ động trong việc hình thành khái niệm mới,
Kim Thị Hường (2006) đã nêu lên vai trò của câu hỏi trong việc phát triển
kiến thức cho HS, quy trình xây dựng một câu hỏi.Đồng thời đưa ra những biện
pháp giúp rèn luyện cho HS khả năng tự đặt câu hỏi để phát hiện kiến thức.
Đỗ Thị Tố Như (2007) với công trình nghiên cứu từ cơ sở lý luận đến việc
đưa ra quy trình xây dựng và sử dụng câu hỏi.Từ đó rèn luyện cho SV khoa Sinh
kỹ năng xây dựng và sử dụng câu hỏi trong dạy học.
Trần Thủy Vịnh (2011) khẳng định việc giảng dạy có hiệu quả cao và kết
quả khả quan khi GV biết cách đặt câu hỏi và áp dụng câu hỏi thích hợp.Qua đó,
GV có thể khơi gợi, khuấy động được quá trình nhận thức của HS, đồng thời rèn
luyện cho HS khả năng phân tích, tổng hợp, đánh giá và phát triển khả năng tư duy
của HS.
Cấn Văn Xuân (2011) ngoài việc nghiên cứu cơ sở lý thuyết, cơ sở thực tiễn
về thực trạng việc dạy và học môn Lịch sử.Tác giả còn xây dựng hệ thống câu hỏi
để áp dụng vào giảng dạy môn Lịch sử ở từng bài cụ thể.
Nguyễn Thị Hằng Nga (2012) đã nhận định rằng sự có mặt của câu hỏi giúp
vận hành, thúc đẩy quá trình dạy học đạt chất lượng cao.Câu hỏi được nghiên cứu
sử dụng như một công cụ hữu hiệu để thực hiện các mục tiêu đổi mới phương pháp
dạy học của GV.Câu hỏi được sử dụng ở tất cả các khâu của quá trình dạy học.
Trương Thị Chinh và ctv (2011) khẳng định câu hỏi trong dạy học là linh

hỏi dạy bài mới phần vi sinh vật học theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức
của HS. Đề này cũng cung cấp thêm hệ thống câu hỏi làm phương tiện dạy học cho
phần kiến thức về Sinh học vi sinh vật.
2.2.

Cơ sở lý luận của câu hỏi

2.2.1. Khái niệm câu hỏi
Theo Đỗ Thị Tố Như (2007), hỏi là nêu ra điều mình muốn người khác hoặc
tự trả lời về một vấn đề nào đó. Câu hỏi có tầm quan trọng đặc biệt trong hoạt động
nhận thức thế giới của loài người và trong dạy học. Câu hỏi là một cấu trúc ngôn
ngữ diễn đạt một đòi hỏi, một yêu cầu, một mệnh lệnh cần được giải quyết.
Aristotle là người đầu tiên phân tích câu hỏi dưới dạng logic. Ông cho rằng
đặc trưng cơ bản của câu hỏi là buộc người bị hỏi phải lựa chọn các giải pháp có
tính trái ngược nhau, do đó con người phải có phản ứng lựa chọn, hoặc cách hiểu
này hoặc cách hiểu khác. Tư tưởng quan trọng bậc nhất nhất của ông còn nguyên

Ngành Sư phạm Sinh học

6

Bộ môn Sư phạm Sinh học


Luận văn tốt nghiệp Đại học khóa 37 – 2015

Trường Đại học Cần Thơ

giá trị đó là: “Câu hỏi là một mệnh đề trong đó chứa đựng cái đã biết và cái chưa
biết”.

7

Bộ môn Sư phạm Sinh học


Luận văn tốt nghiệp Đại học khóa 37 – 2015

Trường Đại học Cần Thơ

- Mỗi câu hỏi cần chứa đựng điều chưa biết.
- Điều chưa biết đó phải được người bị hỏi ý thức được để có định hướng
nghiên cứu.
- Câu hỏi phải chứa đựng nội dung đã biết, trong đó có tỉ lệ phù hợp với cái
chưa biết đối với một chủ thể là vô cùng cần thiết. Vì trong cả hai trường hợp chưa
biết gì hoăc biết quá ít cũng như biết quá nhiều hoặc biết tất cả đều không có phản
ứng trả lời, và lúc đó câu hỏi không còn là câu hỏi nữa, nghĩa là nó không có giá trị
về mặt nhận thức (Nguyễn Trung Thành, 2005).
Trong dạy học, câu hỏi được sử dụng để hướng dẫn quá trình nhận thức, tích
cực hóa hoạt động nhận thức của HS.Đó là một yêu cầu được đặt ra đòi hỏi HS
phải thực hiện bằng sự tư duy tích cực. Theo tác giả Trần Bá Hoành “Câu hỏi kích
thích tư duy là câu hỏi đặt ra trước HS một nhiệm vụ nhận thức, khích lệ và đòi hỏi
HS cố gắng trí tuệ cao nhất, tự lực tìm ra câu trả lời bằng cách vận dụng các thao
tác tư duy so sánh, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa qua đó tập lĩnh hội kiến thức
mới, đồng thời tập dượt các phương pháp nghiên cứu, phương pháp giải quyết vấn
đề, có niềm vui khám phá” (Đỗ Thị Tố Như, 2007).
Câu hỏi để tích cực hóa hoạt động của HS trong quá trình dạy học là câu hỏi
nhằm vào mục đích phát triển tư duy, phát huy khả năng tích cực, chủ động trong
học tập của HS. Vì vậy, yêu cầu của câu hỏi là phân tích, giải thích chứng minh, so
sánh, khái quát hóa,… (Đỗ Thị Tố Như, 2007)
Tóm lại, câu hỏi là một hình thức của tư duy ngang hàng với các hình thức

