Phương pháp tìm kiếm tài liệu tham
khảo khoa học
Mở đầu

Trong nghiên cứu khoa học, không thể phủ nhận vai trò quan trọng của công tác
nghiên cứu tài liệu. Tuy nhiên, vì nhiều lí do, lâu nay ở Việt Nam mảng này dường
như chưa được quan tâm và đầu tư đúng mức.
Trong rất nhiều lí do có thể liệt kê, vấn đề hàng đầu là kinh phí. Các thư viện
nghèo nàn hoặc chậm có sách mới, các tủ sách chuyên ngành hạn chế về số lượng,
chi phí mua tài liệu trực tiếp quá cao, không có phương tiện thanh toán, v.v.
Nguyên nhân quan trọng thứ hai, đó là yêu cầu khoa học đối với việc nghiên cứu
tài liệu bị thả lỏng. Có thể thấy trong không ít tài liệu khoa học, phần tài liệu tham
khảo chiếm một vị trí hết sức khiêm tốn, thông tin trích dẫn, tham khảo được trình
bày không đúng chuẩn mực, vẫn thường được dễ dàng cho qua.
Và thời gian gần đây, với sự phát triển kinh tế nhanh chóng và sự bùng nổ của
Internet, đang dần hình thành một xu hướng có phần thái quá: sử dụng gần như
mọi thứ tìm thấy trên Internet để đưa vào tài liệu khoa học mà không cần kiểm


chứng nguồn gốc, độ tin cậy, đánh giá giá trị, cũng như không tuân thủ đúng các
quy tắc trình bày và sử dụng đối với các tài liệu này.
Vậy, làm sao để giải quyết các vấn đề đó?
Vấn đề kinh phí: đang dần có sự quan tâm trở lại từ góc độ quản lí; Internet trở
thành một nguồn cung cấp quan trọng, gần như không thể thiếu, các tài liệu cơ bản
cần

thiết.

Yêu cầu khoa học: trong xu thế hội nhập, vấn đề này cũng đang được điều chỉnh,
vì chúng ta càng chậm đặt yêu cầu cao thì càng chậm phát triển kịp cùng với thế
giới.

Vấn đề tiếp theo là thời hạn nghiên cứu. Một đề tài nghiên cứu của sinh viên đại
học có thể bố trí thực hiện trong vài ba tháng, ở bậc cao học thường phải từ hơn
nửa năm đến một năm, hoặc thậm chí lâu hơn. Tuỳ theo thời hạn nghiên cứu được


áp đặt, nhà nghiên cứu phải lập kế hoạch nghiên cứu chi tiết, phân bố các giai đoạn
nghiên cứu và công việc phải làm một cách hợp lí để có thể đạt đến đích mong
muốn

kịp

thời

hạn.

Yếu tố quan trọng tiếp theo là mục đích nghiên cứu. Mục đích này sẽ thay đổi tuỳ
theo tính chất của mỗi đề tài. Và khi mục đích khác nhau, các giai đoạn nghiên cứu
và các yêu cầu đặt ra cũng thay đổi tương ứng. Ở đây, chúng ta đề cập đến hai
dạng thường gặp là:
Nghiên cứu một vấn đề khoa học
Nghiên cứu về một vấn đề khoa học giúp đào sâu, mở rộng hiểu biết về chủ đề đó,
làm sáng tỏ các kết quả mới thu được và công bố một cách chặt chẽ, rõ ràng.
Mục đích của nghiên cứu dạng này là quan sát, giải thích, diễn giải, khám phá
những mối liên hệ mới giữa các hiện tượng, sự việc, sự vật, và sau khi kiểm chứng
sẽ xây dựng một giả thuyết mới hoặc tái cấu trúc lại các giả thuyết đã có về một
hiện

thực

nhằm

tổng

việc

tham
hợp

khảo
tài

tài

liệu.
liệu

Báo cáo tổng hợp tài liệu là một bài viết tổng hợp, mô tả đầy đủ và trung thực về
những thông tin đọc được, tham khảo được về một vấn đề, sự kiện, hiện tượng


khoa học. Dạng này thường gặp trong các buổi sinh hoạt chuyên đề, thảo luận
chuyên

môn

ở

các

đơn


thông

tin

được

đề

cập.

