MỤC LỤC
Nội dung
I. Mở đầu
II. Giải quết vấn đề
1. Cơ sở lí luận của vấn đề…………………………………………...
2. Thực trạng vấn đề…………………………………………………
3. Giải quyết vấn đề………………………………………………….
3.1. Lí luận về phương pháp dạy học tích cực……………………….
3.2. Một số phương pháp dạy học tích cực…………………………..
3.3. Giáo án thực nghiệm…………………………………………….
4. Kết quả…………………………………………………………….
III. Kết luận

Trang
1
1
1
3
4
4
5
9
17
18

I. ĐẶT VẤN ĐỀ
Việc đổi mới phương pháp dạy và học văn theo hướng tích cực đòi hỏi
người giáo viên không ngừng tìm tòi suy ngẫm để định hướng bài giảng làm sao
đạt hiệu quả tốt nhất nhằm đáp ứng những yêu cầu thực tế. Vấn đề dạy văn, học
1


lời là để giáo dục, để mở rộng tâm hồn học sinh, để mở rộng những nhận thức về
2


xã hội và thực hiện những mục đíc này, mục đích khác của hoạt động chính trị,
rồi nhận thức cái đẹp của con người, của chế độ,… Dạy học văn có mở rộng vốn
từ phát triển ngôn ngữ nhưng không phải là mục đích chính. Điều đáng chú ý là
mọi chức năng phong phú và đa dạng của văn chương đều quay quanh và thông
qua chức năng nhận thức cái đẹp. Cái đẹp trong nghệ thuật được xây dựng chấm
phá bằng chất liệu ngôn ngữ luôn luôn phát triển theo mỗi điều kiện của thời đại,
khách quan, chủ quan của mỗi người đọc.
Tác phẩm văn học là những gì gắn với với cuộc sống của con người, đặc
biệt là thế giới tinh thần. Từ thời phong kiến, Nguyễn Trãi - một anh hùng dân
tộc, nhà tư tưởng, nhà thơ, nhà văn hóa lớn của nước ta thế kỉ XV đã bộc bạch
với vua Lê Thái Tông khi nhà vua cử ông định ra lễ nhạc cho triều đình mà theo
“gốc của nhạc” chính là “làm sao cho muôn dân” tận nơi “trong thôn cùng xóm
vắng không có một tiếng hờn giận oán sầu”. Môn văn đã góp phần quan trọng
hình thành trong tâm hồn người công dân trẻ những hình ảnh: dân tộc, đất nước,
tiếng mẹ đẻ, lòng nhân ái, trí tuệ của nhân loại,…
Nam Cao - nhà văn hiện thực xuất sắc của nền văn học Việt Nam hiện đại,
nhưng từ trước Cách mạng tháng Tám, trong truyện ngắn Giăng sáng ông đã
khẳng định: “Nghệ thuật không phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng
lừa dối… nghệ thuật chỉ có thể là tiếng đau khổ kia thoát ra từ những kiếp lầm
than…”. Qua cái đẹp của nghệ thuật văn học, hình ảnh con người với tất cả mọi
quyền sống của nó lung linh hấp dẫn, người đọc đi tới chiến đấu giữ gìn vẻ đẹp
trong sáng của tâm linh và hình thể con người lao động, đấu tranh cho tự do, hòa
bình, bình đẳng.
Khi bàn về văn học, nhà thơ cách mạng Tố Hữu đã từng suy ngẫm: “Văn
chương không chỉ là chuyện văn chương mà thực chất là cuộc đời. Văn học se
chẳng là gì cả nếu không vì cuộc đời mà có. Cuộc đời là nơi xuất phát cũng là

nhà trường với thực tế đời sống vừa giúp học sinh tiếp cận bài học một cách nhẹ
nhàng vừa khắc sâu được kiến thức để làm tốt bài văn nghị luận văn học. Đồng
thời vừa bổ sung những thông tin cần thiết qua những ví dụ thực tế gọi là
phương pháp tích hợp để giúp các em vận dụng kiến thức vào bài văn nghị luận
văn học, nghị luận xã hội.
Đối tượng chung của văn học là cuộc đời, trong đó con người luôn giữ vị trí
trung tâm. Các nhân vật - cụ thể là gia đình người đàn bà hàng chài trong truyện
4


ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu là những con người như
thế. Và thông qua các nhân vật của mình, nhà văn muốn đưa đến cho người đọc
suy nghĩ chân thành mà hiện thực, cụ thể mà tinh tế. Thông qua nhân vật, nhà
văn muốn khẳng định vẻ đẹp của con người không phải ở vẻ bề ngoài xấu xí, thô
kệch kia mà là ở bản chất bên trong tiềm ẩn ở mỗi người, chúng ta phải tìm hiểu,
khám phá để thấy vẻ đẹp khuất lấp của con người ấy đặc biệt là người phụ nữ.
3. Giải quyết vấn đề
3.1. Lí luận về phương pháp dạy học tích cực
Phương pháp dạy học tích cực (PPDH tích cực) là một thuật ngữ rút gọn,
được dùng ở nhiều nước để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theo
hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học.
"Tích cực" trong PPDH - tích cực được dùng với nghĩa là hoạt động, chủ
động, trái nghĩa với không hoạt động, thụ động chứ không dùng theo nghĩa trái
với tiêu cực.
PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận
thức của người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học
chứ không phải là tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy, tuy nhiên
để dạy học theo phương pháp tích cực thì giáo viên phải nỗ lực nhiều so với dạy
theo phương pháp thụ động.
Muốn đổi mới cách học phải đổi mới cách dạy. Cách dạy chỉ đạo cách

Khi dạy bài “Chiếc thuyền ngoài xa” (Tiết 1) để hướng dẫn học sinh tìm
hiểu về tình huống truyện, giáo viên xây dựng hệ thống câu hỏi như sau:
+ Truyện “Chiếc thuyền ngoài xa” xoay quanh những sự kiện nào?
+ Sự kiện ấy tác động đến tâm lí các nhân vật như thế nào?
+ Tại sao hình ảnh người phụ nữ bị chồng đánh kia lại là sự quan tâm đặc biệt
của người nghệ sĩ Phùng?
+ Em nhận xét gì về tình huống truyện trong truyện ngắn?
+ Ý nghĩa của tình huống truyện trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa”?
3.2.2. Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề
- Vấn đề là những câu hỏi hay nhiệm vụ đặt ra mà việc giải quyết chúng chưa có
quy luật sẵn cũng như những tri thức, kỹ năng sẵn có chưa đủ giải quyết mà còn
khó khăn, cản trở cần vượt qua.
6


- Một vấn đề được đặc trưng bởi ba thành phần:

•

Trạng thái xuất phát: không mong muốn

•

Trạng thái đích: Trạng thái mong muốn

•

Sự cản trở

- Tình huống có vấn đề xuất hiện khi một cá nhân đứng trước một mục đích

tìm hiểu hình tượng nhân vật người đàn bà hàng chài:
* Nhóm 1: Tìm hiểu hoàn cảnh, lai lịch của người đàn bà hàng chài.
* Nhóm 2: Tìm hiểu số phận, tính cách của người đàn bàn hàng chài.
* Nhóm 3: Tìm hiểu phẩm chất của người đàn bà hàng chài.
* Nhóm 4: Tìm hiểu những đặc sắc nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện
ngắn Chiếc thuyền ngoài xa.
Mỗi nhóm một nhiệm vụ tìm hiểu, sau đó các nhóm ghi lại và cử đại diện
báo cáo những nội dung vừa tìm hiểu. Các nhóm còn lại nhận xét, bổ sung
những nội dung còn thiếu và hoàn chỉnh thành dàn bài làm văn.
3.2.4. Phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy
a. Khái niệm
Theo Tony Buzan, người đầu tiên tìm hiểu và sáng tạo ra bản đồ tư duy
thì bản đồ tư duy là một hình thức ghi chép sử dụng màu sắc và hình ảnh để mở
rộng và đào sâu các ý tưởng. Ở giữa bản đồ là một ý tưởng hay một hình ảnh
trung tâm. Ý tưởng hay hình ảnh trung tâm này se được phát triển bằng các
nhánh tượng trưng cho các ý chính và đều được nối với các ý trung tâm. Với
phương thức tiến dần từ trung tâm ra xung quanh, bản đồ tư duy khiến tư duy
con người cũng phải hoạt động tương tự. Từ đó các ý tưởng của con người se
phát triển.
b. Phương thức tạo lập
- Bước 1: Ve chủ đề ở trung tâm trên một mảnh giấy (đặt nằm ngang)
+ Người ve se bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh của chủ đề. Hình ảnh có
thể thay thế cho cả ngàn từ và giúp chúng ta sử dụng tốt hơn trí tưởng tượng của
mình. Sau đó có thể bổ sung từ ngữ vào hình ve chủ đề nếu chủ đề không rõ
ràng.

