LỜI GIỚI THIỆU
Giáo viên là m t trong nh ng nhân t quan tr ng quy t nh ch t l ng
giáo d c và ào t o ngu n nhân l c cho t n c. Do v y, ng, Nhà n c
ta c bi t quan tâm n công tác xây d ng và phát tri n i ng giáo viên.
M t trong nh ng n i dung c chú tr ng trong công tác này là b i d ng
th ng xuyên (BDTX) chuyên môn, nghi p v cho giáo viên.
BDTX chuyên môn, nghi p v cho giáo viên là m t trong nh ng mô hình
nh m phát tri n ngh nghi p liên t c cho giáo viên và c xem là mô
hình có u th giúp s ông giáo viên c ti p c n v i các ch ng trình
phát tri n ngh nghi p.
Ti p n i chu kì II, chu kì III BDTX giáo viên m m non, ph thông, B
Giáo d c và ào t o ã xây d ng ch ng trình BDTX giáo viên và quy
ch BDTX giáo viên theo tinh th n i m i nh m nâng cao ch t l ng và
hi u qu c a công tác BDTX giáo viên trong th i gian t i. Theo ó, các
n i dung BDTX chuyên môn, nghi p v cho giáo viên ã c xác nh,
c th là:
— B i d ng áp ng yêu c u th c hi n nhi m v n m h c theo c p h c
(n i dung b i d ng 1);
— B i d ng áp ng yêu c u th c hi n nhi m v phát tri n giáo d c a
ph ng theo n m h c (n i dung b i d ng 2);
— B i d ng áp ng nhu c u phát tri n ngh nghi p liên t c c a giáo viên
(n i dung b i d ng 3).
Theo ó, h ng n m m i giáo viên ph i xây d ng k ho ch và th c hi n
ba n i dung BDTX trên v i th i l ng 120 ti t, trong ó: n i dung b i
d ng 1 và 2 do các c quan qu n lí giáo d c các c p ch o th c hi n
và n i dung b i d ng 3 do giáo viên l a ch n t b i d ng nh m
phát tri n ngh nghi p liên t c c a mình.
B Giáo d c và ào t o ã ban hành Ch ng trình BDTX giáo viên m m
non, ph thông và giáo d c th ng xuyên v i c u trúc g m ba n i dung
b i d ng trên. Trong ó, n i dung b i d ng 3 ã c xác nh và th
Tuy nhiên, do c thù n i dung c a t ng l nh v c c n b i d ng theo
Chu n ngh nghi p giáo viên nên m t s module có th có c u trúc khác.
Tài li u c thi t k theo hình th c t h c, giúp giáo viên có th h c
m i lúc, m i n i. B ng các ho t ng h c t p ch y u trong m i module
nh : c, ghi chép, làm bài th c hành, bài t p t ánh giá, bài ki m tra
nhanh, bài t p tình hu ng, tóm l c và suy ng m,… giáo viên có th t
l nh h i ki n th c c n b i d ng, ng th i có th th o lu n nh ng v n
ã t h c v i ng nghi p và t n d ng c h i áp d ng k t qu
BDTX trong ho t ng gi ng d y và giáo d c c a mình.
Các tài li u BDTX này s
c b sung th ng xuyên h ng n m ngày
càng phong phú h n nh m áp ng nhu c u phát tri n ngh nghi p a
d ng c a giáo viên m m non, giáo viên ph thông và giáo viên t i các
trung tâm giáo d c th ng xuyên trong c n c.
B tài li u này l n u tiên c biên so n nên r t mong nh n c ý ki n
óng góp c a các nhà khoa h c, các giáo viên, các cán b qu n lí giáo d c
các c p tác gi c p nh t, b sung tài li u ngày m t hoàn thi n h n.
M i ý ki n óng góp xin g i v C c Nhà giáo và Cán b qu n lí c s
giáo d c — B Giáo d c và ào t o (Toà nhà 8C — Ngõ 30 — T Quang B u —
P. Bách Khoa — Q. Hai Bà Tr ng — TP. Hà N i) ho c Nhà xu t b n i h c
S ph m (136 — Xuân Thu — P. D ch V ng — Q. C u Gi y — TP. Hà N i).
C c Nhà giáo và Cán b qu n lí c s giáo d c — B Giáo d c và ào t o
6
|
NGUYỄN ĐỨC SƠN
c c p n.