Có hai dạng báo cáo tổng hợp chính: báo cáo tổng hợp thông tin và báo cáo tổng
hợp

phê

bình.

Báo cáo tổng hợp thông tin: thường chỉ dừng lại ở mức độ tóm tắt các ý kiến của
những tác giả gốc, các kết quả, luận cứ, luận chứng, kết luận của họ về một chủ đề
xác

định.

Báo cáo tổng hợp phê bình: thường sau khi tóm tắt thông tin, người báo cáo sẽ sắp
xếp nội dung, một cách chặt chẽ và khách quan, nhằm làm nổi bật những khía cạnh
khác nhau của một vấn đề, bình luận và đánh giá những giá trị của thông tin thu
thập được, hệ thống hoá tri thức đã biết về chủ đề đang quan tâm.
Với nhu cầu nghiên cứu tài liệu phục vụ các đề tài nghiên cứu khoa học, các vấn đề
cần
tầm

thông tin tương đối cập nhật để đánh giá vấn đề khách quan, kịp thời, không bị lạc
hậu

với

dòng

thông

tin

chuyên

ngành;


thông tin có chọn lọc sao cho phù hợp với một đề tài khoa học.
Dù gặp những hạn chế khách quan nhất định, nhưng khi nhà nghiên cứu tuân thủ
tốt các quy tắc này, sẽ có những giải pháp giúp đáp ứng được nhu cầu, không nhiều
thì ít, nhằm bổ sung những giá trị thiết thực cho đề tài cần nghiên cứu.
Nghiên cứu tài liệu càng có ý nghĩa quan trọng ở giai đoạn đầu của đề tài, vì nhà
nghiên cứu có thể dựa vào đó để lựa chọn chủ đề, kiểm tra các nguồn lực sẵn có,
xác định mục tiêu nghiên cứu và xây dựng những giả thuyết cho đề tài nghiên cứu
của

mình.

Lựa

chọn

những

đề

tài

như

vậy;

người hướng dẫn gợi ý một đề tài được cho là phù hợp, có thể là với khả năng và
điều

kiện

thực

tế;

sinh viên lựa chọn một đề tài trong danh sách các chủ đề nghiên cứu của người
hướng dẫn: ở đó có thể có đủ cả những vấn đề bắt buộc phải nghiên cứu, những
vấn đề ưu tiên, những vấn đề ưa thích, hay chỉ đơn giản là những gợi ý nghiên cứu;
sinh viên lựa chọn một đề tài từ các ý tưởng có sẵn của mình: có thể liên quan đến


những lợi ích, điều kiện thuận tiện trước mắt hoặc khả năng, sở thích nghiên cứu
của

sinh



ban
những
đề

trong

đầu

của

bản

thân

về

chủ

đề?

bản

về

chủ

đề.

hiểu

chủ

đề

dự

kiến

với

điều

kiện

thực

tế?

Đề tài cần có định hướng đúng nhằm giải quyết các vấn đề chuyên môn.


Đề tài cần đáp ứng các yêu cầu của người hướng dẫn, của hội đồng khoa học
chuyên

ngành.

Đề tài nên tránh việc chỉ giải quyết những mặt phụ của vấn đề.
Đề tài cần có ý nghĩa thực tế, giúp mở rộng hiểu biết về chủ đề được lựa chọn
nghiên



khi

bắt

đầu

nghiên

cứu.

Các đề tài quá mới hay quá chuyên biệt sẽ có ít tài liệu hoặc nguồn tài liệu khó truy
cập.
Nên có hoặc tìm được những tài liệu giúp định hướng tìm kiếm thông tin phù hợp.
Những đề tài ở cấp độ càng cao thì càng cần thiết phải truy cập đến tài liệu nguyên
cấp

(primary

document/document

primaire).

Cần tìm và khai thác tối đa những nguồn hỗ trợ truy cập thông tin, tài liệu: thầy cô
giáo, các chuyên gia, bạn bè, các thư viện, các đơn vị chuyên ngành, các tổ chức


quốc tế, các diễn đàn chuyên môn và các nguồn đáng tin cậy trên mạng, v.v.
Thời



Lựa chọn các vấn đề nghiên cứu cho hợp lí, nên lựa chọn những khía cạnh có thể
xử lí ở tầm sâu, thay vì đề cập đến quá nhiều vấn đề một cách nông cạn.
Tốt nhất là nên lập ra một lịch trình nghiên cứu với các giai đoạn cụ thể, dĩ nhiên là
để định hướng tốt quá trình nghiên cứu chứ không phải để răm rắp tuân theo một
cách

bất

di

bất

dịch.