- Mâu thuẫn khách quan là bản chất của sự vật hiện tượng, con người nhận
biết nó thì đó là một tri thức về sự vật hiện tượng đó.
- Mâu thuẫn chủ quan chỉ có ở một chủ thể nhất định. Nó xuất hiện trong
tình huống mà trước một mâu thuẫn khách quan, chủ thể nhận thức chưa đủ khả
năng để làm sáng tỏ. Vậy nên mâu thuẫn chủ quan là khái niệm thuộc phạm trù tâm
lý nhận thức.Và câu hỏi là một công cụ logic, công cụ về lý luận dạy học để chúng
ta mô hình hóa các mâu thuẫn khách quan và mâu thuẫn chủ quan, giúp người học
nhận thức được đối tượng nghiên cứu.Câu hỏi vừa là điểm xuất phát, vừa là
phương tiện, là cầu nối để người học nhận thức sự vật, hiện tượng trong thế giới
quan.Vì thế, nhiều tác giả cho rằng câu hỏi là sản phẩm trung gian giúp con người
khám phá những điều bí ẩn của tự nhiên (Đỗ Thị Tố Như, 2007).
Như vậy, trong dạy học, câu hỏi giúp phát huy tính tích cực, sáng tạo của
HS trong học tập, củng cố, ôn tập, nâng cao kiến thức cho HS. Chỉ những câu hỏi
có vấn đề mới tạo ra được tình huống có vấn đề, mở đầu cho việc tư duy tích cực
của HS.Những câu hỏi xây dựng trong đề tài là những câu hỏi có vấn đề, nó trở
thành động lực tư duy của HS (Đỗ Thị Tố Như, 2007).
Toàn bộ nội dung môn học, từng bài học đều có mối liên hệ logic với nhau.
Nếu như mối lien hệ logic này bị vi phạm thì việc tiếp thu tri thức của HS sẽ gặp
rất nhiều khó khăn. Để hiểu được một điều gì đó thì phải gắn cái đã biết với cái
Ngành Sư phạm Sinh học

9

Bộ môn Sư phạm Sinh học


Luận văn tốt nghiệp Đại học khóa 37 – 2015

Trường Đại học Cần Thơ


Ngành Sư phạm Sinh học

10

Bộ môn Sư phạm Sinh học


Luận văn tốt nghiệp Đại học khóa 37 – 2015

Trường Đại học Cần Thơ

nhận thức và chủ động phát hiện kiến thức thông qua việc trả lời câu hỏi, từ đó
giúp khắc phục lối truyền thụ một chiều trong dạy học.
- Câu hỏi giúp HS lĩnh hội kiến thức một cách có hệ thống, từ đơn giản đến
phức tạp, từ kiến thức có mức suy luận thấp đến kiến thức có mức suy luận cao
hơn.
- Cá thể hóa học tập một cách tối ưu, tạo điều kiện cho HS rèn luyện và phát
huy tính tự học của bản thân.
- Câu hỏi có tác dụng rèn luyện tư duy cho HS, đặc biệt là tư duy cấp cao
như phân tích, đánh giá, tổng hợp. Khi được đặt vào tình huống có vấn đề, đối diện
với các câu hỏi, HS phải vận dụng các thao tác tư duy: phân tích, tổng hợp, đánh
giá, so sánh, suy luận,…để giải quyết vấn đề. Thông qua câu hỏi, HS biết vận dụng
lý thuyết vào những vấn đề trong cuộc sống, giúp HS hiểu sâu vấn đề.
- Dạy học bằng câu hỏi giúp rèn luyện khả năng diễn đạt, kỹ năng giao tiếp
của HS. Thông qua việc phát biểu trả lời câu hỏi tại lớp, HS phát triển được kỹ
năng diễn đạt, lập luận logic, xử lý thông tin nhanh nhạy, từ đó thông tin được cung
cấp không là thông tin chết nữa. Thông tin được tích lũy dần dần sẽ tạo điều kiện
cho HS phát sinh ý tưởng.
- Câu hỏi là cầu nối giao tiếp giữa GV với HS. Dạy học bằng câu hỏi giúp
GV đánh giá HS về mặt kiến thức, thái độ, mức độ hiểu biết của HS, từ đó phát

