KLEI HRIÀM 1
SÅ LỈÅÜC VÃƯ TIÃÚNG, CHỈỴ ÃÂÃ
I- SỈÛ RA ÂÅÌI CA CHỈỴ ÃÂÃ:
Dán täüc Ãâã l mäüt trong nhỉỵng dán täüc thiãøu säú ca Viãût Nam
cọ âỉåüc tiãúng nọi v chỉỵ viãút riãng. Chỉỵ Ãâã âỉåüc hçnh thnh tỉì
nhỉỵng nàm nỉía cúi thãú k XIX. Cạc cha cäú Alexandre de Rhodes,
Borri v Merini l nhỉỵng ngỉåìi â nghiãn cỉïu dỉûa vo máùu tỉû
Latin âãø ghi ám chỉỵ Ãâã. Nàm 1838, cha Tabert â v âỉåüc táúm bn
âäư âëa hçnh, thäø nhỉåỵng, dán cỉ Táy ngun v Dak Lak. Nàm 18511857 cọ cạc cha Bouillevaux, Fontaine, Azema âãún cao ngun Mnäng xáy
dỉûng giạo âỉåìng â dng máùu tỉû Latin âỉåüc dng âãø ghi chẹp,
biãn soản tiãúng Ãâã v Stiãng âãø dëch kinh thạnh phủc vủ cho viãûc
truưn giạo. Ngỉåìi cọ cäng låïn nháút trong viãûc biãn soản bäü chỉỵ
Ãâã l cha Alexandre de Rhodes, sau ny cạc nh trê thỉïc ngỉåìi Ãâã l
Y-Jut Hwing, Y-Ut Niã {n R^t v Y-{lu\l Niã Blä â cng nhau hon thiãûn
dáưn chỉỵ Ãâã nhỉ ngy nay.
Ngỉåìi Ãâã cọ nhiãưu nhạnh khạc nhau nhỉ: Kpà, Adham, Bih, Krung,
{lä, Kdrao, Ãpan, Mdhu\r. Màûc d ging âiãûu ca mäùi vng cọ håi
khạc song chỉỵ viãút ca ngỉåìi Ãâã cọ tênh thäúng nháút ráút cao. Vç
váûy, Ãâã Kpà l tiãúng Ãâã phäø thäng. Ngỉåìi Ãâã kpà åí xung quanh
thnh phäú Bn Ma Thüt. Tiãúng Ãâã åí Dak Lak âỉåüc xem l tiãúng
phäø thäng ca cạc dán täüc thiãøu säú åí Táy ngun.

II- NGÄN NGỈỴ ÃÂÃ:
Tiãúng Ãâã thüc ngỉỵ hãû Malayo- Polynesien (Nam Âo), cọ
quan hãû våïi nhiãưu ngän ngỉỵ Nam Âo lủc âëa.
1- Bng chỉỵ cại tiãúng Ãâã:
a
à
á
b
[

ỉ\
w
y
 Chỉỵ “á” chè sỉí dủng trong trỉåìng håüp âãø ghẹp våïi chỉỵ “o” tảo
thnh váưn “áo” âãø viãút cạc tỉì cọ mang váưn áo:
Vê dủ: káo, máo, tháo.
2. Mäüt säú âàûc âiãøm ngỉỵ ám tiãúng Ãâã:
Tiãúng Ãâã l mäüt ngän ngỉỵ vỉìa âån láûp (giäúng tiãúng Viãût)
vỉìa âa tiãút (giäúng tiãúng Phạp) khäng cọ thanh âiãûu. Trong tiãúng Ãâã,
pháưn âáưu ám tiãút chỉa bë âån tiãút hoạ triãût âãø nãn cáúu trục ngỉỵ
ám- ám vë hc ca nọ vä cng phỉïc tảp. Cạc hiãûn tỉåüng biãún âäøi
hçnh thại ca tỉì khäng nhiãưu v âỉåüc diãùn ra ngay trong bn thán
v ám tiãút lm cho ám tiãút cọ cáúu trục ngỉỵ ám khäng äøn âënh. Hçnh
thại thay âäøi lm cho nghéa ca tỉì thay âäøi, vê dủ: djiã- mdjiã (chãútgiãút); â^- mâ^ (lãn- lm cho lãn); bo\- mbo\ (âáưy- lm cho âáưy).
♦ Mäüt säú lỉu khi âc tiãúng Ãâã:
 Nhỉỵng chỉỵ âc giäúng tiãúng Viãût:
[
( båì)
[à : cng
]
( chåì)
]ä : chạu, gäüi (âáưu)


k
( cåì)
ka : chỉa
`
( nhåì) `u : nọ, äng áúy, b áúy,...
w

dl ( dålå)
dlàng
: âc, xem, nhçn
dr ( dårå)
drei
: chụng ta
âr ( âårå)
âru
: giụp
dj ( dgiå)
djà
: cáưm
gr ( gåråì)
gràp
: mäùi
hg ( hågå)
hgu\m
: håüp lải
hl ( hålå)
hla
: lạ
kh ( khå)
khua
: ch, trỉåíng, gi
kp ( kåpå)
kpà
: thàóng
mbr ( mbåråì)
mbr
: häm qua

mt ( måtå)
mtei
: chúi
mtr (måtrå)
mtring
: hng hng
ph ( påhå)
phiår
: bay
pl ( pålå)
plei
: bê â, bê råü
pr ( pårå)
pràk
: tiãưn
th ( tåhå)
tháo
: biãút
tl
( tålå)
tlam
: chiãưu, bøi chiãưu
tr
(tårå)
tram
: ngám
Ngun ám âäi:
ẫ / áy/
: äng (näüi ngoải)
ei /ay/