Có nhiều cách để tìm kiếm và củng cố lựa chọn chủ đề nghiên cứu. Thông thường,
các tài liệu mang tính thời sự là nguồn thông tin tốt để định hướng. Tuy nhiên,
những dạng tài liệu khác có thể giúp định vị tốt về mặt chuyên môn là:
các

bài

viết

trong

các

bộ



thích
các

đơn

chuyên

môn;

vị

cứu;

nghiên


danh sách các đề tài nghiên cứu của người hướng dẫn khoa học;
v.v.
Giới

hạn

chủ

đề

Sau khi lựa chọn được chủ đề xuất phát, cần thực hiện bước tiếp theo là giới hạn
phạm vi và xác định cụ thể chủ đề cần nghiên cứu. Ban đầu có thể dựa vào trực
giác, nhưng sau đó cần định hình các ý tưởng và biến các ý tưởng đó trở thành hiện


những

ai,

thuộc

hỏi
lĩnh

vực

nào

đó.

liên

quan

đến

chủ

đề.

CÁI GÌ? – Sự vật, sự việc, hiện tượng nào được nghiên cứu; các thành phần của
đối

tượng

lí

thuyết.

TẠI SAO? – Ý nghĩa và tầm quan trọng của chủ đề được nghiên cứu, những vấn đề
liên quan hay nảy sinh từ đó, vì sao cần ưu tiên nghiên cứu.
Phát biểu chủ đề một cách ngắn ngọn: phát biểu chủ đề nghiên cứu càng cô đọng
và

chính

xác

càng

Sử

dụng

các

Có

thể

đặt

tốt,

bằng


câu

hỏi.

Tránh lạm dụng các từ ngữ: có độ bất định thông tin cao; màu mè, bóng bẩy; thể
hiện
Lựa

chính
chọn

chủ

kiến,
đề

nghiên

quan
cứu

(Xem

điểm.
ở

Phần

1)

quan,…

mục

tiêu

Khi đã có một chủ đề xác định, diễn đạt ngắn gọn, nhà nghiên cứu cần đặt thêm
những câu hỏi và trả lời nhằm làm rõ các mục tiêu nghiên cứu, và định hướng tốt
hơn trong quá trình nghiên cứu về sau, như lựa chọn phương pháp, các nguồn tài
liệu,

v.v.

Các

câu

hỏi

Đề

nghị

có

thể

một

Xác

nghiên
đề

gặp

bỏ

một

giả

dụng

công

nghệ

cứu

là:
phải?

thuyết?
mới?

Phân tích các kết quả thí nghiệm và quan sát thực địa để so sánh với một lí thuyết
đã
Giải

kiểm


Loại

tài

Ý

liệu

tưởng

nghiên

cứu

Đặc

điểm

Ý tưởng nảy sinh trong đầu một nhà nghiên cứu hay một nhóm nghiên cứu.
Đặt

vấn

Phát

đề

triển



nghiên

cứu.

tài

Thông

liệu

báo

cá

nhân

Đặc

điểm

Trao đổi, thảo luận về những kết quả nghiên cứu và/hoặc kết luận ban đầu giữa các
chuyên gia, đồng nghiệp, thông qua nhiều phương tiện khác nhau như:
gặp

mặt

không

chính


chuyên

môn

trên

mạng;

v.v.
Loại
Báo
Đặc

tài
cáo

hội

nghị

liệu
(không

xuất

bản)
điểm

Giới thiệu các kết quả nghiên cứu và kết luận ban đầu trong các hội thảo, hội nghị


Báo
Kỉ

grise).
liệu

chuyên
yếu

hội

ngành
nghị

(xuất

Đặc

bản)
điểm

Công bố các kết quả nghiên cứu và kết luận khoa học được thừa nhận trong giới
khoa

học

chuyên

ngành,

Sổ tay chuyên ngành
Bách khoa thư
Đặc điểm
Các sổ tay chuyên ngành là những ấn bản không định kì, có tính chất định hướng
tham khảo về những chủ đề chuyên biệt trong từng chuyên ngành.
Các bách khoa thư là những ấn bản tham khảo tổng quát, phản ánh một cách tương
đối hoàn chỉnh và có hệ thống các tri thức khoa học đã được thừa nhận. Có các
bách khoa thư phổ thông và bách khoa thư chuyên ngành, với độ sâu tri thức
chuyên ngành khác nhau.


