ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
----------------------------------------------------

HÀ THỊ SÁNG

NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG TIỂU
THUYẾT NGUYỄN BẮC SƠN
LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội, 2014

1


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------------------------------------

HÀ THỊ SÁNG

NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG TIỂU
THUYẾT NGUYỄN BẮC SƠN
Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam
Mã số:60220121

Người hướng dẫn khoa học: PGS,TS Hà Văn Đức

Hà Nội, 2014


Hà Thị Sáng

4


0


MỤC LỤC
Trang
PHẦN MỞ ĐẦU ................................................................................................................................ 3
1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI: .............................................................................................................. 3
2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ: ................................................................................................................... 4
3. MỤC ĐÍCH, ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU: .................................................. 10
4. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:............................................... Error! Bookmark not defined.
5. CẤU TRÚC LUẬN VĂN: ........................................................... Error! Bookmark not defined.
PHẦN NỘI DUNG .............................................................................. Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 1: NGƢỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT TRONG TIỂU
THUYẾT NGUYỄN BẮC SƠN. ..................................................... Error! Bookmark not defined.
1.1 Một số vấn đề lí thuyết. .......................................................... Error! Bookmark not defined.
1.2 Ngƣời kể chuyện trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn............. Error! Bookmark not defined.
1.2.1 Ngôi kể thứ ba ................................................................. Error! Bookmark not defined.
1.2.2 Ngôi kể thứ nhất .............................................................. Error! Bookmark not defined.
1.3 Điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn. ...... Error! Bookmark not defined.
1.3.1 Điểm nhìn ngƣời kể chuyện và điểm nhìn nhân vật ........ Error! Bookmark not defined.
1.3.2 Điểm nhìn tác giả ............................................................ Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 2: KẾT CẤU TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BẮC SƠN.Error! Bookmark not
defined.
2.1 Một số vấn đề lí thuyết. .......................................................... Error! Bookmark not defined.
2.2 Cách tổ chức cốt truyện trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn. . Error! Bookmark not defined.

PHẦN MỞ ĐẦU
1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Mặc dù về già mới bén duyên với văn chƣơng nhƣng với năm tập
truyện ngắn, bảy tập ký - tùy bút và đặc biệt là ba cuốn tiểu thuyết, Nguyễn
Bắc Sơn đã ghi dấu ấn trong đời sống văn học Việt Nam hiện nay. Với những
sáng tác đầy tâm huyết, “nhà văn trẻ tóc bạc” này đã liên tục giành đƣợc
nhiều giải thƣởng văn học nghệ thuật. Ngoài hai cuốn tiểu thuyết nổi tiếng về
đề tài chính trị là Luật đời & cha con, Lửa đắng, mới đây ngƣời đọc lại đón
nhận trong sự kính nể cuốn tiểu thuyết thứ ba – cuốn tiểu thuyết tâm lí xã hội
Gã tép riu cũng đặc sắc không kém.
Tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn khai phá một mảng đề tài mới. Những gì
ông viết dù quen thuộc trong đời sống nhƣng lại lạ lẫm trong văn chƣơng:
tình hình chính trị - xã hội hiện nay với những mặt phải - trái, tiêu cực - tích
cực của nó. Hơn nữa, những vấn đề nóng, những vấn đề gai góc ấy của cuộc
sống xã hội đƣơng đại lại đƣợc nhà văn khai phá bằng ngòi bút hết sức sắc
sảo, tinh vi. Ông viết về những vấn đề nhạy cảm nhất của xã hội với tâm
nguyện: “Với tôi, viết văn là sự giải tỏa những bức xúc cuộc đời, là góp một
tiếng đời cho đời”; “Tôi viết với tất cả đau đớn, vật vã, khổ sở và với ý thức
xây dựng, tháo gỡ”, “là người trong cuộc tôi mổ xẻ chứ không đứng ngoài
dẩu mỏ chửi vào, cũng không chửi đổng” (Lời nhà văn trả lời phỏng vấn báo
chí). Chính tâm huyết đó đã làm nên giá trị độc đáo của tiểu thuyết Nguyễn
Bắc Sơn. Nhà thơ Trần Đăng Khoa đã nhận xét: “Nguyễn Bắc Sơn là một
trong những nhà văn sung sức nhất hiện nay. Hầu như năm nào cũng có sách
mới. Mà toàn là tiểu thuyết. Có tiểu thuyết trường thiên dài đến mấy tập.