 Cách 1: câu hỏi được chia thành 2 loại
- Loại câu hỏi đòi hỏi tái hiện kiến thức, sự kiện, nhớ và trình bày một cách
có hệ thống, có chọn lọc.
- Loại câu hỏi đòi hỏi sự thông hiểu, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, hệ
thống hóa và vận dụng kiến thức.
Gall (1984) gọi loại thứ nhất là loại câu hỏi sự kiện, loại thứ hai là câu hỏi
cao hơn về nhận thức. Theo hướng dạy học phát huy tính tích cực của HS thì GV
cần chú trọng loại câu hỏi thứ hai, nhưng không nên xem nhẹ loại câu hỏi thứ nhất
vì nếu không tích lũy được kiến thức thì HS rất khó tư duy, sáng tạo. Ngoài ra, GV
cố gắng phát triển loại câu hỏi có yêu cầu cao về nhận thức.Hiện nay rất ít GV ở
trường THPT làm được điều này.
 Cách 2: có 6 loại câu hỏi theo 6 mức độ đánh giá của Benjamin Bloom
(1956)
1. Biết: Câu hỏi yêu cầu HS nhắc lại kiến thức, HS trả lời câu hỏi bằng cách
tái hiện và lặp lại kiến thức đã học.
2. Hiểu: Câu hỏi yêu cầu HS sắp xếp lại kiến thức đã học, diễn đạt lại điều
đã biết theo ý mình, chứng tỏ mình đã hiểu chứ không phải biết và nhớ.
3. Vận dụng: câu hỏi yêu cầu HS vận dụng kiến thức đã học vào tình huống
khác với tình huống trong bài học.
4. Phân tích: Câu hỏi yêu cầu HS phân tích nguyên nhân hoặc kết quả của
một hiện tượng, tìm kiếm bằng chứng cho hiện tượng đó.

Ngành Sư phạm Sinh học

12

Bộ môn Sư phạm Sinh học


Luận văn tốt nghiệp Đại học khóa 37 – 2015

xuất hướng giải quyết.
Loại câu hỏi này đề xuất cho HS xem xét 1 vấn đề dưới nhiều góc độ, có
thói quen suy nghĩ sâu sắc, có óc hoài nghi khoa học.
Ngành Sư phạm Sinh học

13

Bộ môn Sư phạm Sinh học


Luận văn tốt nghiệp Đại học khóa 37 – 2015

Trường Đại học Cần Thơ

Trong 5 loại câu hỏi trên, GV thường sử dụng nhiều nhất la loại 1 và loại 2,
loại 3 và loại 4 sử dụng nhưng còn ít, loại 5 rất ít khi sử dụng. Nhiều GV suy nghĩ
rằng CH phát huy tính tích cực, trí thông minh chỉ dành cho HS khá giỏi.Tuy
nhiên, bằng những câu hỏi thích hợp, GV có thể kích thích tư duy tích cực của các
HS có trình độ khác nhau, góp phần nâng cao năng lực tư duy của cả lớp.
Theo Đỗ Thị Tố Như (2007), có thể phân loại câu hỏi dựa vào các hình thức
sau:
 Dựa vào mục đích lý luận dạy – học:
- Câu hỏi hình thành kiến thức mới.
- Câu hỏi củng cố, hoàn thiện kiến thức.
- Câu hỏi kiểm tra, đánh giá.
 Dựa vào cách trả lời, câu hỏi chia thành:
- Câu hỏi tự luận.
- Câu hỏi trắc nghiệm khách quan.
 Dựa vào nội dung mà câu hỏi phản ánh:
- Câu hỏi nêu các sự kiện.

loại câu hỏi:
- Câu hỏi rèn luyện kỹ năng quan sát.
- Câu hỏi rèn luyện kỹ năng phân tích.
- Câu hỏi rèn luyện kỹ năng tổng hợp.
- Câu hỏi rèn luyện kỹ năng so sánh.
- Câu hỏi rèn luyện kỹ năng sử dụng con đường quy nạp.
- Câu hỏi rèn luyện kỹ năng sử dụng con đường diễn dịch.
2.2.5. Yêu cầu sư phạm của câu hỏi.
- Câu hỏi phải diễn đạt được điều cần hỏi.
- Câu hỏi phải có tác dụng kích thích tư duy HS.
- Câu hỏi phải mã hóa được thông tin quan trọng.
- Câu hỏi phải diễn đạt ngắn gọn, rõ ràng, súc tích, chứa đựng được
hướng trả lời.
2.3. Tích cực hóa hoạt động nhận thức học sinh trong quá trình dạy học Sinh
học
2.3.1. Ý nghĩa, mục tiêu của việc đổi mới PPDH theo hướng tích cực hóa hoạt
động nhận thức của học sinh
* Ý nghĩa
Đây là phương pháp thể hiện rõ nét mối quan hệ giữa mục đích – nội dung
và PPDH. Nó hoàn toàn phù hợp với quan điểm cơ bản của giáo dục học Macxit
cho rằng con người phát triển trong hoạt động và học tập. Chương trình này cũng
nhằm đáp ứng một cách tích cực yều cầu đổi mới PPDH để bồi dưỡng cho HS năng
lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề. Vì xét cho cùng khoa học giáo dục
Ngành Sư phạm Sinh học

15

Bộ môn Sư phạm Sinh học