i
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
NGUYỄN THÀNH QUÊ
XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP VẬT LÝ TRONG QUÁ TRÌNH
TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY, HỌC KIẾN THỨC MỚI CHƢƠNG
“CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN” VẬT LÝ 10 NÂNG CAO
Chuyên ngành: Lý luận và phƣơng pháp giảng dạy Vật lý
Mã số: 60.14.10 LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học:
PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Việt
THÁI NGUYÊN - 2011
ii
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình thực hiện luận văn này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt
Nguyễn Thành Quê
iv
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
MỤC LỤC
Trang
Trang phụ bìa……………………………………………………………
i
Lời cảm ơn………………………………………………………………
ii
Lời cam đoan…………………………………………………………….
iii
Mục lục………………………………………………………………….
iv
Danh mục các kí hiệu, các chữ viết tắt………………………………….
x
Danh mục các hình vẽ, bảng biểu……………………………………….
xii
Danh mục các sơ đồ, đồ thị …………………………………………….
xiv
7
1.1 Lý luận về bài tập vật lý: ………………………………………
7
1.1.1 Khái niệm về bài tập vật lý…………………………………….
7
1.1.2 Khái quát về bài tập trắc nghiệm định tính…………………
7
1.1.2.1 Khái niệm về bài tập trắc nghiệm định tính……………….…
7
1.1.2.2 Vai trò, vị trí của bài tập trắc nghiệm định tính……………….
8
1.1.2.3 Phân loại bài tập trắc nghiệm định tính……… ……….…….
12
1.1.2.4 Phương pháp giải bài tập trắc nghiệm định tính……….…….
17
1.2 Khái quát về dạy học nêu vấn đề……… ……….……………
20
1.2.1 Tình huống có vấn đề……… ……….………………… ……
21
1.2.2 Các giai đoạn của dạy học nêu vấn đề……… ……….………
21
1.2.2.1 Giai đoạn 1: Giai đoạn nêu vấn đề……… ……….……….…
21
1.2.2.2 Giai đoạn 2: Giai đoạn giải quyết vấn đề……… ……….……
22
1.2.2.3 Giai đoạn 3: Giai đoạn củng cố và vận dụng……… ………
22
1.2.3 Sử dụng BTTNĐT trong dạy học nêu vấn đề ……… ………
23
1.3 Khái quát tính tích cực ……… ……….………………… ….
33
1.4.2 Những thuận lợi và khó khăn khi xây dựng và sử dụng bài
tập trắc nghiệm định tính trong quá trình tổ chức hoạt động dạy
học kiến thức mới nhằm góp phần góp phần phát huy tính tích cực
và góp phần nâng cao kết quả học tập cho học
sinh…………………………………………………… ……………….
34
1.4.2.1 Những thuận lợi cơ bản……………………………………….
34
1.4.2.2 Một số khó khăn…………………………… ……………….
35
1.5 Kết luận chƣơng I………………………………………………
36
Chƣơng II: Xây dựng và sử dụng bài tập trắc nghiệm định tính
trong quá trình tổ chức hoạt động dạy, học kiến thức mới
chƣơng “Các định luật bảo toàn” Vật Lý 10 Nâng cao theo
phƣơng pháp dạy học nêu vấn đề…………………………… 38
2.1 Đề xuất tiến trình sử dụng bài tập trắc nghiệm định tính
trong quá trình tổ chức hoạt động dạy học khi sử dụng phƣơng
pháp dạy học nêu vấn đề………………………………………………
38
vii
52
2.3.1 Một số yêu cầu khi sử dụng BTTNĐT …………………………
52
2.3.1.1 Yêu cầu đối với một bài tập…………………………….………
52
2.3.1.2 Yêu cầu đối với hệ thống bài tâp………………………………
52
2.3.2 Nguyên tắc xây dựng hệ thống bài tập trắc nghiệm định tính
53
2.3.3 Đề xuất hệ thống bài tập thuộc chƣơng “Các định luật bảo
toàn” …………………………….……………………………………
55
Chủ đề 1: Bài tập về động lượng và ứng dụng của định luật bảo toàn
động lượng. ………………………………………………….
55
viii
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
2.4 Đề xuất tiến trình sử dụng bài tập trắc nghiệm định tính trong
quá trình tổ chức hoạt động dạy, học kiến thức mới chƣơng “Các
định luật bảo toàn” khi sử dụng phƣơng pháp dạy học nêu vấn đề.