3


Muốn thưởng thức những áng văn hay, những con chữ óng nuột, hay tài thao
tác cấu trúc tác phẩm với những tình tiết bất ngờ, éo le sẽ khó tìm thấy ở

Đặc biệt là khi tiểu thuyết Luật đời &cha con ra đời rồi đƣợc hai đạo diễn Mai
Hồng Phong và Hoàng Nhung chuyển thể thành phim truyền hình “Luật đời”
và đạt giải nhất thể loại phim truyền hình nhiều tập năm 2006, do khán giả
bình chọn. Những bài nghiên cứu đánh giá về tiểu thuyết này nói riêng và cả
ba cuốn tiểu thuyết của ông nói chung đều đề cập và phân tích nhiều góc cạnh
khác nhau của tác phẩm nhƣng với đề tài “Nghệ thuật trần thuật trong tiểu
thuyết Nguyễn bắc Sơn” nên ngƣời viết xin lƣợc trích lịch sử nghiên cứu vấn
đề trên cơ sở chú trọng những bài viết và những ý kiến liên quan đến đề tài
nghiên cứu.
Khi tiểu thuyết Luật đời & cha con của Nguyễn Bắc Sơn ra đời đến nay
có rất nhiều ý kiến khen ngợi. Đạo diễn điện ảnh Đỗ Minh Tuấn đánh giá cao
Luật đời & cha con vì đó là một tác phẩm “ngồn ngộn vốn sống chính trị”,
“là cuốn tiểu thuyết Việt Nam đầu tiên mổ xẻ sự vận động của toàn xã hội
trong quá trình đổi thay cơ chế”. (Văn nghệ trẻ số 40, ngày 02.10.2005). Còn
PGS. TS Nguyễn Bích Thu cho rằng ƣu thế và sức hấp dẫn của tác phẩm
chính là ở “Sự kết hợp nhiều thể loại trong cuốn tiểu thuyết cùng với giọng
điệu trần thuật giàu sắc thái biểu cảm”. Bà cũng đánh giá cao nghệ thuật trần
thuật trong tác phẩm Luật đời & cha con. Đặc biệt, cách tổ chức kết cấu và
điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết đã đƣợc bà phân tích khá kỹ lƣỡng.
Trên báo văn nghệ ra ngày 1/4/2006 với bài viết “Đi qua ranh giới để tồn tại”
nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Điệp cũng đã đánh giá cao nghệ thuật kể
chuyện của tác giả Nguyễn Bắc Sơn. Ông nhận xét: “ Luật đời & cha con là
một tiểu thuyết luận đề nhưng nó có khả năng cuốn hút người đọc bởi chất
hiện thực nóng hổi và cách kể chuyện tự nhiên, linh hoat của người viết”,
“Luật đời & cha con chưa phải là một tiểu thuyết có nhiều cách tân về

5


phương thức tổ chức tự sự… Nhưng chính việc tạo nên nhiều sắc thái giọng

rằng ngòi bút của ông trong tiểu thuyết này nặng về chất báo chí, trọng văn
mà nhẹ về khắc họa tâm lí, nội tâm các nhân vật”. PGS.TS Bích Thu lại cũng
nhận thấy “có những trang tác giả nói hộ nhân vật, văn viết có lúc thô chưa
thật sự uyển chuyển”. Tuy nhiên, về cơ bản những ý kiến khen chê vẫn còn
mang tính chất khái quát, chung chung chƣa có điều kiện đi sâu phân tích làm
rõ.
Về cuốn tiểu thuyết Lửa đắng, đã có buổi tọa đàm văn học của Hội nhà
văn Việt Nam với sự tham gia ý kiến của nhà thơ Hữu Thỉnh, nhà văn Đặng
Văn Sinh, Nhà văn Lê Lựu, GS Hà Minh Đức, PGS.TS Nguyễn Đăng
Điệp…Nếu nhƣ Hữu Thỉnh đánh giá cao đề tài độc đáo mới lạ và giá trị hiện
thực của tác phẩm: “Mảng văn học tham gia trực tiếp vào tiến trình công
nghiệp hóa trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập… Tác giả lấy bối
cảnh trực tiếp về cuộc sống thủ đô trong đổi mới… Đây là tiểu thuyết về văn
hóa quản lí, một vấn đề mới mẻ và cấp bách đối với chúng ta hiện nay” thì Lê
Lựu còn nâng cao giá trị tác phẩm bởi những ý kiến sắc sảo xung quanh ngôn
ngữ tác phẩm: “Câu chữ cho thấy nhà văn có tìm tòi chứ không đều đều, trơn
truội. Văn Nguyễn Bắc Sơn có đặc điểm riêng, như cây sậy, cây tre, có dóng,
có mấu, có đốt…” Cùng nhận xét về nghệ thuật tác phẩm, PGS.TS nhà văn
Nguyễn Đăng Điệp cũng cho rằng: “Tiểu thuyết luận đề thường khô khan
nhưng Nguyễn Bắc Sơn đã mềm mại hóa nó, làm cho nó có sức chinh phục
người đọc. Do khéo léo biết tổ chức các tuyến sự kiện, các tuyến nhân vật
cũng như vốn ngôn ngữ gần gũi với đời sống, nhờ thế tiểu thuyết của anh có
cái tươi mới.” Đặng Văn Sinh trong tham luận “Lửa đắng, sự lệch pha trong
thế cờ cải cách hành chính…” cũng phân tích khá kĩ giá trị hiện thực nóng
hổi của tác phẩm. Trên các báo có không ít bài giới thiệu, bài viết về tác
phẩm, có thể kể đến bài viết “Từ Lửa đắng ngẫm về bệnh ăn bẩn của công

