“Tổ chức hoạt động hình thành kiến thức từ thí nghiệm Vật lý theo nhóm ở lớp VNEN”

MỤC LỤC
Nội dung
I. PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
2. Mục tiêu nhiệm vụ của đề tài
3. Đối tượng nghiên cứu
4. Giới hạn phạm vi nghiên cứu
5. Phương pháp nghiên cứu
II. NỘI DUNG
1. Cơ sở lý luận
2. Thực trạng
3. Giải pháp – biện pháp
4. Kết quả
III. KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
1. Kết luận
2. Kiến nghị

Người viết: Phương Ngọc Tuấn

Trang
2
2
2
3
3
3
3
3
3

trong quá trình học tập, rèn luyện các kỹ năng cơ bản để các em nâng cao chất lượng
về học tập, do đó tôi đã chọn đề tài “Tổ chức hoạt động hình thành kiến thức từ thí
nghiệm Vật lý theo nhóm ở lớp VNEN” để làm đề tài nghiên cứu.
2) Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài:
* Mục tiêu của đề tài :

Nhằm đề xuất các giải pháp giúp nâng cao hiệu quả học tập, thí nghiệm theo
nhóm trong học sinh ở trường THCS qua đó phát triển các kỹ năng dạy học hình thành
kiến thức từ thí nghiệm theo nhóm và nhân rộng ở các lớp, qua đó giúp chia sẻ, tư duy
sáng tạo, chiếm lĩnh tri thức một cách chủ động, tự tin, góp phần nâng cao chất lượng
học tập cho học sinh, đáp ứng yêu cầu học tập hiện nay trong thời kỳ hội nhập.

Người viết: Phương Ngọc Tuấn

2


“Tổ chức hoạt động hình thành kiến thức từ thí nghiệm Vật lý theo nhóm ở lớp VNEN”

Bản thân tôi cũng là một trong số nhiều giáo viên đang tham gia giảng dạy thí
điểm mô hình trường học mới VNEN, với mô hình này việc dạy học hình thành kiến
thức từ thí nghiệm theo nhóm rất thường xuyên được thao tác như một chìa khóa để đi
đến thành công trong quá trình dạy học.
* Nhiệm vụ của đề tài :
Với thực trạng trên và để đáp ứng yêu cầu về đổi mới PPDH cũng như vấn đề
nâng cao chất lượng giáo dục học sinh. Theo tôi, để thực hiện tốt phương pháp dạy học
hình thành kiến thức từ thí nghiệm theo nhóm, giáo viên cần phải có các kĩ năng tổ
chức sau:
- Kĩ năng chia nhóm.
- Kĩ năng giao nhiệm vụ.

Vật lý là một môn khoa học thực nghiệm, bởi vậy đòi hỏi giáo viên bộ môn phải
sử dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học một cách hợp lí, linh hoạt, phù hợp với
đặc trưng của cấp học, môn học; phù hợp với nội dung, tính chất của bài học, đặc điểm
và trình độ học sinh; phù hợp với thời lượng dạy học và các điều kiện dạy học cụ thể
của trường, địa phương, nhất là tăng cường việc sử dụng thí nghiệm và các phương
tiện trực quan trong quá trình dạy học.
Trong dạy học Vật lý, giáo viên cần phát huy tính tích cực của học sinh bằng
cách tạo hứng thú, kích thích tính tò mò, ham hiểu biết của học sinh. Rèn luyện cho
học sinh kĩ năng thực hành; rèn luyện khả năng sử dụng và diễn đạt ngôn ngữ Vật lý
cho học sinh. Qua đó việc vận dụng kiến thức vào thực tiễn của học sinh sẽ được phát
huy tối đa.
2) Thực trạng:
2.1. Thuận lợi – khó khăn:
* Thuận lợi:
- Ngày càng có nhiều em học sinh quan tâm, lựa chọn môn Vật lý là môn học
ưa thích và cần thiết cho mình vì đây sẽ là cơ sở để các em trước mắt vượt qua các kì
thi, góp phần định hướng nghề nghiệp cho các em sau này.
- Đời sống của nhân dân ngày càng nâng cao nên đa số các gia đình đã có điều
kiện để đầu tư cho con em mình học tập cũng như quan tâm đến việc học tập của con
em mình tốt hơn.
- Đa số học sinh được trang bị đầy đủ tài liệu hướng dẫn học và đồ dùng học
tập.
- Học sinh trong lớp và trường thích học mô hình trường học VNEN do các em
mạnh dạn, có điều kiện trao đổi về kiến thức một cách tự tin.
- Bản thân giáo viên thích nghiên cứu sâu và dạy học thí nghiệm theo nhóm ở
học sinh có hiệu quả.
- Thiết kế của bài học VNEN được xây dựng ba trong một, điều đó rất tiện cho
giáo viên và học sinh trong hoạt động dạy và học.