59
Bài 37: Định luật bảo toàn cơ năng (tiết 1). …………… …………
60
2.5 Kết luận chƣơng II ……………………………………….………
75
Chƣơng III: Thực nghiệm sƣ phạm……………… ………….……
96
3.4.3 Kiểm định giả thuyết thống kê………………………………….
101
ix
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
3.5 Kết luận chƣơng III………………………………………………
103
III. Kết luận chung……………………………………………………
104
1. Đánh giá kết quả đạt đƣợc……………………… … ……………
104
2. Hƣớng phát triển của đề tài…………………………………… …
106
3. Một số kiến nghị……………………………………….……………
106
IV. Tài liệu tham khảo…………………………………………………
108
Sách bài tập
NXB
Nhà xuất bản
ĐHSP
Đại học sư phạm DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ
Hình 2.1: Ví dụ về giai đoạn củng cố vấn đề…………………………
43
xi
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
Hình 2.2: Ví dụ về tạo tình huống làm xuất hiện vấn đề……………
47
Hình 2.3: Phiếu học tập số 4 bài “Định luật bảo toàn cơ năng”………
62
Hình 2.4: Vị trí của vật tại hai vị trí A và B…………………………
69
Hình 2.5: Đồ thị biểu diễn định luật bảo toàn cơ năng trường hợp
trọng lực……………………………………………………………….
70
Hình 2.6: Hình vẽ biểu diễn dao động của con lắc lò xo………… …
71
Hình 2.7: Đồ thị biểu diễn định luật bảo toàn cơ năng trường hợp lực
đàn hồi………………………………………………………………
xii
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
DANH MỤC CÁC BẢNG, ĐỒ THỊ
Bảng 3.1 Bảng lượng hóa mức độ hoạt động của HS trong giờ học….
90
Bảng 3.2 Bảng lượng hóa sự tập trung chú ý của HS trong giờ học
xiii
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
94
Đồ thị 3.3. Đồ thị phân phối tần suất 1……………………………….
98
Đồ thị 3.4. Đồ thị phân phối tần suất 2………………………………
98
Đồ thị 3.5. Đồ thị phân phối tần suất lũy tích 1……………………
99
Đồ thị 3.6. Đồ thị phân phối tần suất lũy tích 2………………………
99
xiv
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
1
Xây dựng và sử dụng bài tập trong quá trình tổ chức hoạt động
dạy, học kiến thức mới chương “Các định luật bảo toàn” Vật Lý 10 Nâng
cao
I. MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Ngày nay khi tri thức và sáng tạo trở thành yếu tố quan trọng để tăng
trưởng và và phát triển, thì Giáo Dục và Đào tạo cần tạo ra những con người
có trí tuệ, có kỹ năng, năng động, sáng tạo đón nhận những cái mới và thử
thách mà chưa ai dự báo được hết.
Trong chiến lược phát triển giáo dục Việt Nam 2001-2012 đã chỉ rõ các
mục tiêu phát triển của các cấp bậc học, trình độ và loại hình giáo dục trong
đó giáo dục phổ thông “thực hiện giáo dục toàn diện về đức, trí, thể, mỹ cung
cấp cho học vấn phổ thông cơ bản, hệ thống có tính hướng nghiệp tiếp cận
Đã có một số công trình nghiên cứu về việc sử dụng bài tập vào tổ
chức hoạt động dạy kiến thức mới như Đỗ Khoa Thúy Kha (2008), Tích cực
hóa hoạt động nhận thức của học sinh khi dạy học chương “Điện tích – Điện
trường” thông qua việc sử dụng bài tập trắc nghiệm định tính, luận văn thạc
sĩ Giáo dục ĐHSP Huế, Lê Thị Nga (2010), Nghiên cứu sử dụng bài tập trắc
nghiệm khách quan định tính trong dạy học chương “Cảm ứng điện từ” nhằm
hỗ trợ hoạt động nhận thức tích cực của học sinh trung học phổ thông, Luận
văn thạc sĩ Giáo dục học, ĐHSP Hà Nội.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
3
Từ những lí do nêu trên, tôi đã chọn đề tài nghiên cứu của mình là“ xây
dựng và sử dụng bài tập trong quá trình tổ chức hoạt động dạy, học kiến
thức mới chương “Các định luật bảo toàn” Vật Lý 10 nâng cao.