: lụa
mniã
: nỉỵ, con gại
hliã
: l
- iu
ktiu
: måï (nọi trong giáúc må)
3. Mäüt säú âàûc âiãøm vãư tỉì vỉûng:
Väún tỉì vỉûng tiãúng Ãâã bao gäưm nhiãưu låïp tỉì, nhiãưu úu
täú tỉì vỉûng cọ ngưn gäúc tỉì nhiãưu nhọm ngän ngỉỵ khạc nhau åí
khu vỉûc Âäng Nam Ạ.
Tỉì trong tiãúng Ãâã l cạc tỉì âån tiãút, säú lỉåüng tỉì âa tiãút
ráút êt. Phỉång thỉïc cáúu tảo tỉì ch úu hiãûn nay trong tiãúng Ãâã
l phỉång thỉïc ghẹp.
Quạ trçnh âån tiãút hoạ v vay mỉåün tỉì vỉûng â gọp pháưn
thục âáøy nhỉỵng chuøn biãún nghéa ca tỉì (måí räüng, thu hẻp, thay
âäøi ngỉỵ nghéa,...); tỉì âäưng ám, âäưng nghéa, ... trong tiãúng Ãâã.
Vê dủ:
* Vãư tỉì âäưng ám (tỉì âa nghéa):
- Boh: trại, giàût, chiãúc – cại (dng âỉïng sau säú tỉì).
+ Káo [å\ng boh suai (Täi àn trại xoi).
+ Káo boh ]hum ao (Täi giàût qưn ạo).
+ Sang káo máo sa boh ti wi (Nh täi cọ mäüt chiãúc ti vi).
* Vãư tỉì khạc ám âäưng nghéa:
- H
(dng àn cåm). Káo h (ãsei) leh (Täi àn cåm räưi).
- {å\ng ÀN
(dng àn bạnh trại v thỉïc àn).
+ Káo [å\ng boh suai (Täi àn trại xoi).

tióỳng õó õổồỹc sổớ duỷng nhổ trong tióỳng Vióỷt. Nguyón từc vióỳt hoa
cuớa tióỳng õó cuợng giọỳng nhổ tióỳng Vióỷt.
- Gru: dỏỳu
- K]o\: chỏỳm
- K]o\ ómuh: chỏỳm hoới
- Kue#]: phỏứy
- Dua k]o\: hai chỏỳm
-Treh k]o\: chỏỳm than
***********************

PHU|N MTA SA

GP DJU NU PUL
KLEI HRIM 2
HRU HRIM TAL LO

I- BOH BLU| - NHIANG BLU|:
1. Boh blu\

Kkuh
: chaỡo
Ann
: tón, õỏỳy, õoù
Kỏo
: tọi (ngọi thổù nhỏỳt sọỳ ờt) Klei õó
: tióỳng õó
Ih
: anh, chở,...(ngọi thổù 2 sọỳ ờt)
Hlei
: ai ,

ồh

:
:
:
:
:
:

Amỏo
Ti
Sang
Nao
|
Mỏo

:
:
:
:
:
:

hoới)

hoỹc
quyóứn saùch
ồớ õỏu, chọự naỡo
muọỳn
chổa

- Caùch 1
Ti anọk + danh tổỡ + chuớ ngổợ ?
Si tọ hmọ : Ti anọk sang ih?( Nhaỡ anh (chở) ồớ õỏu?)
- Caùch 2
Ti anọk + cuỷm chuớ vở?
Si tọ hmọ : Ti anọk ih m bru ?(Baỷn laỡm vióỷc ồớ õỏu ?)

II- KLEI HRIM BI BLU|:
Nai mtọ
Hõeh
Nai mtọ
Hõeh
Nai mtọ
Hõeh
Nai mtọ
Hõeh
Nai mtọ
Hõeh

: Ih suaih pral mồ\?
: |, kỏo suaih pral mồh. Bi ih suaih asei mlei mồ\?
: |, kỏo suaih mồh. Hlei ann ih?
: Ann kỏo Y-Ta Nió.
: Ti ih nao?
: Kỏo nao hrim klei õó
: Ih ]ing hrim klei õó mồ\?
: |, Kỏo ]ing hrim mồh.
: Ti anọk sang ih?
: Sang kỏo ti [uọn Ko\ Dhọng


Ya
: gç
Ãa ]ã
: nỉåïc ch
Ãdeh
: xe
Leh he\ ?
: ..... räưi h ?
Br
: viãûc
Mà br
: lm viãûc
Ngà
: lm
Djam
: rau, canh
Nao ]
: âi thàm
Snàk, ãdi
: ráút, làõm
Âue# hiu
: âi chåi
Hlàp ]ỉng boh: chåi âạ bọng
Hlàp
: chåi
Mnàm
: úng
Â^
: tro, leo, cỉåỵi, lãn, tàng
}hum ao : qưn ạo

- Hr mdei, ti anäk ih nao?

6


+ Hruó mdei, kỏo dọk ti sang.
- Ya bru ih ng?
+ Kỏo kih waih pổk sang, boh ]hum ao leh ann kn ósei
djam.
- Ti anak aneh ih nao?
+ Di `u õue# hiu hlp le#` leh
- Ih khp mồ\ m bru hlm pổk sang?
+ |, kỏo khp mồh.