8


+ Nên sử dụng màu sắc vì màu sắc có tác dụng kích thích não như hình


Ngày dạy: 14/2/2014
Tiết 70 +71:
CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA
Nguyễn Minh Châu
I. Mục tiêu bài học:
1. Kiến thức:
- Nắm được những nét khái quát về tác giả, tác phẩm
- Hiểu sâu sắc nội dung và nghệ thuật tác phẩm:
+ Suy nghĩ của nghệ sĩ nhiếp ảnh khi phát hiện ra mâu thuẫn éo le trong nghề
nghiệp của mình: mâu thuẫn giữa vẻ đẹp nghệ thuật và hiện thực cuộc sống của
một gia đình hàng chài.
+ Nghệ thuật kết cấu độc đáo, cách triển khai cốt truyện, khắc họa nhân vật.
2. Kĩ năng:
- Cảm nhận, đánh giá về cuộc sống con người, về giá trị tác phẩm.
- Phân tích nhân vật, phân tích các khía cạnh nội dung, nghệ thuật của tác phẩm.
3. Thái độ: Thấu hiểu được: Mỗi con người trong cuộc đời nhất là người nghệ sĩ
không thể đơn giản, sơ lược khi nhìn nhận cuộc sống và con người.
4. GD kĩ năng sống: Kĩ năng nhìn nhận thấu đáo vấn đề, không thể nhìn nhận,
đánh giá vấn đề một chiều.
II. Chuẩn bị của giáo viên và học sinh
- GV: Tìm hiểu những sách tham khảo có liên quan đến tác phẩm.
- HS: Chuẩn bị kĩ bài ở nhà theo hệ thống câu hỏi sgk.
III. Tiến trình tổ chức các hoạt động dạy và học
1. Ổn định lớp
2. Kiểm tra bài cũ: Tác phẩm những đứa con trong gia đình - Nguyễn Thi.
- Câu hỏi cho Hs yếu, Tb: Nêu ý nghĩa nhan đề truyện Những đứa con trong gia
đình?
- Câu hỏi cho Hs khá, giỏi: Truyền thống gia đình người nông dân Nam Bộ
trong tác phẩm được thể hiện như thế nào qua hai nhân vật Việt và Chiến?

CH1: Cuộc đời của Nguyễn Minh
Châu có những sự kiện chính nào?
Các tác phẩm chính của ông.
CH2: Tư duy nghệ thuật của Nguyễn
Minh Châu trước và sau 1975 có gì
khác biệt?

GV : Tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa
được ra đời trong hoàn cảnh nào? Vị
trí của tác phẩm trong sự nghiệp của
tác giả?
Hs tìm ý nhanh, trả lời -> Gv chốt ý cơ
bản.

2. Tác phẩm:
- Tác phẩm tiêu biểu cho những đổi
mới của Nguyễn Minh Châu, mang
đậm phong cách tự sự và triết lí.
- Sáng tác 1983, kể lại chuyến đi thực
tế của một nghệ sĩ nhiếp ảnh và những
chiêm nghiệm sâu sắc của ông về nghệ
thuật và cuộc đời.