Người viết: Phương Ngọc Tuấn

nhanh chóng gia nhập vào nhóm, bầu nhóm trưởng, thư kí, điều hành và tham gia việc
chung của cả nhóm.
Bên cạnh những kết quả tích cực như trên, vẫn còn những tồn tại nhất định. Dạy
học thí nghiệm theo nhóm nói riêng, dạy học nhóm nói chung chưa được sử dụng đồng
đều ở tất cả các môn học; đôi khi còn đơn điệu trong việc sử dụng các hình thức tiến
hành; nhiệm vụ giao cho nhóm còn đơn giản, ít phương án trả lời, không cần huy động
nhiều kinh nghiệm của từng cá nhân.
2.3. Mặt mạnh - mặt yếu.
Người viết: Phương Ngọc Tuấn

5


“Tổ chức hoạt động hình thành kiến thức từ thí nghiệm Vật lý theo nhóm ở lớp VNEN”

* Mặt mạnh :
Dạy học thí nghiệm theo nhóm có thể tập trung những mặt mạnh của từng học
sinh, hoàn thiện cho nhau những điểm yếu. Dạy học thí nghiệm theo nhóm nâng cao
tính tương tác giữa các thành viên trong nhóm.
- Tăng cường động cơ học tập, làm nảy sinh những hứng thú mới. Kích thích sự
giao tiếp, chia sẻ tư tưởng, nguồn lực và cách giải quyết vấn đề.
- Tăng cường các kĩ năng biểu đạt, phản hồi bằng các hình thức biểu đạt như lời
nói, ánh mắt cử chỉ.
- Khích lệ mọi thành viên tham gia học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau, phát triển
mối quan hệ gắn bó, quan tâm đến nhau, từng người và trở thành niềm vui chung của
tất cả.
* Mặt yếu:
Một số khó khăn trong quá trình tổ chức dạy học thí nghiệm theo nhóm: bàn
ghế chưa phù hợp để có thể sắp xếp cho dạy học nhóm, một số học sinh lúng túng và
nhút nhát, chưa mạnh dạn tham gia vào các hoạt động trong nhóm; một số học sinh

học thuộc bài, học sinh không có cơ hội chia sẻ bài học với bạn. Chính vì điều đó mà
học sinh rụt rè, nhút nhát trong các hoạt động, kết quả học tập không cao, khả năng tự
bộc lộ bản thân yếu.
Dạy học thí nghiệm theo nhóm nhằm để khắc phục thực trạng trên, đồng thời
rèn kĩ năng tổ chức hoạt động dạy học thí nghiệm theo nhóm theo quan điểm dạy học
lấy học sinh làm trung tâm và từng bước nâng cao chất lượng giáo dục theo chương
trình của Bộ giáo dục và đào tạo.
Quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm là đặt người học vào trung tâm
của quá trình dạy học, tạo cơ hội tới mức tối đa để học sinh được tham gia tích cực vào
quá trình học tập thông qua các hoạt động trên lớp. Đây cũng chính là cách học có
hiệu quả nhất. Học qua các hình thức sau:
- Trải nghiệm: Khi học sinh tham gia hoạt động thí nghiệm theo nhóm chính là
học qua thực tế, học từ những kinh nghiệm thông qua việc làm và qua khám phá tìm
tòi của các em.
- Giao tiếp: Hoạt động thí nghiệm theo nhóm yêu cầu các em thông qua trao
đổi, tranh luận các em để chia sẻ cho nhau những gì mình biết được, học được và cách
học của mình cho bạn bè. Điều này là rất tốt cho cá nhân học sinh vì:“ Học thầy không
tày học bạn”
- Học qua tương tác: Chia sẻ với bạn bè những kinh nghiệm của mình và học
kinh nghiệm từ bạn bè.
- Rút kinh nghiệm: Sau những lần thất bại khi tiến hành thí nghiệm theo nhóm,
các em cố gắng làm lại lần nữa, lần sau sẽ tốt hơn lần trước. Từ những kinh nghiệm
học tập đó, các em có thể áp dụng vào các tình huống khác.
Bốn hình thức trên chính là biểu hiện của quan điểm dạy học này. Biết được
tầm quan trọng và ích lợi của hoạt động thí nghiệm theo nhóm và để thực hiện được
điều đó thì giáo viên cần phải biết đặc trưng của hoạt động này là giúp học sinh tích
Người viết: Phương Ngọc Tuấn