2. Mblang klei õó prue# blu\ ti gu\ anei:
a) Tọi õi xe maùy õóỳn thm {uọn Ko\ Dhọng.
b) Y- Yang rỏỳt thờch chồi boùng chuyóửn.
c) Anh (chở) thờch chồi boùng õaù khọng?
+ Vỏng, tọi thờch chổù.
d) Anh (chở) thờch cổồợi voi khọng?
+ Khọng, tọi khọng thờch cổồợi voi.

3. }ih mõao\: (Hmổ\ - }ih)
Klei hrim dlng: Hruó hrim tal ólỏo.

KLEI HRIM 4
ANK KO M BRU
I- BOH BLU| - NHIANG BLU|:
1. Boh blu\
Alum kkuh

khồới
Alum kkuh kồ mnuih [uọn sang khp hióng : kờnh thổa õọửng baỡo thỏn
móỳn.
{rổ\ hruó [rổ\
: caỡng ngaỡy caỡng, mọựi ngaỡy mọựi

2. nhiang blu\
* Sa^ (õóửu) tổỡ thổồỡng õổồỹc duỡng ồớ cuọỳi cỏu.
Cuỷm chuớ vở + sa^
Si tọ hmọ : Jih jang dổi nao hrim sa^.(tỏỳt caớ õóửu õổồỹc õi hoỹc
hóỳt.)
* H^n kồ (hồn) tổỡ duỡng õóứ so saùnh, vở trờ trong cỏu tổồng tổỷ nhổ
trong cỏu tióỳng Vióỷt.
Cuỷm chuớ vở + h^n kồ + bọứ ngổợ
Si tọ hmọ : Kỏo nao m bru ổm h^n kồ yang õar (Tọi õi laỡm sồùm hồn
thổồỡng ngaỡy.)

7


II- KLEI HRIM DLNG:
Aguah anei, kỏo nao m bru ổm h^n kồ yang õar kyua dah khua
knồ\ng bru jao kồ kỏo bru ióọ ann phung knu druh bi k[^n tlam mbloh,
bi `u dó ]ih klei hổn mthỏo ti jhổng ]ih hlm adu\ bru, ]ing kồ jih jang
thỏo.
Truh tlam, jih jang knu druh bi k[^n hlm adu\ pro\ng. Khua mỏo
klei ]ing la] kồ jih jang mnuih hlm bru m. lỏo kồ `u mu\t hlm adu\
pro\ng, kỏo ióọ ann phung knu druh, ayo\ng amai adei hrió ónu\m ónap
sa^. Leh kỏo ióọ ann khua hrió yồh, ólỏo h^n `u la]: Alum kkuh kồ jih jang
ayo\ng amai adei, kỏo hồ\k mak [uh ayo\ng amai adei k[^n ónu\m ónap

: boù, troùi
Tlỏo
:3
Dồ\ng mồ\ng
: Tổỡ
P
:4
Truh kồ
: õóỳn
ma
:5
Yap sa dồ\ng : õóỳm xuọi
Nm
:6
Yap mklk : õóỳm ngổồỹc
Kjuh
:7
Mrọ klah
: sọỳ leớ
Sa pn
:8
Mrọ mkruọp : sọỳ chụn
Dua pn
:9
tuh
: trm
Pluh
: 10
Dua pluh
: 20


III- KLEI HRIM NG:
12-

Hrim mjut dlng prue# blu\:
Kỏo blei sa ]p djam pun.
Adu\ hrim hmei mỏo tlỏo pluh ]ọ mnuih.
Kỏo mỏo sa boh ódeh wai.
Dlng mrọ: 8 , 17, 29, 37, 42 , 56 , 63, 71, 84, 99, 152, 2.317 ,
1.205
3.001 , 62.100, 223.447, 1.205.073.
3- Yap sa dồ\ng :- Dồ\ng mồ\ng : 50 truh kồ 80.
- Lo\ yap mklk: 80 -50
4- Mjing prue# blu\ ho\ng boh blu\: k^, to\, ]p.

KLEI HRIM 6
KLEI T&NG

I- BOH BLU| - NHIANG BLU|:
1. Boh blu\
T^ng
M he\
Jing
T^ng mõao\
Gru m
Mdu\m
Gru õiót h^n
Boh jing
Lo\


: dỏỳu cọỹng ( + )
: dỏỳu chia ( : )
: dỏỳu nhỏn ( x)
: coỡn
: dỏỳu bũng (=)
: dỏỳu lồùn (>)
:tờnh nhỏứm (nhanh)

2. nhiang blu\
* Mdu\m: tổỡ duỡng õóứ so saùnh bũng nhau vóử sọỳ lổồỹng vỏỷt chỏỳt
Si tọ hmọ : - Kphó sang kỏo thu\n anei mdu\m ho\ng thu\n dih
( Caỡ phó nhaỡ tọi nm nay bũng nm ngoaùi )
- Kỏo mbha mdu\m leh kồ di `u. ( Tọi õaợ chia õóửu cho hoỹ )
* Adọk vaỡ Bi: laỡ hai tổỡ khaùc ỏm cuỡng nghộa caùch sổớ duỷng nhổ sau:
- Adọk: coỡn vóử vỏỷt chỏỳt, sổỷ vióỷc.
Si tọ hmọ : Kỏo adọk lu prk (tọi coỡn nhióửu tióửn)
- Bi: tổỡ õóứ nọỳi 2 móỷnh õóử
Si tọ hmọ : Kỏo nao m bru bi adei kỏo nao hrim hr.