* Hoạt động 2: Đọc văn bản:
- Mục tiêu: H tóm tắt được văn bản
- Thời gian: 15p
- Gv hướng dẫn học sinh đọc văn bản, II: Đọc văn bản:
HS đọc một số đoạn.
1. Đọc.
- Hs tóm tắt: 2 học sinh Tb tóm tắt.

người.
GV tổ chức cho HS Tìm hiểu tình 2. Tình huống truyện: Phát hiện của
huống truyện thông qua hai phát người nghệ sĩ nhiếp ảnh:
hiện của người nghệ sĩ nhiếp ảnh a. Phát hiện thứ nhất về khung cảnh
qua hệ thống câu hỏi gợi mở: Phát thiên nhiên hoàn mĩ:
hiện thứ nhất:
- Để có tấm lịch nghệ thuật về thuyền
+ GV nêu câu hỏi:
và biển theo yêu cầu của trưởng phòng,
1. Nghệ sĩ phát hiện ra điều gì trong Phùng đã tới một vùng biển từng là
buổi sáng tinh sương? Cảnh được chiến trường cũ của anh.
miêu tả thế nào?
- Phùng đã dự tính bố cục, đã “phục
2. Vì sao Phùng gọi đây là một “cảnh kích” mấy buổi sáng để chụp được một
đắt trời cho”?
cảnh thật ưng ý.
+ Hs suy nghĩ, tìm những chi tiết trong - Người nghệ sĩ đã phát hiện ra một vẻ
sgk phần đầu văn bản để trả lời:
đẹp trên mặt biển mờ sương, như “một
bức tranh mực tàu của một danh hoạ
+ “Mũi thuyền in một nét mơ hồ loè thời cổ”:
nhoè vào bầu sương mù màu trắng
sữa có pha đôi chút màu hồng do ánh
mặt trời chiếu vào”
+ “Vài bóng người lớn lẫn trẻ con
ngồi im phăng phắt như tượng trên
chiếc mui khum khum, đang hướng
mặt vào bờ”
 Cảnh “đắt” trời cho, vẻ đẹp mà cả
+ “toàn bộ khung cảnh từ đường nét đời anh chỉ có diễm phúc bắt gặp được

trở nên trong trẻo, tinh khiết.

+ GV: Vì sao trong lúc cảm nhận vẻ
đẹp của bức tranh, anh lại nghĩ đến
câu nói: “bản thân cái đẹp chính là
đạo đức”?
- HS: Lần lượt đưa ý kiến trả lời 2 học
sinh Khá, Giỏi nhận xét, bổ sung.
- GV: Nhận xét, tích hợp giáo dục
thẩm mĩ: Vẻ đẹp con người không
phải ở hình thức mà chính là ở tâm
hồn con người.
4. Tổng kết và HDHT:
- G nhấn mạnh lại các kiến thức cần nắm vững trong tiết học; H nêu ấn
tượng với tác phẩm.
- G dặn dò H chuẩn bị bài mới: Tiết tiếp theo của tác phẩm:
+ Đọc kĩ các phần văn bản còn lại.
+ Phân tích phát hiện thứ hai, ý nghĩa của các phát hiện và câu chuyện của
người đàn bà ở tòa án huyện.Ngày dạy

Ngày dạy: 18/2/2014
Tiết 71: CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA
(Tiếp)
13

Nguyễn Minh Châu


1. Ổn định lớp:
2. Kiểm tra bài cũ: Câu hỏi:

“cam chịu đầy nhẫn nhục”.
+ Lão đàn ông: thô kệch, dữ dằn, độc ác,
quật tới tấp vào lưng vợ như một cách để giải
toả uất ức, khổ đau.
+ Thằng bé Phác: “như một viên đạn trên
đường lao tới đích” nhảy xổ vào gã đàn ông,
đánh lại cha vì thương mẹ.
- Thái độ của người nghệ sĩ:
+ “Chết lặng”, không tin vào những gì đang
diễn ra trước mắt: “kinh ngạc đến mức, trong
+ GV: Vì sao anh lại kinh ngạc mấy phút đầu, tôi cứ đứng há mồm ra mà
khi chứng kiến cảnh tượng trên? nhìn”
Hs suy nghĩ, trả lời nhanh câu  Anh không ngờ đằng sau cái vẻ đẹp của
hỏi.
tạo hoá lại có cái xấu, cái ác đến mức không
1 học sinh khá, Giỏi trả lời.
thể tin được
+ Không thể chịu được khi thấy cảnh ấy,
Phùng đã “vứt chiếc máy ảnh xuống đất, chạy
nhào tới”
 Bản chất của người lính khiến anh không
14