Việc xây dựng và sử dụng bài tập rất phong phú và đa dạng, tuy nhiên
trong luận văn này chúng tôi chỉ đi sâu nghiên cứu xây dựng và sử dụng bài
tập trắc nghiệm khách quan định tính gọi tắt là bài tập trắc nghiệm định tính
(BTTNĐT) khi sử dụng phương pháp dạy học (PPDH) nêu vấn đề để tổ chức
hoạt động dạy, học kiến thức mới chương “Các định luật bảo toàn” Vật lý 10
Nâng cao.
2. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu việc xây dựng và sử dụng bài tập trắc nghiệm định tính
trong quá trình tổ chức hoạt động dạy, học kiến thức mới chương "Các định
luật bảo toàn" Vật lý 10 nâng cao khi sử dụng phương pháp dạy học nêu vấn
đề, nhằm góp phần góp phần phát huy tính tích cực và góp phần nâng cao kết
quả học tập cho học sinh THPT.
3. Giả thuyết khoa học
Nếu xây dựng và sử dụng bài tập trắc nghiệm định tính trong quá trình
tổ chức hoạt động dạy, học kiến thức mới khi sử dụng phương pháp dạy học
nêu vấn đề thì có thể góp phần góp phần phát huy tính tích cực và góp phần
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
5
Nghiên cứu các văn kiện của Đảng, các văn bản của nhà nước và
của nghành về giáo dục ở trường THPT.
Nghiên cứu cơ sở lý luận về xây dựng và sử dụng bài tập trong
quá trình tổ chức hoạt động dạy kiến thức mới.
Nghiên cứu cơ sở lý luận về PPDH nêu vấn đề.
Nghiên cứu chương trình SGK; SBT; SGV và các tài liệu tham
khảo có liên quan đến đề tài.
6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
Nghiên cứu nhận thức của học sinh và giáo viên về xây dựng và
sử dụng bài tập trong quá trình tổ chức hoạt động dạy, học kiến thức mới.
Điều tra, khảo sát thực trạng về vấn đề xây dựng và sử dụng bài
tập trong quá trình tổ chức hoạt động dạy, học kiến thức mới.
6.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Tiến hành thực nghiệm sư phạm có đối chứng tại trường THPT
để đánh giá kết quả của đề tài.
6.4 Phương pháp thống kê toán học:
Để sử lý các kết quả thực nghiệm của đề tài.
7. Đóng góp của đề tài
7.1 Góp phần làm rõ cơ sở lý luận của việc sử dụng BTTNĐT vào quá
trình tổ chức hoạt động dạy, học kiến thức mới cho học sinh THPT.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
6
7.2 Xây dựng tiến trình tổ chức hoạt động dạy, học kiến thức mới có sử
dụng BTTNĐT nằm góp phần phát huy tính tích cực và góp phần nâng cao
chất lượng học tập của HS.
7.3 Có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho giáo viên vật lí THPT.
vận dụng những kiến thức đã học”[10].
Theo GS.TSKH. Thái Duy Tuyên, “Bài tập là một hệ thống thông tin xác
định bao gồm hai tập hợp gắn bó chặt chẽ và tác động qua lại với nhau gồm:
Những điều kiện là tập hợp những dự liệu xuất phát, diễn tả trạng
thái ban đầu của bài tập từ đó có thể tìm ra cách giải quyết, đó là “cái cho”
hay là “giả thuyết”.
Những yêu cầu là trạng thái mong muốn đạt tới, đó là “cái phải
tìm” hay “kết luận”.
Hai tập hợp này tạo thành bài tập nhưng lại không phù hợp nhau,
thậm chí mâu thuẫn nhau, từ đó xuất hiện nhu cầu phải biến đổi để khắc phục
sự không phù hợp hay mâu thuẫn giữa chúng, đó chính là “lời giải” của bài
toán” [35].
Như vậy: Bài tập vật lý được hiểu là một vấn đề được đặt ra đòi hỏi
phải giải quyết, bằng những suy luận logic, phép toán và thí nghiệm (TN) trên
cơ sở các khái niệm, các thuyết, các định luật và các phương pháp vật lý.
1.1.2 Khái quát về bài tập trắc nghiệm định tính.
1.1.2.1 Khái niệm về bài tập trắc nghiệm định tính.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
8
Theo GS. Nguyễn Đức Thâm, “bài tập trắc nghiệm là những bài tập mà
câu trả lời có sẵn và chỉ có duy nhất một phương án đúng, hoặc nếu học sinh
phải tự viết câu trả lời thì đó là những câu ngắn và chỉ có một số từ” [22].