B. MỤC TIÊU TÀI LIỆU
—
—
—
—
8
|
Sau khi h c xong module này, ng i h c có th :
Xác nh c hoàn c nh xã h i c a s phát tri n tâm lí h c sinh trung
h c ph thông, v trí, vai trò c a giai o n l a tu i trung h c ph thông
trong toàn b quá trình phát tri n tâm lí c a cá nhân.
N m c các c i m tâm lí c a h c sinh trung h c ph thông các
ph ng di n: nh n th c — trí tu , tình c m — ý chí, nhân cách; m t s v n
tâm lí n i b t c a giai o n l a tu i trung h c ph thông (các v n
v quan h gi i tính: tình d c; c ng th ng tâm lí; m t s các r i nhi u có
th có: ch ng i xã h i, t t , l m d ng ch t…).
V n d ng các c i m tâm lí c a h c sinh trung h c ph thông t
ch c d y h c và giáo d c có hi u qu .
Có thái khách quan và khoa h c trong vi c nhìn nh n, ánh giá h c
sinh trung h c ph thông.
MODULE THPT 1
Ho t ng
TH I KÌ TRUNG H C PH THÔNG TRONG TOÀN B QUÁ TRÌNH
PHÁT TRI N TÂM LÍ CÁ NHÂN
MỤC TIÊU
Ho t ng này giúp ng i h c n m c nh ng c i m, tính ch t
c a các m i quan h t o ra hoàn c nh xã h i cho s phát tri n tâm lí
tu i h c sinh trung h c ph thông. Ng i h c có th hi u c v trí c a
giai o n l a tu i trung h c ph thông, b i c nh xã h i, các y u t nh
h ng t i di n bi n tâm lí c a l a tu i này, t ó có c nh ng nh
h ng cho vi c ti p c n và tìm hi u tâm lí c a h c sinh trung h c ph thông.
TEST ĐẦU VÀO
Ho t ng này c b t u v i vi c h c viên nh l i và k tên các giai
o n trong toàn b quá trình phát tri n tâm lí c a cá nhân.
1) Theo s phân chia c a Tâm lí h c, toàn b quá trình phát tri n tâm lí cá
nhân c chia thành bao nhiêu th i kì? Tên g i c a m i th i kì?
2) Tên g i c a m i th i kì có th g i ý nh ng i u gì v c i m tâm lí n i
b t c a m i l a tu i?
NỘI DUNG
—
—
—
—
—
—
B n hãy i chi u ra nh ng n i dung v a vi t ra v i nh ng thông tin d i
ây và t hoàn thành n i dung tr l i các câu h i.
THÔNG TIN PHẢN HỒI
D a trên các giai o n l a tu i nêu ph n trên, có nh ng cách xác nh
tu i trung h c ph thông khác nhau:
— Tu i v thành niên bao hàm c tu i thi u niên và tu i u thanh niên:
t 10, 12 tu i n 19 tu i. Nh v y, theo cách phân nh này, tu i trung
h c ph thông n m trong tu i v thành niên và là giai o n cu i c a
tu i v thành niên.
ĐẶC ĐIỂM TÂM LÍ CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG | 11
— Tu i thanh niên là tu i chuy n ti p t tu i th sang tu i tr ng thành,
bao g m c tu i thi u niên (giai o n s m c a thanh niên), b t u t
thi u niên và k t thúc khi b c vào tu i tr ng thành. Theo cách này,
h c sinh trung h c ph thông là giai o n gi a c a tu i thanh niên.
Theo cách xác nh ph bi n và c th a nh n trong tâm lí h c, tu i
thanh niên c xác nh t 15 n 25 tu i, v i hai th i kì:
— Tu i u thành niên: t 15 n 18 tu i (còn g i là thanh niên h c sinh).
— Thanh niên tr ng thành t 18 n 25 tu i.
D u m c v th i gian c a tu i thanh niên r t c bi t v i tính t ng i
c a chúng. i m b t u tu i này n m m t ch t l ng phát tri n
c th : sau khi k t thúc d y thì, t c là h c sinh có c s tr ng thành
và hoàn thi n v c th . i m m c b t u này có th d ch chuy n ngày
m t s m h n cùng v i gia t c phát tri n v m t sinh h c — t c phát
tri n c th ngày càng nhanh do s c i thi n c a i u ki n s ng và i
s ng xã h i. Ng c l i, d u m c k t thúc c a tu i thanh niên và b t u
c a tu i tr ng thành c ng ít xác nh b i tính ch t xã h i c a th i i m
c bi t? Ph huynh c n có thái nh th nào trong ng x v i con
tu i trung h c ph thông?