7


Dựa vào các tài liệu tham khảo, tiến hành lọc và tìm ra những nội dung có liên
quan đến đề tài của mình, sau đó sắp xếp chúng theo trình tự để tiện theo dõi.
3.2. Nội dung và cách thực hiện các giải pháp, biện pháp:
* Một số giải pháp chung về “Thí nghiệm theo nhóm”

Người viết: Phương Ngọc Tuấn

8


“Tổ chức hoạt động hình thành kiến thức từ thí nghiệm Vật lý theo nhóm ở lớp VNEN”

Để nâng cao chất lượng và hiệu quả của thí nghiệm nhóm, bản thân tôi luôn cố
gắng thực hiện tốt các nội dung sau:
- Chuẩn bị tốt nội dung bài giảng đảm bảo theo chuẩn kiến thức kĩ năng và có
điều chỉnh nội dung dạy học (nếu thấy phù hợp với đặc trưng của lớp ).
- Chuẩn bị tốt dụng cụ thí nghiệm, đảm bảo đủ về số lượng, chất lượng. Điều
này đòi hỏi giáo viên cần nghiên cứu kĩ chương trình các bài có thí nghiệm ngay từ
đầu năm học, xác định cần dụng cụ gì, số lượng bao nhiêu, còn thiếu những gì để có
kế hoạch giải quyết trong năm bằng cách đề xuất nhà trường mua thêm hay tự làm
hoặc hướng dẫn học sinh tự làm nhằm phục vụ tốt cho công tác dạy học.
* Trình tự tổ chức một thí nghiệm theo nhóm:
Quá trình tổ chức hoạt động thí nghiệm theo nhóm có thể chia thành 3 giai đoạn ( 3
bước) sau:
- Làm việc chung cả lớp, giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm.
- Làm việc theo nhóm.
- Làm việc chung với cả lớp, trình bày kết quả của mỗi nhóm và đánh giá kết
quả
a/ Bước 1: Làm việc chung cả lớp, giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm
Giai đoạn này thực hiện chung với cả lớp bao gồm các hoạt động chính sau đây:

- Đại diện của mỗi nhóm trình bày kết quả của nhóm trước toàn lớp.
- Giáo viên tổ chức cho cả lớp nhận xét, đánh giá kết quả và nhóm tự rút ra kết
luận.
* MINH HỌA TIẾT DẠY MẪU :
Trình tự tổ chức một thí nghiệm theo nhóm ở lớp VNEN cho bài dạy “sự truyền ánh
sáng” trong môn KHTN lớp 7 như sau:
Bước 1: Làm việc chung cả lớp, giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm
- Giáo viên nêu vấn đề, xác định mục đích yêu cầu của thí nghiệm là biết được
đường truyền của ánh sáng trong môi trường trong suốt và đồng tính, hướng truyền
của ánh sáng khi gặp mặt sáng, nhẵn bóng, vận dụng tính chất của đường truyền thẳng
của ánh sáng trong môi trường trong suốt và đồng tính hay hiện tượng phản xạ ánh
sáng để giải thích được các hiện tượng đơn giản trong thực tế.
- Chia 7 nhóm, giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm.
- Giáo viên yêu cầu học sinh nêu ra phương án thí nghiệm, cho học sinh nêu
dụng cụ thí nghiệm, cách bố trí và tiến hành thí nghiệm.
- Tổ chức phân chia thành 7 nhóm, mỗi nhóm khoảng 6 – 8 học sinh.
Bước 2: Làm việc theo nhóm
- Trong nhóm phân công nhiêm vụ cho từng thành thành viên của nhóm: Các
nhóm tự phân trưởng nhóm, thư ký và báo cáo viên.
- Các nhóm thảo luận kế hoạch và cách thức làm việc của nhóm.
- Tiến hành thực hiện nhiệm vụ:
+ Sắp xếp, bố trí thí nghiệm.
Người viết: Phương Ngọc Tuấn

10


“Tổ chức hoạt động hình thành kiến thức từ thí nghiệm Vật lý theo nhóm ở lớp VNEN”

+ Tiến hành thí nghiệm.

trong suốt, đồng tính? So sánh với kết
quả nhận xét ở hoạt động A.

Từ kết quả thí nghiệm rút ra được kết luận:
Kết luận: Trong một môi trường trong suốt và
đồng tính, ánh sáng truyền đi theo đường
thẳng.