Theo PGS.TS. Lê Công Triêm, “bài tập định tính là những bài tập mà
khi giải, HS không cần phải thực hiện các tính toán phức tạp mà chỉ cần thực
hiện các suy luận logic trên cơ sở hiểu rõ những khái niệm, định luật vật lý và
nhận biết được những biểu hiện của chúng trong từng trường hợp cụ thể”
[32].
Vậy: Bài tập trắc nghiệm định tính là những bài tập mà khi giải, HS
không cần phải thực hiện các phép tính toán mà chỉ cần thực hiện các suy
Để phát huy tính tích cực của học sinh trong việc tiếp thu kiến thức
theo GS.TSKH. Thái Duy Tuyên, “có 4 nhóm giải pháp chủ yếu là: các giải
pháp do giáo viên giảng dạy; các giải pháp thông qua hoạt động giáo dục;
các giải pháp do tác động của gia đình và các giải pháp do xã hội tác động”
[36].
Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này chúng tôi quan tâm đến các
giải pháp do giáo viên đứng lớp tác động. Trong giải pháp này, BTTNĐT có
vai trò rất quan trọng đó là:
- BTTNĐT dùng để giác ngộ ý thức học tập, kích thích tinh thần trách
nhiệm và hứng thú học tập của học sinh.
+ BTTNĐT có thể dùng để nêu ý nghĩa lý thuyết và thực tiễn của
vấn đề nghiên cứu. Khi HS thấy được ý nghĩa lý thuyết hoặc thấy được các
ứng dụng của lý thuyết vào thực tiễn các em thấy được ý nghĩa của việc học
tập của mình, từ đó có ý thức học tập và hứng thú hơn trong nghiên cứu.
+ BTTNĐT có thể dùng để góp phần phát huy thế mạnh của bộ
môn. Vật lý là một môn khoa học TgN, các kiến thức của nó gắn liền với thực
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
10
tế cuộc sống và cá hiện tượng tự nhiên. BTTNĐT cá thể đưa ra các dự đoán,
các cách giải thích về kết quả TN, về các hiện tượng tự nhiên. Nhờ đó, HS
cảm thấy yêu thích môn học hơn và cảm thấy vật lý gần gũi với cuộc sống và
tự nhiên.
+ BTTNĐT có thể kết hợp với các PPDH tích cực, lấy người học
làm trung tâm như PPDH nêu vấn đề, PP TgN. Từ đó kích thích hứng thú học
tập của HS thông qua việc sử dụng PPDH phù hợp.
+ BTTNĐT có thể vận dụng ling hoạt vào các hình thức dạy học
khác nhau: dạy học cá nhân, dạy học theo nhóm… tạo nên không khí học tập
mới mẻ, không nhàm chán, nhờ đó học sinh sẽ cảm thấy thoải mái và thích
thú hơn trong học tập.
dụng các kiến thức có liên quan như: Định nghĩa, các thuyết vật lý, các công
thức vật lý, hay phải sử dụng cả toán học trong bài giải… để phân tích và giải
bài tập.
+ Khi giải BTTNĐT thì học sinh phải vận dụng rất nhiều kiến
thức đã được học, đồng thời phải sử lý và gắn kết chúng với nhau thì mới có
thể hoàn thành được việc giải các bài tập đó. Vì vậy, quá trình giải bài tập
chính là thước đo sự hiểu biết và nắm vững kiến thức của học sinh.
Như vậy, qua việc giải BTTNĐT thì người học có thể tự đánh giá về
bản thân để biết mức độ nắm vững kiến thức của mình, từ đó điều chỉnh cách
học, cách tư duy sao cho phù hợp. Vì vậy HS tự tin hơn, dám nghĩ, dám làm,
luôn tìm tòi, sáng tạo để giải quyết các nhiệm vụ học tập có hiệu quả hơn.
- BTTNĐT còn được sử dụng như là phương tiện để nghiên cứu kiến
thức mới trong quá trình tổ chức hoạt động dạy, học. Trong những trường hợp
này GV sử dụng BTTNĐT kết hợp với những PPDH để nghiên cứu kiến thức
mới. Và việc giải BTTNĐT đó giúp học sinh phát hiện ra những quy luật vật
Copyright: Tài liệu đại học ©