7




nhịp được: Đó là phản ánh những gì đang xảy ra hôm nay, đang nhảy múa
trước mặt ta kia”. Cùng bàn về tác phẩm này, Đặng Văn Sinh (Trên trang
tapchinhavan.vn) lại chú ý nhiều vào vấn đề “Văn hóa tình dục và tình yêu”
trong tiểu thuyết. Ông cho rằng: “Vấn đề Gã tép riu đặt ra nằm trong lĩnh vực
tinh thần, phi vật thể nhưng lại được các nhà quản lí coi là nhạy cảm, thậm
chí cấm kị”. Đồng thời ông cũng có những nhận xét xác đáng về nghệ thuật
tác phẩm: “Gã tép riu là một cuốn tiểu thuyết hiện đại có tính hệ thống cao,
trong đó hệ thống tổng quát chi phối chặt chẽ hệ thống chi tiết được tác giả
vận dụng khá chuyên nghiệp để gài những thông điệp nghệ thuật dưới hình
thức phản biện xã hội”, “phần truyện là một đại tự sự bao quát các mối quan
hệ đa chiều của hệ thống nhân vật”. Đặng Văn Sinh cũng cho rằng nghệ thuật
tác phẩm còn cũ, chƣa có nhiều đổi mới: “Nguyễn Bắc Sơn luôn có lối viết
dựa trên những nguyên tắc truyền thống của tiểu thuyết cổ điển”, “Toàn bộ
tác phẩm được phát triển theo trình tự thời gian tuyến tính qua 51 mục…”
Trên báo văn nghệ quân đội số 775 (cuối tháng 6 năm 2013), Bùi Việt Thắng
cũng cho rằng đây là một cuốn tiểu thuyết hấp dẫn, trong đó nhà nghiên cứu
này phân tích : “không khí truyện chính là yếu tố hàng đầu” và“nhân vật sắc
nét là một yếu tố quan trọng tạo nên sự hấp dẫn của Gã tép riu”.
Nhìn chung, các nhà nghiên cứu đều đánh giá cao đóng góp của
Nguyễn Bắc Sơn trên lĩnh vực tiểu thuyết ở các phƣơng diện cơ bản nhƣ: đề
tài, nhân vật, và ngôn ngữ đồng thời cũng đã chỉ ra một số hạn chế nhỏ của
nhà văn ở một vài phƣơng diện. Song do dung lƣợng của bài báo và mục đích
nghiên cứu nên chỉ mới dừng lại ở mức khái quát chung chung chứ chƣa thật
sự tỉ mỉ, chi tiết.
Bên cạnh đó, tôi cũng đã tìm thấy ở thƣ viện Đại học Khoa học xã hội
và nhân văn – Đại học quốc gia Hà Nội và trên mạng intenet, có 2 luận văn

9



tác phẩm, ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật.