Người viết: Phương Ngọc Tuấn

11


“Tổ chức hoạt động hình thành kiến thức từ thí nghiệm Vật lý theo nhóm ở lớp VNEN”

- Có thể bị đổi hướng hoặc dừng lại

- HS nêu ra nhiều cách khác nhau, tuy nhiên
có phương án trùng với sách.
- HS nhận dụng cụ và tiến hành thí nghiệm 2:
- Nếu ánh sáng truyền đi trong không
khí mà gặp một vật có bề mặt sáng
nhẵn bóng thì đường truyền của ánh
sáng sẽ như thế nào?
- Yêu cầu HS nêu ra phương án làm
thí nghiệm cho trường hợp ánh sáng
truyền đi gặp mặt sáng, nhẵn.
- Cho học sinh làm thí nghiệm theo
phương án các em đã nêu ra.



Tiết 45:

Bài 12. MÀU SẮC ÁNH SÁNG

Từ các hình ảnh 13.1 trang 129 sách hướng dẫn học KHTN và cho biết: Tại sao
em nhìn thấy các vật trong hình có màu xanh, đỏ, tím, vàng.... khác nhau như vậy?
Nếu ban đêm hoặc ban ngày trong phòng kín không có ánh sáng chiếu vào hình 13.1
đó thì em có thấy được màu của các vật đó không?
Giáo viên yêu cầu học sinh trao đổi với bạn về nguyên nhân chính làm cho ta
nhìn thấy các vật có màu sắc khác nhau từ đó đưa ra các giải pháp kiểm tra. Dựa vào
các giải pháp học sinh nêu ra giáo viên cho học sinh nghiên cứu hoạt động hai.
* Hoạt động hình thành kiến thức.
Hoạt động của thầy
Hoạt động của học sinh
- Ánh sáng trắng là gì? Kể một số - Ánh sáng trắng là tập hợp nhiều ánh sáng màu.
nguồn phát ra ánh sáng trắng.

VD: Ánh sáng Mặt trời, đèn xe ôtô, đèn huỳnh
quang trong phòng học....

- Ánh sáng màu đơn sắc là gì? Kể - Ánh sáng màu đơn sắc là ánh sáng không thay
tên một số nguồn phát ra ánh sáng đổi màu sắng khi truyền từ môi trường trong suốt
màu đơn sắc.

này sang môi trường trong suốt khác. VD: Đèn
laze, đèn LED...

- Ánh sáng màu không đơn sắc là - Ánh sáng màu không đơn sắc là tập hợp của
Người viết: Phương Ngọc Tuấn


trắng hay không?

- Tiếp tục cho học sinh hoạt động ánh sáng (Đỏ, lục lam) ta thu được ánh sáng
nhóm để trộn các ánh sáng đơn sắc trắng.
lại với nhau.
Từ các hoạt động làm thí nghiệm theo nhóm mà các em đã tự trả lời được kiến
thức của bài học màu sắc ánh sáng.
Tiết 57:
Người viết: Phương Ngọc Tuấn

Bài 15. NGUỒN ÂM
14


“Tổ chức hoạt động hình thành kiến thức từ thí nghiệm Vật lý theo nhóm ở lớp VNEN”

- Học sinh qua sát hình 15.1 và từ kinh nghiệm cuộc sống các em nêu được các vật
phát ra âm thanh.
- Các âm thanh được phát ra có gì giống và khác nhau?
- Các vật phát ra âm có đặc điểm gì chung?
Học sinh có thể đưa ra nhiều nhận định như: Âm phát ra từ thùng đàn, từ cái
trống, từ cái chuông....tiếng trống kêu to, tiếng đàn kêu nhỏ...
Để kiểm tra các nhận định này, thầy tổ chức cho các em tìm hiểu qua hoạt động sau:
* Hoạt động hình thành kiến thức.
Hoạt động của thầy

Hoạt động của học sinh

- Tổ chức cho học sinh làm thí


- Âm thanh lan truyền từ nguồn âm đến tai người nghe qua những môi trường nào?
- Học sinh nêu ra dự đoán là âm thanh có thể truyền qua nhiều môi trường khác nhau
như: Rắn, lỏng, không khí và kể cả chân không. Ta có thể kiểm tra các dự đoán đó
bằng cách tiến hành các thí nghiệm thông qua hoạt động sau:
* Hoạt động hình thành kiến thức.
Hoạt động của thầy
- Khoảng không gian giữa hai cái trống là

Hoạt động của học sinh

môi trường gì?
- Nếu quả bóng bàn ở trống 2 không có
hiện tượng hoặc có hiện tượng xảy ra - Làm thí nghiệm 1:
chứng tỏ điều gì?
- Tổ chức và định hướng cho học sinh
hoạt động theo nhóm làm thí nghiệm 1.