9


(tọi õi laỡm coỡn em tọi õi hoỹc)
* Ya mnồ\ng (caùi gỗ) tổỡ duỡng õóứ hoới thổồỡng õổùng ồớ õỏửu cỏu.
Si tọ hmọ : Ya mnồ\ng ih lo\ ]h^ õa?

II- KLEI HRIM T&NG:
1- Pluh óma k[^n ho\ng pluh dua du\m jing?
Pluh óma k[^n ho\ng pluh dua jing dua pluh kjuh
15 + 12 = 27

pluh óbỏo adọk sa ótuh p pluh óbỏo prk. Du\m ih ]ing ]an?
+ Kỏo ]ing ]an óma pluh óbỏo.
- Hoh!
+ La] jk kồ ih.
-

2. Dlng klei t^ng ti gu\ anei ho\ng klei õó:
a) 128 + 12
b) 120 - 15

= 140 ;
= 105 ;
= 70

35 x 2
= 70
;
232 x 33 = 7.656 ;

c) 1.359 - 453

= 906 ;

55 : 5

10.000 > 8.400

10

10

:
:
:
:
:
:
:

kim
thổù hai
thaùng, trng
nổớa
tróự
nhanh
tọỳi
mồùi

: thồỡi nay
: ngừn
: õóứ, õóứ cho

Knm
Hruó km
Thu\n
Mmọng
Mn^t
Sgo\ng
Ar anei
Hb^l



II- KLEI HRIM DLNG:
HNang mỏo sa boh mmọng k kngan siam ódi, anei jing sa boh mmọng
ama `u pah mổn kồ `u, kyua `u kring hrim hr leh ann dổi bi lọng
rue# hrim sang hr gổl dua. ~u khp ódi kồ mmọng anei.
Mmọng anei mỏo tlỏo arut óru\m: óru\m õu\t pioh ktrỏo mmọng,
óru\m dlọng ktrỏo mn^t, óru\m õiót dhiót pioh ktrỏo sgo\ng. }ing kồ HNang
thỏo dlng mmọng, ayo\ng Y- Kha `u mtọ dlng snei: Sa mmọng mỏo nm
pluh mn^t, sa mn^t mỏo nm pluh sgo\ng. Tồ dah óru\m dlọng anei óran jih
sa dar jing mỏo sa mmọng. Tồ dah óru\m õu\t anei le\ óran jih dua dar jing
mỏo dua pluh p mmọng. Kyua snn, arng la] sa hruó mlam mỏo dua pluh
p mmọng.
Leh ayo\ng `u mtọ, `u hồ\k ódi thỏo dlng mmọng. Dồ\ng mồ\ng anei
`u amỏo lo\ hu^ kồ nao hrim hr óla ọh.

III- KLEI HRIM NG:
1- Mblang w^t klei Yun prue# blu\ ti gu\ anei :
a) Knm nm anei, hmei mdei.
b) Mbruó di `u nao jik rồ\k dồ\ng mồ\ng aguah truh kồ tlam.
c) Sa mmọng mkrah tlam mgi, knồ\ng bru hmei srng k[^n.
d) Aguah mgi, kỏo srng nao m bru ổm h^n.
2- Hrim bi blu\:
A: Ya do\ ama HNang pah mổn kồ HNang?
B: Ama HNang pah mổn kồ `u sa boh mmọng.
A: Ya pioh yua mmọng?
B: }ing kồ thỏo kral hruó mmọng.
A: Sa mmọng mỏo du\m mn^t?

11


: anh
Ktlah mdhã
: tạch riãng
Anak
: con (dng cho ngỉåìi) Awa
: bạc
Gàp dj
: h hng
Aneh
: dç (em gại ca
mẻ)
Amiãt
: cáûu, chụ (em trai ca mẻ) Apro\ng
: bạc (chë ca mẻ)
Amn
: chạu (cáûu, bạc,...gi)
Gàp dj ãn ãpul : h hng dng täüc
Go\ ãsei
: näưi cåm, gia âçnh, häü gia âçnh
}ä
: chạu (äng b gi), âỉïa, ngỉåìi (khi cọ säï lỉåüng), gäüi

2. Ãnhiang blu\
* Si ngà (nhỉ thãú no) tỉì âãø hi thỉåìng âỉïng åí âáưu cáu.
Si tä hmä : Si ngà klei hd^p hlàm go\ ãsei ?
(Cüc säúng gia âçnh bản nhỉ thãú no ?)

