Khóa luận tốt nghiệp

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

PHẦN I. MỞ ĐẦU
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1.1. Xuất phát từ nhiệm vụ đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ
thông
Sự nghiệp công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nước, sự thách thức trước nguy
cơ tụt hậu trên chặng đường đua tranh trí tuệ tiến vào thế kỷ XXI đang đòi hỏi sự đổi
mới của giáo dục, trong đó có sự đổi mới cơ bản về phương pháp dạy và phương pháp
học. Vấn đề này không phải của riêng nước ta mà là vấn đề đang được quan tâm ở
mọi quốc gia trong chiến lược phát triển nguồn lực con người phục vụ các mục tiêu xã
hội.
Luật Giáo dục, điều 28.2 đã ghi: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải
phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh (HS), phù hợp
với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn
luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại
niềm vui, hứng thú học tập cho HS”.
Mục tiêu của chiến lược phát triển giáo dục 2001 – 2010 cũng nêu rõ: “…Đổi
mới mục tiêu, nội dung, phương pháp, chương trình giáo dục các cấp bậc học và trình
độ đào tạo…”.
Hiện nay đổi mới PPDH được triển khai theo hướng tích hợp sư phạm mà tư
tưởng cốt lõi của nó là phát triển năng lực, nghĩa là biết sử dụng các nội dung và các
kỹ năng phản ứng thích nghi trong những tình huống đa dạng có ý nghĩa. Dấu hiệu
quan trọng của quá trình dạy học nhằm đạt được yêu cầu trên chính là dạy học không
phải chủ yếu là truyền đạt, cung cấp thông tin mà phải chủ yếu là rèn luyện khả năng
tìm, quản lý thông tin và xử lý thông tin thành sản phẩm có ý nghĩa trong hoạt động
sống.
Như vậy việc dạy học hiện nay không chỉ giới hạn ở việc dạy kiến thức mà phải
chuyển mạnh sang dạy phương pháp học. HS có phương pháp học, phương pháp tư

Khi dạy - học phần này, có thể dùng grap để diễn đạt quan hệ giữa cấu trúc với
cấu trúc; cấu trúc với chức năng, các quá trình sinh học… Như vậy HS sẽ thấy được
các quá trình trao đổi chất, sinh trưởng phát triển, cảm ứng vận động và sinh sản diễn
ra như thế nào trong cơ thể thực vật. Nó có gì khác so với động vật và con người? Có
Lê Thị Vân

Lớp K34A Khoa Sinh - KTNN


Khóa luận tốt nghiệp
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2
như vậy học sinh mới thực sự hiểu và giải thích được nhiều vấn đề có liên quan trong
thực tế.
1.4. Xuất phát từ thực trạng dạy học sinh học 11
Phong trào đổi mới PPDH đang diễn ra sôi nổi trong các nhà trường. Tuy
nhiên, trong thực tế dạy học các bộ môn nói chung, môn sinh học nói riêng vẫn còn
những biểu hiện của tính hình thức ở nhiều mức độ khác nhau dẫn tới chất lượng dạy
và học ở các trường phổ thông còn chưa cao.
Nguyên nhân chủ yếu là do cách dạy của GV. GV chủ yếu dạy bằng những
phương pháp dùng lời truyền đạt, đơn thuần thuyết giảng, không đặt vấn đề, không
gợi ý cho HS tìm ra các mối liên hệ bản chất của kiến thức.
Việc thiết kế và dạy học Sinh học cơ thể thực vật ở lớp 11 bằng phương pháp grap
sẽ khắc phục hiện tượng HS chỉ học thuộc lòng một cách máy móc, giúp HS hiểu bản
chất của sự vật hiện tượng, thiết lập được mối quan hệ giữa các thành phần kiến thức.
Tuy nhiên việc thiết kế và dạy học sinh học cơ thể bằng phương pháp grap chưa được
GV chú trọng và chưa được tác giả nào nghiên cứu.
Với những lí do như trên, tôi đã chọn đề tài: “Vận dụng phương pháp grap để
nâng cao hiệu quả dạy học phần Sinh học cơ thể thực vật Sinh học 11 - chương
trình chuẩn”.
2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

6.2. Phương pháp điều tra sư phạm
6.3. Phương pháp chuyên gia
7. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI
7.1. Hệ thống hóa cơ sở lí luận về nguyên tắc và quy trình thiết kế grap nội
dung và grap hoạt động trong dạy học
7.2. Thiết kế được các grap nội dung trong phần SHCTTV làm tư liệu
tham khảo cho các GV và xây dựng các giáo án dạy học SHCT bằng grap .
7.3. Đề xuất phương pháp sử dụng grap trong dạy học SHCT để tổ chức các hoạt
động nhận thức cho học sinh nhằm nâng cao hiệu quả dạy học.