- Gõ trống 1, nghe âm thanh phát ra đồng
thời thấy mặt trống 2 dao động.
- Mặt trống 2 dao động khi gõ trống 1
chứng tỏ điều gi?

Người viết: Phương Ngọc Tuấn

* Nhận xét: Âm thanh từ trống 1 truyền
đến mặt trống 2 trong môi trường không
khí.

16

môi trường nước đến tai ta.

được nhận xét gì?

3.3. Điều kiện thực hiện giải pháp, biện pháp.
- Tài liệu, phương tiện học tập đủ, đồng bộ hoặc không đồng bộ và điều kiện về
cơ sở vật chất phù hợp hay không phù hợp đều ảnh hưởng trực tiếp đến việc thực hành
Người viết: Phương Ngọc Tuấn

17


“Tổ chức hoạt động hình thành kiến thức từ thí nghiệm Vật lý theo nhóm ở lớp VNEN”

thí nghiệm theo nhóm. Tổ chức theo hình thức này, nếu không quan tấm đến những
điều kiện trên thì có thể khai thác không có hiệu quả hoặc vô hiệu hóa ưu điểm của
phương pháp dạy học thí nghiệm theo nhóm.
- Giáo viên phải có tinh thần trách nhiệm cao, nhiệt tình với công việc, tạo được
niềm tin cho học sinh và cần phải gần gũi với học sinh.
3.4. Mối quan hệ giữa các giải pháp, biện pháp
Một tiết dạy là một cơ cấu hoàn chỉnh từ phút đầu đến phút cuối, có tính đặc thù
về trình tự, về nhịp điệu, về tiến trình theo từng môn học. Vì vậy, việc làm trước,
việc làm sau đương nhiên liên quan với nhau. Hoạt động trước làm nảy sinh hoạt
động sau, hoạt động sau củng cố hoặc nối tiếp hoạt động trước. Dùng cách tổ chức
học tập nào trước, sau đều cần có lí do trong mối quan hệ này, tránh hiện tượng đổi
mới phương pháp dạy học thực hành thí nghiệm theo nhóm chỉ mang tính hình thức.
3.5. Kết quả khảo nghiệm, giá trị khoa học của vấn đề nghiên cứu:
- Với việc ứng dụng đề tài này vào công tác giảng dạy, tôi nhận thấy học sinh
ngày càng yêu thích bộ môn KHTN, từ đó giảm số lượng học sinh yếu kém đồng thời
tăng số lượng học sinh tích cực, mạnh dạn và tự tin trong giao tiếp, học sinh thích phát

23,1

Cuối HKI
Số lượng
Tỷ lệ (%)
11

28,2
18


“Tổ chức hoạt động hình thành kiến thức từ thí nghiệm Vật lý theo nhóm ở lớp VNEN”

Khá
10
25,6
14
36,0
Trung Bình
13
33,4
11
28,2
Yếu
7
17,9
3
7,6
- Khi thực hiện đề tài này tôi nhận thấy các em học sinh từ trung bình trở lên đã
tăng lên đồng thời số học sinh yếu, kém đã đã giảm so với đầu năm học. Mặt khác, đa

19


“Tổ chức hoạt động hình thành kiến thức từ thí nghiệm Vật lý theo nhóm ở lớp VNEN”

Tôi rất mong muốn nhận được sự đóng góp của các đồng nghiệp để đề tài này
hoàn thiện hơn !
Xin chân thành cảm ơn !
* Tài liệu tham khảo:
1. Sách hướng dẫn học Khoa học tự nhiên lớp 7 – NXB giáo dục
2. Tài liệu hướng dẫn giáo viên môn Khoa học tự nhiên lớp 7 – NXB giáo dục
3. Phương pháp dạy học Vật lý ở trường phổ thông – NXB Đại học sư phạm.
4. Phân phối chương trình VNEN lớp 7 môn Khoa học tự nhiên

Krông Ana, ngày 9 tháng 02 năm 2016
Người viết đề tài

Phương Ngọc Tuấn
NHẬN XÉT CỦA HỘI ĐỒNG SÁNG KIẾN:
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG SÁNG KIẾN
( Ký tên, đóng dấu)

Người viết: Phương Ngọc Tuấn

20