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Lại Nguyên Ân, 1999, 150 thuật ngữ văn học, NXB Đại học quốc gia Hà
Nội.
2. Thái Phan Vàng Anh, 2010, Giọng điệu trần thuật trong tiểu thuyết Việt
Nam đƣơng đại, Tạp chí khoa học - Đại học Huế, số 60.
3. Thái Phan Vàng Anh, 2009, Ngƣời kể chuyện trong tiểu thuyết Việt Nam
đƣơng đại, Luận án tiến sĩ, Viện văn học.
4. Thái Phan Vàng Anh, 2009, Thời gian trần thuật trong tiểu thuyết Việt
Nam đƣơng đại, Tạp chí khoa học - Đại học Huế, số 54.
5. Thái Phan Vàng Anh, 2008, Ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn Việt
Nam đƣơng đại, http://tapchisonghuong.com.vn/tap-chi/c128/n1202/Ngonngu-tran-thuat-trong-truyen-ngan-Viet-Nam-duong-dai.html
6. Lê Huy Bắc, 1998, Giọng và giọng điệu trong văn xuôi hiện đại, Tạp chí
văn học.
7. Lê Huy Bắc, 2008, Cốt truyện trong tự sự, Nghiên cứu văn học, Số 7.
8. Bùi Thị Quỳnh Biển, Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn thế hệ nhà
văn 198X, http://phongdiep.net/default.asp?action=article&ID=11492
9. Nguyễn Thị Bình, 2007, Tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 - một cái nhìn khái
quát, Tạp chí nghiên cứu văn học số 2.
10. Tô Đức Chiêu, 2013, Một sự thăng hoa vô tích sự (Đọc tiểu thuyết Gã tép
riu của Nguyễn Bắc Sơn), http://vanvn.net/news/36/3534/mot-thang-hoa-vo-

11


tich-su.html
11. Đặng Anh Đào, 2001, Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phƣơng Tây hiện


http://www.khoavanhoc-ngonngu.edu.vn
18. Mã Giang Lân – Bùi Việt Thắng, 2007, Văn học Việt Nam sau 1975, Giáo
trình đào tạo sinh viên Văn học, Đại học khoa học xã hội và nhân Văn - Đại
học Quốc gia Hà Nội.
19. Mai Lê, 2014, Lửa đắng bức tranh toàn cảnh hôm nay,
http://hocban.com/paf-4/19776-lua-dang-buc-toan-canh-hom-nay.htm
20. Hoàng Thị Thùy Linh, 2012, Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Nguyễn
Bình Phƣơng, Luận văn thạc sĩ, Đại học khoa học xã hội và Nhân văn - Đại
học quốc gia Hà Nội.

12


21. Nguyễn Văn Long – Lã Nhâm Thìn, 2006, Văn học Việt Nam sau 1975 Những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy, NXB Giáo Dục.
22. Lƣu Công Luật, 2006, Vài cảm nhận về tiểu thuyết Luật đời & cha con"
của Nguyễn Bắc Sơn, tiểu luận khoa học, Đại học khoa học xã hội và Nhân
văn - Đại học quốc gia Hà Nội.
23. Phƣơng Lựu (chủ biên), 2002, Lí luận văn học, NXB Giáo Dục.
24. Lƣơng Dƣơng Ly, 2013, Tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn dƣới góc nhìn thể
loại, Luận văn thạc sĩ, Đại học khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc
gia Hà Nội.
25. Công Minh, 2010, Lửa đắng bức tranh tha hóa quyền lực,
http://tuanvietnam.net
26. Lê Thành Nghị, 2012, Văn Xuôi những năm gần đây, http://
vannghequandoi.com.vn /802/ news-detail/388578/phe-binh-van-nghe/vanxuoi-nhung-nam-gan-day.html
27. Hoàng Đức Phƣơng, 2008, Phƣơng pháp luận nghiên cứu văn học,
Chuyên đề giảng dạy cao học, Trƣờng đại học khoa học xã hội và nhân văn Đại học quốc gia Hà Nội
28. Đặng Văn Sinh, 2013, Gã tép riu, văn hóa, tình dục và tình yêu,
http://trannhuong.com/tin-tuc-15291/ga-tep-riu-van-hoa-tinh-duc-va-tinh-yeu-.vhtm

thuyết Nguyễn Bắc Sơn, Tạp chí nhà văn.

14


42. Lê Ngọc Trà (Chủ biên), 1990, Lí luận văn học, NXB TP Hồ Chí Minh.
43. Vũ Thị Hải Yến, 2012, Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Nguyễn
Ngọc Tƣ, Luận văn thạc sĩ, Đại học khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học
quốc gia Hà Nội.
44. Nguyễn Thị Hải Yến, 2010, Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Ma
Văn Kháng thời kì đổi mới, Luận văn thạc sĩ, Đại học khoa học Thái Nguyên.

15