II- KLEI HRIÀM DLÀNG:
Gàp dj káo ãláo dih máo adn ẫ, amiãt awa, apro\ng, aneh, am^
ama ayo\ng amai adei,... Amiãt jing adei ãkei am^, `u däk mo# leh. Aneh

I/ Boh blu\
1. Mjing prue# blu\ ho\ng boh blu\ ti gu\ anei :
Dlng : nhỗn, xem, õoỹc
Drei : chuùng ta, sọỳ õóỳm(con vỏỷt)
Khua, ann, adu\, [ồ\ng, õ^, klei, kha\p, ]ọ, boh.
2. Boh hr pioh ómuh :
Hlei : ai
Hlei ann ih ?
Du\m : bao nhióu
Du\m thu\n mỏo ih ?
Ya : gỗ
Ya bru ih ng ?
II/ Prue# blu\
Du\m thu\n.. ? pioh ómuh thu\n mlan, thu\n mnuih, yap thu\n.
Dổm ti anp prue# ómuh.
Du\m thu\n mỏo ih ?
Ya pioh yua.. ? pioh ómuh klei tu\ dổn mỏo, mnồ\ng pioh yua,...
Dổm ti anp amỏo dah knhal tu] prue# ómuh
Ya pioh yua mmọng ?
Mmọng ya pioh yua ?
III/ Hrim mjut ng
1/ Lo\ da\p w^t prue# blu\ ti gu\ anei:
a. thu\n/leh/kỏo/ama/khua/am^
b. sa/siam/mỏo/kỏo/boh/ódi/mmọng
c. Pn lm/kỏo/sang/ti/[uọn
d. õó/kỏo/mrỏo/hrim/nao/klei
2/ Mblang w^t klei õó prue# blu\ ti gu\ anei:
a. Trong mọỹt ngaỡy tọi laỡm vióỷc 8 giồỡ
b. Hũng ngaỡy, chuùng tọi õóỳn lồùp hoỹc tióỳng õó rỏỳt sồùm
c. Ngaỡy nghố chuùng tọi rỏỳt thờch chồi boùng õaù

}IH MÂAO| - HRIÀM }IH KLEI YÀL DLIÃ
I/ }ih mâao\ (Dlàng - }ih)
Klei hriàm dlàng :
Gàp djuã káo
}ih må\ng : ‘’Gàp djuã …. Aduän ãa’’
II/ }ih klei yàl dliã
Ko\ klei ngà: Ayo\ng (amai, adei) ]ih yàl dliã kå gàp djuã ih pä
ho\ng klei Ãâã
Atàt klei ngà :
1. K]æm klei ngà
- Hæn mtháo drei pä
- Ti anäk däk hd^p
2. Krah wah klei ngà
Hæn mdah go\ ãsei pä
3. Rue# klei ngà
La] klei khàp h’iãng kå go\ ãsei pä ?
* }ih klei bi hmä : Yàl dliã kå gàp djuã káo

14


Kỏo Y Thanh Mlọ dọk hd^p ti {uọn Pn Lm, {uọn pro\ng BMT, gp
djuó kỏo mỏo aduọn aó, amiót awa, apro\ng, aneh, am^ ama leh ana\n
ayo\ng amai adei... Amiót jing adei ókei am^, `u dọk mo# leh. Thu\n dih
amiót w^t dọk ti sang mo# `u. Neh kỏo t dọk ung leh mồh, `u ktlah dọk
mdhó. Apro\ng dọk mb^t ho\ng aduọn aó kỏo, kyua dah apro\ng jing amai
khua am^ kỏo. Bi am^ ama kỏo t ktlah dọk mdhó mồh. Sang hmei gim
ho\ng sang aduọn aó.

Go\ ósei hmei ara\ anei mỏo p ]ọ mnuih: am^, ama, amai

Cỏu 1 : Hlei pọ tal ólỏo ]ih boh hr õó ? ar anei du\m boh hr
õó mỏo ? Ih rk lng boh hr ]ih mdhó ho\ng boh hr Yun ?
Cỏu 2 : Hlei phung nai õó tal ólỏo lo\ mkra ]ih boh hr õó? Rk
lng ópul õó mỏo ?
Cỏu 3 : Hlei ann ih ? Du\m thu\n mỏo ih ? Ya bru ih ng ?

15


PHU|N MTA DUA

PIN A ALA {UN
KLEI HRIM 10
NAO }HặN HLM {UN SANG
I- BOH BLU| - NHIANG BLU|:
1. Boh blu\
Bi tuọm
lỏo
gao
Tu\ drọng
leợ

Mak mha]
Yl dlió
H^t mõao
lỏo kồ
^ kyar

:
:

Dọk ]hổn
Mb^t ho\ng
S^t suọr
Bi k]ah

:
:
:
:

ngọửi chồi
cuỡng vồùi
chỏn thaỡnh
heỷn, ỏỳn õởnh

2. nhiang blu\
* Daỷng cỏu móỷnh lóỷnh trong caùch noùi cuớa ngổồỡi õó:
- Bồ drei nao be\ ! amỏo dah Bồ be\ drei nao ! (naỡo chuùng ta õi)
* Kn (cuợng khọng)
Chuớ ngổợ + kn õei + tờnh tổỡ + lei.
Si tọ hmọ : {uọn kn õei kbổi lei. (Laỡng cuợng khọng xa lừm)
* .....jai.....ójai (.vổỡa.vổỡa). Thổồỡng thóứ hióỷn haỡnh õọỹng cuỡng
xaớy ra.
Si tọ hmọ : Hmei nao ójai blu\ dria dria ójai.
(Chuùng tọi vổỡa õi vổỡa noùi chuyóỷn rọm raớ)

II- KLEI HRIM DLNG:
Knm nm mdih, hmei nao ]hổn kồ [uọn Dh. Nng ai sa pn mmọng
aguah, hmei bi tuọm ti anọk bi k]ah. Jih jang hmei truh leh ónu\m ónap, pọ
thỏo ólan nao kồ [uọn la]: Bồ drei nao be\ !. Hmei nao ójai blu\ dria dria

a) Noù vổỡa õi vổỡa khoùc.
b) Hoỹ vổỡa uọỳng nổồùc traỡ vổỡa noùi chuyóỷn.
c) Tọi vổỡa xem ti vi vổỡa n traùi cỏy.
d) Buọn tọi cuợng khọng xa lừm.
e) Chuùng tọi gỷp nhau taỷi buọn.
-