Trong hệ thống các loại tài liệu khoa học cơ bản nói trên, những yếu tố cơ bản nhất
quyết định giá trị khoa học của một tài liệu là:
tính chính xác và khách quan khoa học của tài liệu;
quy trình công bố thông tin được tổ chức với sự phản biện khoa học chặt chẽ;
uy tín, kinh nghiệm xuất bản khoa học của đơn vị phát hành tài liệu;
uy tín, kinh nghiệm khoa học của tác giả.
Cho dù tính chất đề tài nghiên cứu là gì, việc cần thiết là phải tìm kiếm tài liệu
tham khảo.
Với ý tưởng ban đầu đã có, có thể tham khảo các từ điển giải thích chuyên ngành
và các bách khoa thư để có cái nhìn chung cơ bản về vấn đề cần nghiên cứu.
Sau đó, có thể tìm các sách chuyên khảo, thông qua các thư mục thư viện, và các
bài báo chuyên ngành được giới thiệu trong các cơ sở dữ liệu tóm tắt, để nắm bắt
mọi biên độ của vấn đề cần tìm hiểu.
Trong một số trường hợp, có thể cần tham khảo thêm một số loại tài liệu đặc thù
như: các văn bản nhà nước, các tài liệu nghe nhìn, các bản đồ, hình ảnh, v.v., nhằm
hoàn chỉnh một sơ đồ tổng quát của chủ đề đang quan tâm, từ đó sẽ xác định giới
hạn phạm vi cần tập trung nghiên cứu một cách dễ dàng hơn.



Theo phương thức soạn thảo:
Tài liệu nguyên cấp (primary document/document primaire): cung cấp thông tin
gốc, trực tiếp, nghĩa là người đọc tiếp nhận thông tin đúng ở trạng thái mà tác giả
đã viết. Các tài liệu dạng này là: sách, bài báo chuyên ngành, luận án, báo cáo, từ
điển, bách khoa thư, băng đĩa khoa học, v.v.
Tài liệu thứ cấp (secondary document/document secondaire): cung cấp các thông
tin nhận diện, định vị hoặc phân tích tài liệu nguyên cấp. Các thông tin dạng này
thường gặp ở các thư mục thư viện, các cơ sở dữ liệu tóm tắt, các chỉ mục khoa
học, v.v.


Tài liệu tam cấp (tertiary document/document tertiaire): mô tả và đánh giá tổng
hợp thông tin từ các nguồn thứ cấp và nguyên cấp. Tài liệu dạng này giống tài liệu
thứ cấp ở chỗ cung cấp thông tin nhận diện, định vị tài liệu nguyên cấp, nhưng
khác ở chỗ có tổng hợp, phân tích và sắp xếp lại thông tin gốc. Tài liệu tam cấp
thường gặp là: bài viết niên giám chuyên ngành (annual review/revue de la
littérature annuelle); bài tổng hợp tài liệu (literature review/revue de la littérature);
v.v.

Hiểu rõ đặc điểm các nguồn tài nguyên này có thể giúp lựa chọn tốt công cụ tìm
kiếm phù hợp với loại tài liệu cần tham khảo.
Các thư mục thư viện: giúp tìm kiếm được các tài liệu nguyên cấp được lưu trữ
trong thư viện như sách, tạp chí (theo tựa báo), tài liệu nghe nhìn, các văn bản nhà
nước, các luận văn, luận án, v.v. Nhiều thư viện lớn hiện nay đã tin học hoá thư