c i m n i b t trong quan h c a h c sinh trung h c ph thông v i gia ình:
ĐẶC ĐIỂM TÂM LÍ CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG | 13
— Thái c n ph i có ph huynh trong ng x v i con
h c ph thông:
—
tu i trung
Câu 3. Quan h c a h c sinh trung h c ph thông v i b n bè có i m gì
n i b t? Giáo viên c n có thái nh th nào v i các nhóm b n c a h c
sinh trung h c ph thông?
c i m n i b t trong quan h v i b n bè c a h c sinh trung h c ph thông:
14 | MODULE THPT 1
— Thái c a giáo viên i v i nh ng nhóm b n c a h c sinh trung h c
ph thông:
—
Câu h i 4. Quan h xã h i c a h c sinh trung h c ph thông có i m gì
ch th khác trong các m i quan h ó mà hoàn c nh xã h i có th
tác ng theo các chi u h ng khác nhau i v i s phát tri n tâm lí c a
h c sinh: t o i u ki n thúc y s phát tri n ho c làm phát sinh các tr
ng i i v i s phát tri n.
c tr ng l n nh t c a hoàn c nh xã h i c a s phát tri n l a tu i h c
sinh trung h c ph thông là các quan h có tính m và s chuy n i vai
trò và v th xã h i. c tr ng này c th hi n c th nh sau:
l a tu i h c sinh trung h c ph thông, các m i quan h ít tính mâu
thu n h n so v i tu i tr c ó. Quan h v i cha m , th y cô, b n bè
ã tr nên thu n l i h n do s tr ng thành nh t nh trong nh n th c
c a h c sinh và s thay i trong cách nhìn nh n c a ng i l n. Tuy v y,
tính ch t ít xác nh v quan h xã h i v n còn. M t m t h c sinh ã
có nh ng s c l p nh t nh trong t duy, trong hành vi ng x , m t
khác h c sinh l i ch a có c s c l p v kinh t do v n ph thu c
vào gia ình.
16 | MODULE THPT 1
+ Quan h v i ph huynh. Trong gia ình, h c sinh có th có c quan h
t ng i dân ch h n, c tôn tr ng và l ng nghe. H c sinh có th t
quy t nh m t s v n c a b n thân ho c c tham gia vào vi c ra
các quy t nh ó nh l a ch n ngh nghi p, h c hành, tình c m.
Vi c can thi p tr c ti p theo ki u “ra l nh”, “ép bu c” c a cha m v i tr
không phù h p và c ng không th hi u qu n a. G n ây có s ki n h c
sinh trung h c ph thông t t vì cha m ép bu c l a ch n ngh em không
yêu thích. i u này cho th y nhu c u c th c hi n các mong mu n, ý
nh c a b n thân h c sinh trung h c ph thông r t m nh, ng i l n
c n hi u i u này có th ng x phù h p. S tôn tr ng và trò chuy n
c a ph huynh v i h c sinh có th t o c m i quan h t t gi a cha m
Y u t v th trong nhóm có nh h ng nhi u n h c sinh. V th không
thu n l i trong các nhóm có t ch c (không c các b n th a nh n,
không c nhìn nh n tích c c t các b n, không có b n chia s ,
không có i u ki n
c th hi n hay kh ng nh b n thân...) d làm
các em r i vào vòng nh h ng x u t các nhóm b n bên ngoài. M t
trong s các nguyên nhân d n t i vi c h c sinh tham gia vào các nhóm
bên ngoài là nhóm c t ch c m t cách chính th c trong nhà tr ng
không s c h p d n và không giúp tho mãn các nhu c u tâm lí xã h i
c a h c sinh. Do v y, t ch c các nhóm ho t ng cho h c sinh có hi u
qu chính là m t trong nh ng nhi m v quan tr ng và khó kh n c a
ng i làm công tác giáo d c.
Trong các nhóm b n, nhu c u giao ti p — m t nhu c u l n thanh niên
h c sinh — có i u ki n
c tho mãn. Khi mà các hình th c t ch c
giao ti p trong nhà tr ng khá h n ch thì nhóm b n là n i có c s
thu hút r t l n i v i h c sinh thanh niên. ây, h c sinh có th bày t
tho i mái các ý t ng c a mình, chia s các v n h c sinh quan tâm...
S g p g , ti p xúc có th em l i nh ng xúc c m tích c c thanh niên.
Trong xã h i hi n nay, v i s phát tri n c a công ngh thông tin,
vi c tham gia vào các nhóm trên m ng, “nhóm o” tr nên r t ph bi n.