KLEI HRIM 11
KHUA {UN MO LU MNUIH {UN SANG
KHP HING, AO| KNANG.
I- BOH BLU| - NHIANG BLU|:
1. Boh blu\
ao\ knang : tin tổồớng
Khp hióng
: quyù móỳn
Kdriók ]ar
: huyóỷn
Yan adió
: thồỡi tióỳt
{uọn hgu\m : phổồỡng
Kr^ng
: vuỡng
a doh
: nổồùc saỷch
Rng mgang
: phoỡng ngổỡa
Khua [uọn
: trổồớng laỡng
Tu\ jing
: thaỡnh cọng

Du\m thu\n ngà khua [n, awa ama H’Rum máo leh mnuih [n sang
[n Ãa Sang khàp h’iãng leh anàn âao\ knang. Di gå\ tui hl br awa
ngà ]iàng máo klei hd^p â^ kyar jàk m’ak h^n.

III- KLEI HRIÀM NGÀ:
1- W^t la] prue# ãmuh:
a) Ya br ama H’Ru\m ngà?
b) Ti [n gå\ däk?
c) Du\m thu\n máo gå\?
d) Si gå\ ngà djàp mta br aràng jao?
e) Ya mta br gå\ âru mnuih [n sang?
f) Mnuih [n sang khàp ]iàng kå gå\ må\?
2- Mjing prue# blu\ ho\ng boh blu\: âao\ knang , khàp ]iàng, yan adiã.

KLEI HRIÀM 12
BR }H& MNIA.

I- BOH BLU| - ÃNHIANG BLU|:
1. Boh blu\

Br ]h^ mnia
: viãûc bn bạn
ba
: mang, âem
Br blei mnia
: viãûc mua bạn
}iãm räng
: ni náúng
Tu\ dỉn
: låüi êch

con ngỉåìi chụng ta thiãúu thäún nhiãưu thỉï)

II- KLEI HRIÀM DLÀNG:
Ãláo adih mnuih [n sang dj [ià ti làn dap kngỉ kno\ng tháo ngà
lo\ hma, pla mjing, räng mnå\ng pioh [å\ng h hlàm gàp dj âu]. Arà anei,
djàp mnå\ng räng, pla mjing aràng tháo ba ]h^ mnia s’a^.
Snàn gràp yan aràng amáo k[ah mnå\ng ]h^ mnia må\ng mnå\ng
räng, mnå\ng pla mjing. Då\ng må\ng anàn mnuih [n sang tháo kå klei
t^ng yap, tháo yua pràk pä máo pioh duh br kn hlàm pỉk sang: mse\ si

18


prp blei mnồ\ng yua hlm sang, ]ióm rọng anak ]ọ hrim hr mar. Bru ]h^
mnia ba lu klei tu\ dổn kồ mnuih [uọn sang. Tồ dah amỏo mỏo ]h^ mnia, s^t
nik klei hd^p anak mnuih drei k[ah lu mta mnồ\ng.
Ar anei djp kr^ng [uọn mỏo sang ]ồ mnia sa^ pioh mnuih [uọn
sang blei- ]h^ mnồ\ng pọ pla mjing. Bru ]h^ mnia mõ^ klei hd^p mda kồ
mnuih [uọn sang [rổ\ hruó [rổ\ mỏo lu klei mlih mrỏo jk yỏo h^n.

III- KLEI HRIM NG:
1. Hrim bi blu\:
a) lỏo adih mnuih [uọn sang õó thỏo ]h^ mnia mồ\?
+ nuk ólỏo dih mnuih [uọn sang õó amỏo thỏo ]h^ mnia ọh.
b) Ya bru di `u khng ng?
+ Di `u khng ng bru lo\ hma, ]ióm rọng mnồ\ng.
c) Ya pioh yua du\m mnồ\ng rọng, pla mjing ann?
+ Pioh [ồ\ng hu hlm gp djuó õu].
d) Ar anei, óngao kồ pioh [ồ\ng hu hlm gp djuó, ya arng lo\ ng?
+ Ar anei, óngao kồ pioh [ồ\ng hu hlm gp djuó, arng ]h^ mnia.

Bi ring
{hu, rang
: phồi
Prah
Puọt
: tuọỳt
k
Gui
: mang (trón lổng)
Wi
Ana boh kroh : cỏy n traùi (noùi chung)
Sua^
: cổỷc nhoỹc, móỷt, vỏỳt vaớ
nọng
: gaùnh
Kbỏo
}ing kồ djl rue# bru : õóứ mau xong vióỷc

2. nhiang blu\

19

: tốa
: vỏỳt vaớ hồn, cổỷc hồn
: caùi guỡi
: bừp
: õọứi cọng
: õỏỷp (õỏỷp luùa), quỏỳt
: beớ
: gỷt

1. W^t la] prue# ómuh:
a) Ya mnồ\ng arng pla hlm hma?
b) Ya mnồ\ng arng pla hlm lo\?
c) Si ng mnuih [uọn sang m bru ]ing kồ djl leh?
d) Si ng bru lo\ hma?
e) Leh puọt wi, Ho\ng ara\ng yua ba w^t mdió kồ [uọn?
f) Ti anọk arng dổm mdió?
2. }ih mõao\ : (Hmổ\ - ]ih)
Klei ]h^ mnia : mồ\ng : Snn.lu mta mnồ\ng