Lê Thị Vân

Lớp K34A Khoa Sinh - KTNN


Khóa luận tốt nghiệp

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

PHẦN II. NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1.1. Tình hình nghiên cứu về lý thuyết grap trên thế giới
1.1.2. Tình hình nghiên cứu vận dụng lý thuyết grap vào dạy học trên thế giới
1.1.3. Tình hình nghiên cứu vận dụng lý thuyết grap vào dạy học ở Việt Nam
1.2. CƠ SỞ LÝ LUẬN
1.2.1. Cơ sở khoa học của việc chuyển hoá grap toán học thành grap dạy học
1.2.1.1. Cơ sở toán học
 Grap có hướng và vô hướng
- Định nghĩa của toán học về grap: Một grap gồm một tập hợp điểm gọi là

sử dụng grap có hướng để nghiên cứu các vấn đề trong cuộc sống theo hướng tối ưu
hoá.
1.2.1.2. Cơ sở triết học
1.2.1.3. Cơ sở tâm lý học
1.2.1.4. Cơ sở lý luận dạy học
1.2.2. Các loại grap dạy học
1.2.2.1. Grap nội dung
Grap nội dung là tập hợp những yếu tố thành phần của một nội dung trí dục và
mối liên hệ bên trong giữa chúng với nhau. Đồng thời diễn tả logic của nội dung dạy
học bằng một ngôn ngữ trực quan, khái quát và súc tích.
1.2.2.2. Grap hoạt động
Grap hoạt động là mặt phương pháp, nó được xây dựng trên cơ sở của grap nội
dung kết hợp với các thao tác sư phạm của GV và hoạt động học của HS ở trên lớp.
Thực chất của grap hoạt động dạy học là mô hình khái quát và trực quan của giáo án.
Mỗi hoạt động (H) gồm nhiều thao tác (T), cho nên nếu chỉ xét về mặt kỹ thuật,
H là tổng các T. Như vậy, T là đơn vị cấu trúc của H và H là đơn vị cấu trúc của bài
học. Dùng một grap có hướng để mô tả trình tự các hoạt động và các thao tác sư phạm
của GV và HS.
1.2.2.3. Mối quan hệ giữa grap nội dung và grap hoạt động trong dạy học
Sau khi lập được grap nội dung, GV chuyển grap nội dung thành bài soạn để
Lê Thị Vân

Lớp K34A Khoa Sinh - KTNN


Khóa luận tốt nghiệp
dạy trên lớp cho HS (grap hoạt động).

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2



Lớp K34A Khoa Sinh - KTNN


Khóa luận tốt nghiệp
2.2.2 Quy trình lập grap hoạt động

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Bước 1: Xác định mục tiêu của bài học

Bước 2: Xác định các hoạt
động

Bước 3: Xác định các thao
tác trong mỗi hoạt động

Bước 4: Dùng “bài toán con đường ngắn nhất”
để lập grap hoạt động dạy hoc theo hướng tối ưu
hóa bài học

CHƯƠNG 3. VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP GRAP TRONG DẠY
HỌC SINH HỌC CƠ THỂ THỰC VẬT
3.1. Phân tích cấu trúc, nội dung phần sinh học cơ thể
3.1.1. Về cấu trúc chương trình
Có 2 bộ SGK SH 11 tương ứng với 2 chương trình: chuẩn và nâng cao. Đề tài
của tôi nghiên cứu về vận dụng phương pháp grap trong dạy học sinh học chương
trình chuẩn.
Bảng 1: Cấu trúc chương trình
Chương

Lê Thị Vân

Lớp K34A Khoa Sinh - KTNN


Khóa luận tốt nghiệp
triển
- Chương IV. Sinh sản
Tổng số tiết

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

9
47

3
21

44,7%

3.1.2. Về nội dung
Sinh học 11 củng cố, tiếp nối và phát triển những kiến thức sinh học ở bậc
trung học cơ sở và sinh học 10.
Sinh học 11 đề cập các hoạt động sống, các quá trình sinh học cơ bản ở mức cơ
thể như chuyển hóa vật chất và năng lượng (Chương I), cảm ứng (Chương II), sinh
trưởng và phát triển (Chương III), sinh sản (Chương IV). Trong phạm vi nghiên cứu
của đề tài chúng tôi chỉ nghiên cứu nội dung của các quá trình trên đối với cơ thể thực
vật.
3.2. Vận dụng phương pháp grap trong dạy học sinh học cơ thể thực vật
3.2.1. Grap nội dung của kiến thức về chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực

Thoát hơi nước qua lá
Thoát hơi
nước

Các tác nhân ảnh hưởng đến quá trình
thoát hơi nước

Hai con đường thoát hơi
nước

Cân bằng nước và tưới tiêu hợp lý cho
cây trồng

3.3. Sử dụng grap trong các khâu của quá trình dạy học
3.3.1. Trong khâu nghiên cứu tài liệu mới
Trong khâu nghiên cứu tài liệu mới, có thể sử dụng grap ở các mức độ khác
nhau để tổ chức hoạt động nhận thức của HS như sau:
● Mức độ thứ nhất - GV lập grap nội dung
 Đặc điểm của mức độ thứ nhất
- GV giảng giải kiến thức đồng thời lập các grap nội dung.
- HS nghe giảng kết hợp với quan sát các mối quan hệ của các nội dung.
 Cách thực hiện
- GV lập grap nội dung của một bài hay một tổ hợp kiến thức.
- HS nghe giảng và quan sát grap, qua đó lĩnh hội được tri thức.
 Ví dụ: Dạy tổ hợp kiến thức “Pha tối của thực vật C 3” trong bài 9: Quang
hợp ở các nhóm thực vật C3, C4, CAM.
- GV: Giới thiệu. Pha tối là pha cố định CO 2 diễn ra trong chất nền stroma của
Lê Thị Vân

Lớp K34A Khoa Sinh - KTNN

 Ví dụ: Dạy tổ hợp kiến thức “Các loại hoocmon” trong bài 35: Hoocmon
thực vật.
- GV: Yêu cầu HS nghiên cứu thông tin SGK, hỏi.
+ Hoocmon thực vật được chia thành những loại nào? Nơi tổng hợp và tác dụng
Lê Thị Vân

Lớp K34A Khoa Sinh - KTNN


Khóa luận tốt nghiệp
sinh lí của chúng?

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

- HS: Nghiên cứu thông tin SGK, kết hợp với quan sát tranh hình 35.1; hình 35.2;
hình 35.3; hình 35.4 để trả lời câu hỏi.
- HS: Tự lập grap “Đặc điểm các loại hoocmon” (xem phụ lục hình 23). Thông
qua việc lập grap HS sẽ lĩnh hội được nội dung kiến thức.
• Mức độ thứ ba – HS tự lập các grap nội dung
 Đặc điểm của mức độ thứ ba
- Tổ chức HS làm việc độc lập hoặc làm việc theo nhóm.
- HS tự lập grap nội dung cho một tổ hợp kiến thức hoặc một bài học.
 Cách thực hiện
- GV nêu vấn đề cần nghiên cứu.
- Từng nhóm HS thảo luận và lập grap nội dung.
- Các nhóm báo cáo kết quả.
- GV nhận xét và thống nhất chung.
 Ví dụ: Dạy tổ hợp kiến thức “Quá trình chuyển hóa nitơ trong đất và cố
định nitơ” trong bài 6: Dinh dưỡng nitơ ở thực vật (tiếp theo)
- GV: Yêu cầu HS quan sát hình 6.1 SGK, thảo luận nhóm hoàn thành phiếu học

Chức năng

41

51

Vận chuyển
các chất
trong cây

61

3

42
52

62
63

1

71

Thành phần dịch
mạch
Động lực

72


- Rèn kĩ năng vận dụng lý thuyết vào thực tiễn.
3. Thái độ
- Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường chống biến đổi khí hậu.
- Giáo dục thế giới quan khoa học.
II. Phương tiện dạy học
- Tranh phóng to hình 8.1; hình 8.2; hình 8.3 SGK.
III. Phương pháp dạy học
- Sử dụng phối hợp các phương pháp vấn đáp, trực quan kết hợp với phương pháp
grap.
IV. Tiến trình tổ chức bài học
1. Ổn định tổ chức lớp, kiểm tra sĩ số
2. Kiểm tra bài cũ
- GV: Yêu cầu HS nộp bài thu hoạch.
3. Bài mới
Lê Thị Vân

Lớp K34A Khoa Sinh - KTNN


Khóa luận tốt nghiệp
a. Mở bài

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

GV nêu vấn đề: Nguồn thức ăn và năng lượng cần để duy trì sự sống bắt nguồn
từ đâu? HS trả lời: từ quang hợp. Vậy quang hợp là gì và nó có vai trò như thế nào đối
với sinh vật? Để trả lời cho câu hỏi đó chúng ta cùng tìm hiểu nội dung bài học ngày
hôm nay.
b. Hoạt động dạy – học
Grap hoạt động của bài học:


T2.13

T2.4

T2.12

T2.5

T2.7

T2.6

T2.11

T2.10

T2.8

T2.9

* Hoạt động 1(H1). Khái quát về quang hợp ở thực vật
Hoạt động của GV – HS
- T1.1. GV: Yêu cầu HS quan sát