ây là m t môi tr ng nhóm h t s c ph c t p v i nh ng u th v t tr i
so v i các nhóm t n t i th t xung quanh h c sinh nh tính m c a
nhóm, tính c l p c a các thành viên, tính a chi u c a các quan i m,
s t do bày t suy ngh … Bên c nh ó, các nhóm o c ng ch a ng
nhi u thách th c, r i ro ch a th hình dung tr c i v i h c sinh.
Vi c tham gia vào các nhóm t phát ôi khi còn th hi n “tính hi n i”
c a thanh niên. S tôn sùng m t ki u n m c, m t phong cách c a
nhóm thanh niên cho h c m giác h thu c v m t nhóm n i b t so v i
nh ng cá nhân riêng l khác.
B n ã t ng t ch c ho t ng h c t p, ho t ng xã h i cho h c sinh,
ã c các tài li u v c i m các ho t ng này c a h c sinh trung h c
ph thông. B n hãy nh l i và vi t ra suy ngh , hi u bi t c a mình b ng
cách tr l i hai câu h i sau ây:
Câu 1. c i m ho t
nh th nào?
ng h c t p c a h c sinh trung h c ph thông
ĐẶC ĐIỂM TÂM LÍ CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG | 19
Câu 2. c i m ho t
th nào?
ng xã h i c a h c sinh trung h c ph thông nh
B n hãy i chi u nh ng n i dung v a vi t v i nh ng thông tin d i ây
và t hoàn thi n n i dung tr l i các câu h i.
THÔNG TIN PHẢN HỒI
l a tu i h c sinh trung h c ph thông, ho t ng h c t p có nh ng
i m khác bi t c b n v i ho t ng h c t p l a tu i thi u niên. Ho t
ng h c t p có ng c g n li n v i vi c l a ch n ngh nghi p t ng
lai. H c sinh c ng ý th c rõ h n v ng c h c t p c a b n thân. H qu
c a i u này là tính th c d ng c a vi c h c c ng rõ nét h n. H c sinh có
xu h ng b qua, ít quan tâm n các môn h c không ph c v tr c ti p
cho m c ích thi vào các tr ng Cao ng, i h c. Do v y, vi c ít chú ý
n môn h c này hay môn h c khác không h n là s coi th ng th y cô
con ng i.
THÔNG TIN PHẢN HỒI
Giai o n này có s ch a trùng kh p gi a s phát tri n cá th và giai
o n ng i. S phát tri n cá th (sinh h c) t t i m c tr ng thành,
trong khi s tr ng thành v xã h i — nhân cách òi h i ph i có thêm
ĐẶC ĐIỂM TÂM LÍ CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG | 21
th i gian. S ch a trùng kh p này c ng làm n y sinh m t s v n nh
t n t i m t s các hành vi ch a phù h p v i các chu n m c xã h i h c
sinh. H c sinh ch a hoàn toàn làm ch
c hành vi c a b n thân, vi c
ch ng và tích c c tham gia vào các ho t ng xã h i còn h n ch . H c
sinh l a tu i này ng tr c m t quy t nh quan tr ng c a cu c i:
l a ch n ngh nghi p t ng lai. ây th c s là m t th thách l n.
Tính d th i trong l a tu i quá có th làm n y sinh nh ng mâu thu n
c b n trong tâm lí c a thanh niên.
Tu i u thanh niên là tu i c a nh ng ng i ang l n nh ng ch a thành
ng i l n, nh ng ng i thu nh n nhi u thông tin nh ng ch a ph i là
ng i uyên bác, nh ng ng i ham mê nh ng ch a ph i là say mê — ây
là c i m l a tu i c a thanh niên m i l n.
THỰC HÀNH HOẠT ĐỘNG 1
Th o lu n: Hãy xác nh s khác bi t gi a h c sinh trung h c ph thông
hi n nay và th h các anh (ch ), khi anh (ch ) vào tu i ó. Gi i thích
t i sao có s khác bi t ó.
Nội dung 2
triển trí tuệ.
Trong sách báo, trong cu c s ng h ng ngày, ng i ta th ng nói n trí
tu . V y trí tu là gì? Các giai o n phát tri n c a trí tu ? H c sinh trung
h c ph thông n m trong giai o n nào c a s phát tri n trí tu ? B n hãy
vi t ra suy ngh , cách hi u c a mình tr l i nh ng câu h i ó.