KLEI HRIM 14
MA& YUA NG BRU LO| HMA
I- BOH BLU| - NHIANG BLU|:
1. Boh blu\
deh kai
mõ^ ai tió
Ma^ wi
Kyỏo mtỏo
Amre#]
Jah rồ\k
Ha^ mang

:
:
:
:
:
:
:


(Bừp khọng phaới teớ vỏỳt vaớ nhổ họửi trổồùc)
II- KLEI HRIM DLNG:
Ar anei, mnuih [uọn sang ng bru lo\ hma amỏo õei sua^ ómn
mse\ si ólỏo adih ọh. Mỏo ódeh kai lo\ hma, kuai [ng pla ana kyỏo mtỏo.
Kyua ann, mnuih [uọn sang ng õang ksu, kphó pro\ng snk. Tồ dah jik rồ\k,
jah rồ\k t mỏo ma^ leh mồh.
Yan boh mdió ks mỏo ma^ wi prah, ktồr amỏo dleh pleh sua^ mse\
si phu\n dọ ọh, mỏo ma^ pleh ktồr leh. Mnuih [uọn sang mỏo m lu bru
mkn.
Yan mõi, arng amỏo lui ln ha^ mang ọh. Arng pla djam tam,
amre#], tro\ng, mnga, ktồr,... yua ma^ [uọp óa krih kồ mnồ\ng pla.
Anei yồh jing klei jk yỏo kồ mnuih [uọn sang ng bru lo\ hma, bi
mõ^ ai tió m bru kồ pọ.

III- KLEI HRIM NG:
1- Hrim mjut prue# blu\:
a) Ar anei, mỏo lu mta ma^ pioh yua hlm bru lo\ hma.
b) Ma^ [uọp óa pioh krih õang ksu , kphó,...
c) deh õoh wng kuai [ng pioh pla ana kphó, ana ksu, ana k`u\l.
d) Bru pleh ktồr t mỏo ma^ leh mồh.
2- Hrim bi blu\ :
a) Ya pioh yua ódeh õoh wng kai?
+ Pioh kai lo\ hma.
b) Ya pioh yua ódeh õoh wng ]aih?
+ Pioh ]aih lo\.
c) Phu\n dọ pla ana kyỏo mtỏo, si arng ng?
+ Phu\n dọ pla ana kyỏo mtỏo arng klei [ng ho\ng wng kuọk.
d) Ar anei ho\ng arng yua kuai [ng pla ana kyỏo mtỏo?
+ Ar anei, arng yua ódeh õoh wng kuai [ng pioh pla ana kyỏo
mtỏo.

Ya mnồ\ng mỏo hlm hma?
4. ójai.ójai, pioh la] kồ bru ng sa ónu\k [ia\ dah ng lu mta bru
Hmei hu ójai, blu\ ójai mnm kpió ójai
III/ Hrim mjut ng
1/ Dổm boh hr ti anọk k]o\:}ọ, Khua, Lo\
Am^ kỏo mỏo ............ leh.
Adu\ kỏo mỏo pa\ pluh ............ mnuih.
Amai kỏo dọk ............ ko\.
Ktồr anei ............ leh.
Ama kỏo nga\ ............ [uọn.
Ama kỏo nao kồ ............
Mgi ih ............ hrió ho\.
2/ Lo\ da\p w^t prue# blu\ ti gu\ anei:
a. Yang hruó dồ\ng/hu [ồ\ng/truh/mb^t/Khua {uọn/ho\ng/hmei
b. Mnuih {uọn Sang/mnồ\ng rọng/mlih mrỏo djuó mjeh mnồ\ng/yan
adió/djo\ guọp/ln/ho\ng/ti anọk pọ/ ar anei/leh/thỏo/pla
c. Klei hd^p/brổ\ hruó/mnuih/õ^ kyar/brổ\/[uọn sang/õó/ar anei
d. Khng/[uọn sang/ ng/mnuih/pla/bru/mjing/lo\ hma
3/ Mblang w^t klei õó prue# blu\ ti gu\ anei:
a.Thổù baớy tuỏửn trổồùc, chuùng tọi õi thm buọn Ko\ Dhọng. Khoaớng
taùm giồỡ saùng, chuùng tọi tỏỷp trung ồớ chọự heỷn. Chuùng tọi vổỡa õi vổỡa
noỳi chuyóỷn rọm raớ. Buọn khọng xa lừm. Sau khoaớng mổồỡi phuùt, chuùng
tọi õaợ õóỳn Buọn. Chuùng tọi lón nhaỡ trổồớng laỡng, ọng õoùn tióỳp chuùng tọi
rỏỳt nióửm nồớ. ng dỏựn cuỡng tọi õi thm Buọn, chuùng tọi noùi chuyóỷn vồùi
ngổỡồi dỏn vaỡ õóỳn trổa chuùng tọi ngọửi n cồm vaỡ uọỳng rổồỹu cỏửn
cuỡng nhau.
b. Trổồùc õỏy cuọỹc sọỳng cuớa ngổồỡi dỏn tọỹc õó coỡn nhióửu thióỳu
thọỳn vaỡ khoù khn nhổng giồỡ õỏy cuọỹc sọỳng cuớa hoỹ ngaỡy caỡng phaùt
trióứn. Do hoỹ bióỳt aùp duỷng khoa hoỹc kyợ thuỏỷt vaỡo saớn xuỏỳt.