Nội dung
I. Khái quát về quang hợp ở thực vật

hình 8.1 SGK tái hiện kiến thức để



năng lượng ánh sáng mặt trời thành năng

Lê Thị Vân

Lớp K34A Khoa Sinh - KTNN


Khóa luận tốt nghiệp
- T1.5. GV: Lưu ý không khử 6H2O

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2
lượng hóa học dưới dạng các hợp chất hữu

ở 2 vế của PTTQ vì nước vừa là chất

cơ.

tham gia vừa là sản phẩm tạo thành.
Vì vậy để giữ nguyên bản chất của
quang hợp người ta vẫn để 6H2O ở
chỗ sản phẩm tạo thành.
- T1.6. GV: Yêu cầu HS nghiên cứu

2. Vai trò của quang hợp

thông tin SGK, trả lời.

- Sản phẩm của quang hợp là nguồn chất hữu


+ Không xả rác, không thải nước
thải ra ngoài môi trường.
+ Không săn bắt các động vật quý
hiếm.
* Hoạt động 2 (H2). Tìm hiểu cấu tạo của lá thích nghi với chức năng quang hợp
Hoạt động của GV- HS
Lê Thị Vân

Nội dung
Lớp K34A Khoa Sinh - KTNN


Khóa luận tốt nghiệp
- T2.1. GV: Hỏi.

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2
II. Lá là cơ quan quang hợp

(?) Quang hợp diễn ra chủ yếu ở cơ

1. Hình thái giải phẫu của lá thích nghi

quan nào của cây? Tại sao?

với chức năng quang hợp

- T2.2. HS: Trả lời.

Phụ lục hình 10 grap. “Đặc điểm hình thái,



Lớp K34A Khoa Sinh - KTNN


Khóa luận tốt nghiệp
grap “Đặc điểm hình thái, giải

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

phẫu của lá thích nghi với chức
năng quang hợp’’.
- T2.8. GV: Yêu cầu HS quan sát
hình 8.3 SGK, tái hiện kiến thức đã

2. Lục lạp là bào quan quang hợp
Xem phụ lục hình 11 grap “Lục lạp là bào
quan quang hợp”.

học lớp 10 để trả lời câu hỏi.
(?) Nêu đặc điểm về hình dạng và
cấu tạo của lục lạp thích nghi với
chức năng quang hợp?
- T2.9. HS: Quan sát hình 8.3, tái
hiện kiến thức trả lời câu hỏi.
- T2.10. HS: Hoàn thành grap ‘‘Lục
lạp là bào quan quang hợp’’.
- T2.11. GV: Giới thiệu hệ sắc tố

3. Hệ sắc tố quang hợp


- Diệp lục có khả năng hấp thụ năng lượng
ánh sáng mặt trời. Sắc tố phụ có khả năng
hấp thụ ánh sáng và truyền năng lượng đó
cho diệp lục.
Lớp K34A Khoa Sinh - KTNN


Khóa luận tốt nghiệp
lục?

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2
- Diệp lục mà cho lá cây có màu xanh lục.

(?) Năng lượng được truyền đi trong

- Carotenoit tạo nên màu đỏ, vàng, da cam

hệ sắc tố như thế nào?

của lá, củ, quả.

- T2.13. HS: Nghiên cứu thông tin

- Sơ đồ truyền năng lượng trong hệ sắc tố

SGK trả lời.

Carotenoit

- T2.14. GV: Lưu ý trong các sắc tố

A. Diệp lục

C. Diệp lục a; b

B. Diệp lục b

D. Diệp lục a; b và carotenoit

Câu 3. Cấu tạo ngoài của lá có đặc điểm nào sau đây thích nghi với chức năng hấp
thụ được nhiều ánh sáng?
A. Có cuống lá
B. Có diện tích bề mặt lớn
Lê Thị Vân

Lớp K34A Khoa Sinh - KTNN


Khóa luận tốt nghiệp
C. Phiến lá mỏng

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

D. Các khí khổng tập trung ở mặt dưới của lá nên không chiếm mất diện tích hấp thụ
ánh sáng
5. Bài tập về nhà
- GV: Yêu cầu HS về nhà trả lời các câu hỏi cuối bài và đọc phần “Em có biết”
- GV: Yêu cầu HS đọc trước bài 9 “Quang hợp ở các nhóm thực vật C3, C4, CAM”

PHẦN III. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
1. KẾT LUẬN

trường nhằm làm phong phú thêm hệ thống phương pháp dạy học sinh học theo
hướng tích cực hoá hoạt động học tập của HS.

Lê Thị Vân

Lớp K34A Khoa Sinh - KTNN