— Trí tu là:
— Các giai o n phát tri n trí tu :
— H c sinh trung h c ph thông n m trong giai o n:
ĐẶC ĐIỂM TÂM LÍ CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG | 23
— Ý ngh a c a giai o n ó:
— Trong d y h c và giáo d c, h c sinh c n:
B n hãy i chi u nh ng n i dung v a vi t ra v i nh ng thông tin d i
ây và t hoàn thi n n i dung tr l i các câu h i.
THÔNG TIN PHẢN HỒI
Có nhi u cách hi u v trí tu trong tâm lí h c:
— Truy n th ng: trí tu là t duy lôgíc.
— Trí tu là kh n ng h c t p t t, th hi n k t qu h c t p.
— Trí tu là kh n ng thích ng chung nh t c a cá nhân v i các i u ki n
s ng bi n i.
Hi n nay, trong Tâm lí h c, lí thuy t a trí tu
Ti n thao tác : t 2 — 6 tu i.
Thao tác c th 6 — 11, 12 tu i.
Thao tác hình th c: 11, 12, n 14, 15 tu i.
H c sinh trung h c ph thông có s phát tri n trí tu giai o n sau thao
tác hình th c — lo i trí tu
c coi là ngang b ng v i ng i l n.
Hoạt động 2. Đặc điểm nhận thức và phát triển trí tuệ ở
học sinh trung học phổ thông.
Qua th c ti n d y h c, b n hãy nêu nh ng c i m n i b t v nh n
th c và trí tu c a h c sinh trung h c ph thông. Nh ng c i m ó có
liên quan gì n ho t ng d y h c?
— Nh ng c i m n i b t trong nh n th c c a h c sinh trung h c ph thông:
ĐẶC ĐIỂM TÂM LÍ CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG | 25
— Nh ng c i m n i b t v s phát tri n trí tu c a h c sinh trung h c
ph thông:
— Nh ng l u ý khi t ch c ho t ng d y h c:
B n hãy i chi u nh ng n i dung v a v i nh ng thông tin d i ây và
t hoàn thi n n i dung tr l i câu h i.
THÔNG TIN PHẢN HỒI
Nh n th c c a h c sinh trung h c ph thông có nhi u c i m n i b t:
Ph m vi nh n th c: r ng h n r t nhi u. H c sinh quan tâm nhi u n
S phát tri n trí tu liên quan ch t ch v i n ng l c sáng t o. N ng l c
này th hi n ch h c sinh không ch l nh h i thông tin mà còn ph i t o
ra cái m i nào ó. Theo I.A. Ponomarev, n ng l c sáng t o hình thành
mu n h n so v i s phát tri n trí tu nói chung, ch khi h c sinh có th
có c kh i l ng l n tri th c, kinh nghi m s ng và các ph m ch t khác.
Tuy nhiên, l a tu i này khi h c sinh ã b t u va ch m v i nhi u v n
c a cu c s ng th c ti n h n thì nh ng ti m n ng sáng t o b t u
c “kích ho t”. S d có th nói ti m n ng sáng t o l a tu i này c
kích ho t b i l các v n , các mâu thu n a d ng trong cu c s ng cho
phép có th có nhi u câu tr l i úng — ây là c tr ng c a t duy phân
ĐẶC ĐIỂM TÂM LÍ CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG | 27
kì (m t b ph n quan tr ng nh t c a n ng l c sáng t o), ch không ph i
ch có m t câu tr l i duy nh t úng — c tr ng c a t duy h i t .
S phát tri n nh n th c và trí tu không gi ng nhau m i cá nhân, c
bi t tính ch t c a s phát tri n ó ph thu c nhi u vào cách d y h c.
D y h c có th quy t nh m nh m n s phát tri n trí tu và
nh n th c. Ví d , d y h c theo ki u áp t n thu n khó có th phát
tri n tính c l p và sáng t o c a h c sinh; ng c l i, d y h c b ng
khuy n khích t duy sáng t o giúp h c sinh có th có s phát tri n t duy
nhanh và hi u qu .
THỰC HÀNH HOẠT ĐỘNG 2
1) Xác nh nh ng h c sinh có khó kh n trong h c t p môn h c c a b n.
Gi i thích nguyên nhân có th có liên quan n m t nh n th c c a
h c sinh.
2) Hãy nh n di n và phân lo i h c sinh trên c s các ki u trí tu ã c
trình bày.
— Tình yêu c a h c sinh trung h c ph thông:
ĐẶC ĐIỂM TÂM LÍ CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG | 29
Copyright: Tài liệu đại học ©