mục để có thể tra cứu trực tuyến, với nhiều chức năng tìm kiếm theo tên tác giả,
tựa tài liệu, từ khoá, chủ đề, v.v.
Các cơ sở dữ liệu tóm tắt: sắp xếp thông tin theo một cấu trúc, trật tự rõ ràng, giúp
tìm kiếm dễ dàng các tài liệu nguyên cấp (phổ biến nhất là các bài báo đăng trên

thư mục có thể được sắp xếp theo chủ đề, theo tên tác giả hoặc theo tựa tài liệu, tuỳ
theo cách tổ chức của thư viện.
Với sự phát triển của công nghệ thông tin và Internet hiện nay, việc tin học hoá hệ
thống thư mục của các thư viện là xu thế tất yếu. Nhiều thư viện lớn hiện nay đã tin


học hoá thư mục để có thể tra cứu trực tuyến, với nhiều chức năng tìm kiếm theo
tên tác giả, tựa tài liệu, từ khoá, chủ đề, v.v.
Thư viện Quốc gia Việt Nam: http://www.nlv.gov.vn/
Thư viện Quốc hội Hoa Kì: http://catalog.loc.gov/
Thư viện Anh quốc: http://www.bl.uk/
Thư viện Quốc gia Pháp: http://www.bnf.fr/
V.v.
Sử dụng các thư mục thư viện có những ưu điểm và nhược điểm riêng, được tóm
tắt trong bảng dưới đây.
Ưu điểm
Tài liệu có sẵn
Các tài liệu lưu trữ trong thư viện thông thường đều sẵn sàng để người đọc mượn
tham khảo, ngoại trừ những trường hợp đặc biệt. Các tài liệu dù cũ hay mới đều
được lập phiếu thư mục.
Chất lượng tài liệu được kiểm chứng
Thông thường, bộ phận nhập tài liệu của thư viện đều có sự kiểm tra, lựa chọn để
đảm bảo giá trị, tính phù hợp và lợi ích của tài liệu được nhập vào.
Dễ tìm kiếm
Các tài liệu thường được sắp xếp theo chủ đề trên các kệ sách, do đó nếu tìm được


một tài liệu phù hợp với nhu cầu thì dễ dàng tìm thấy nhiều tài liệu khác cùng chủ
đề, có thể cũng rất hữu ích cho đề tài.
Nhược điểm

Các cơ sở dữ liệu
Các cơ sở dữ liệu thông tin khoa học kĩ thuật thường được các công ti, tổ chức lớn
xây dựng, bằng cách tập hợp thông tin tóm tắt từ rất nhiều các tạp chí chuyên
ngành khác nhau, sắp xếp và tổ chức sao cho việc tìm kiếm thông tin (chủ yếu là
các bài báo đăng trên các tạp chí chuyên ngành) được dễ dàng hơn.


Thông tin về các tài liệu thường được cung cấp ở dạng tóm tắt, với tên tác giả, tựa
bài, tựa tạp chí, thông tin ấn loát (năm, tập, số, trang), có hoặc không có bài giới
thiệu tóm tắt nội dung (abstract/résumé) chính.
Mỗi cơ sở dữ liệu có cách tra cứu khác nhau, nhưng thông thường đều cung cấp
nhiều khả năng kết hợp các công thức tìm kiếm khác nhau, từ đơn giản đến nâng
cao. Phần lớn đều cho phép mở tài khoản tra cứu miễn phí nhằm lưu trữ các kết
quả đã tìm kiếm, lịch sử các phiên làm việc, gửi kết quả hoặc thông báo, theo dõi
tin tức qua thư điện tử, v.v.
Có nhiều kiểu cơ sở dữ liệu: tra cứu tóm tắt hoàn toàn miễn phí, không có toàn
văn; tra cứu tóm tắt miễn phí, truy cập toàn văn thu phí; cả tra cứu và truy cập đều
thu phí; tra cứu tóm tắt miễn phí và truy cập một số tài liệu miễn phí; v.v.
Ưu điểm và nhược điểm của các cơ sở dữ liệu được tóm tắt trong bảng dưới đây:
Ưu điểm
Bổ khuyết cho các thư mục thư viện
Giúp tìm kiếm các tài liệu mà thư mục thư viện không thống kê, chủ yếu là các bài
báo chuyên ngành.
Thông tin cập nhật
Giúp tìm được những thông tin mới mẻ, cập nhật, có tính thời sự.