- Ya bruà ih ]ia\ng nao ]hæn
2. Krah wah klei ngà
- Si ngà khua [uän leh anàn mnuih [uän sang tu\ dräng di ih ?
- Klei hd^p mnuih [uän sang si ngà, máo klei mlih mráo må\ he\ ?
- Ya klei di ih blu\ yàl dliã ho\ng mnuih [uän sang
3. Rue# klei ngà
}ih si ngà klei m^n pä kå klei hiu ]hæn anàn.
* Klei ]ih bi hmä : Yàl dliã kå sa hruã nao ]hæn ti [uän Ãa Knuäp, sà }æ Ni,
kdrãk Ãa Kar.
Nàng ai gå\ 9 mmäng aguah, hruã 12 mlan 5 thu\n 2008 Káo leh anàn
mo# káo nao ]hæn ti [uän Ãa Knuäp, Sà }æ Ni, Kdriãk Ãa Kar. Leh truh ti
{uän Hmei â^ ti sang gàp djuã hmei, truh ti sang gàp djuã hmei tu\ dräng
hmei mu\t hlàm sang leh anàn khua sang ãmuh hmei ya bruà ih ]iàng hiu ]
hæn? káo w^t la] : tal ãláo hriã ]ua\ ]hæn gàp djuã drei ti anei, tal dua hriã ]
ia\ng mà mjeh mdiã Ãâã drei ]ia\ng buh hlàm hma thu\n anei.
Leh hmæ\ gàp djuã hmei yàl dliã, snàn káo àt [uh måh klei hd^p
mnuih [uän sang ti anei àt däk lu klei dleh knap, [ia\ dah klei hgu\m mguäp
hlàm mnuih [uän sang ti anei pro\ng snàk, leh anàn hmei lo\ yà\l dliã kå klei
duah [å\ng huà, klei ba mne#] hlàm klei ngà brua\ lo\ hma ]ia\ng kå ba w^t
lu boh mnga hlàm klei duah [å\ng hua\.
Káo m^n leh hmei yàl dliã hdrà mne#] mráo hlàm klei duah [å\ng huà
leh anàn hlàm klei ngà lo\ hma gàp djuã káo ti anei tháo mà yua h^n mne#]
mráo hlàm bruà ngà lo\ hma ]ia\ng mâ^ kyar klei hd^p.
Kdre#] 4
KSIÃM NGÀ
(Nai mtä ngà klei ksiãm hluã si Phu\n Mta dua pioh mjing klei ksiãm
kå adu\ hriàm)

23


}ho\ mro\
: då báøn
Âoh
: chy (dng chy), kẹo
Kdlu\t kdlàt
: láưy
läüi
Bi knàt
: náøy chäưi
Ã-ỉt
: ngåït
Hlår
: nọng
Ãâàp drỉm
: mạt m
Mta riãng gah klei hd^p: mäi trỉåìng Làn adiã dliã yang: Thiãn nhiãn

2. Ãnhiang blu\
* Blah :ba, bäø, ch, cại (âãø dng âỉïng sau säú tỉì : ạo, mn...)
Si tä hmä1 : - Mnuih [n sang Ãâã khàng hiu blah djuh
(Ngỉåìi Ãâã thỉåìng âi ba ci)
- Amai káo máo dua blah ao. (Chë täi cọ hai cại ạo)

II- KLEI HRIÀM DLÀNG:
Hlàm sa thu\n máo pà mta yan: Yan mnga, yan bhang, yan hjan, leh
anàn yan puih.
Aràng tháo yan mnga truh kyua dah yan anei ko mtáo bi knàt mda,
bluh mnga, ang^n thut ãâàp drỉm. Anei h jing yan m’ak ãdi. Yan mnuih
[n sang leh mà boh mnga. Aràng pràp ãmiãt pỉk sang dräng thu\n bhang
mráo.

3. Lo\ w^t ]ih klei ómuh ti mrọ 1 hlm mar.

KLEI HRIM 17
HL MN|NG
I-BOH BLU| - NHIANG BLU|:
1. Boh blu\
-

Kmrồ\ng dhọng
}ổ\ ]hing
Hlọ mnồ\ng
Kru\
Kuó`
Kto\ng
Kra
Hlọ u\n
Mja
Ktang
Ksua

:
:
:
:
:
:
:
:
:
:

:
:
:
:
:
:
:

thung luợng
sọng suọỳi
trỏu rổỡng
hoụng
con giọỹc
họứ, coỹp
nai
choù soùi
thoớ
dổợ, daỷn

2. nhiang blu\
* Prue# blu\ mdhó ho\ng prue# blu\ Yun (Cỏỳu truùc cỏu khaùc
vồùi tióỳng Vióỷt)
Si tọ hmọ: Mỏo lu djuó hlọ mnồ\ng hd^p hla\m dlió mdhó djuó mdhó klei
hd^p.
(Coù nhióửu loaỡi thuù rổỡng sọỳng trong rổỡng mọựi loaỡi coù õồỡi sọỳng khaùc
nhau)

II- KLEI HRIA|M DLA|NG:
Ti la\n dap kngổ mỏo lu kmrồ\ng dhọng, troh trọk, ]ổ\ ]hia\ng, óa
juọr. Mỏo lu djuó hlọ mnồ\ng hd^p hla\m dlió mdhó djuó mdhó klei hd^p.