+ GV: Qua hai phát hiện của
nghệ sĩ Phùng, Nguyễn Minh
Châu muốn người đọc nhận
thức được điều gì về cuộc đời?
+ HS: suy nghĩ tìm ý trả lời.
- GV định hướng, nhận xét và

thể làm ngơ trước sự bạo hành.
c. Ý nghĩa của hai phát hiện:
- Đằng sau cái đẹp "toàn bích, toàn thiện" mà
anh vừa bắt gặp trên mặt biển ngoài xa kia, lại
chẳng phải là đạo đức, là chân lí. Anh cay
đắng nhận ra những ngang trái, xấu xa, những
bi kịch của cuộc sống.
- Cuộc đời không đơn giản, xuôi chiều,
không phải bao giờ cũng đẹp, mà chứa đựng
nhiều nghịch lí, mâu thuẫn giữa cái đẹp - xấu,
thiện - ác.
- Người nghệ sĩ phải tìm hiểu cuộc đời trong
mối quan hệ đa chiều, không thể đánh giá con
người và cuộc sống ở dáng vẻ bên ngoài mà
phải đi sâu tìm hiểu, phát hiện bản chất bên
trong.
3. Người đàn bà hàng chài và câu chuyện
đời tự kể:
- Tên gọi: “Người đàn bà”, “chị ta”, “mụ” ->
cách gọi phiếm định -> giống như bao người
phụ nữ ở miền biển: vô danh, nhỏ bé.
- Hoàn cảnh, lai lịch:
+ Người vùng biển, sống bằng nghề chài
lưới.
+ Nghèo, đông con, chồng vũ phu, cả gia
đình sống trên một chiếc thuyền.
-> Cuộc sống nghèo khổ, lam lũ, đầy bất trắc.
- Ngoại hình:
+ Trạc 40t, cao lớn, khuôn mặt tái ngắt mệt
mỏi.
Thái độ, hành động khi được mời tới toà
án:
/ Sợ sệt, lúng túng, tìm đến một góc
tường để ngồi.
/ Rón rén ngồi ghé vào chiếc ghế mà
Đẩu mời.
/ Van xin chính quyền đừng bắt chị bỏ
người chồng vũ phu.
> Cách xưng hô: con, quý toà -> chị, các chú
=> thay đổi tương quan: bị động, yếu thế ->
chủ động, bình đẳng => con người có hiểu
biết nói với người đang lắng nghe.
+ Sống âm thầm, kín đáo, giàu lòng tự
trọng:
> Âm thầm chịu đựng việc chồng đánh
đập, hành hạ; đến khi con lớn thì xin chồng
mang lên bờ đánh, đừng đánh trước mặt
những đứa con.
> Đau đớn, xấu hổ, nhục nhã khi thấy con
chứng kiến cảnh bố đánh đạp, hành hạ mẹ.
> Đau đớn, xấu hổ khi bị người khác
(Phùng) chứng kiến cảnh chồng đánh đập.
Tóm lại: Nhân vật có sự đối lập giữa vẻ bên
ngoài và tâm hồn bên trong:
+ Người đàn bà thất học nhưng rất hiểu cuộc
đời: hiểu thiên chức làm mẹ, hiểu nỗi khốn

vật sung các sự vật hiện tượng khác.
- Tác phẩm thể hiện mối quan hệ gắn bó giữa cuộc sống với nghệ thuật. Cái đẹp
là bản thân của cuộc sống, là bản thân của đạo đức. Qua đó, rút ra được bài học
đúng đắn về cách nhìn nhận cuộc sống và con người.
- Xây dựng hình ảnh giàu giá trị biểu tượng.
- Nghệ thuật tự sự độc đáo thể hiện ở: Điểm nhìn trần thuật, ngôn ngữ đa dạng,
ngôn ngữ người kể chuyện và ngôn ngữ nhân vật được cá thể hóa.
- Hs hệ thống hóa kiến thức về tác phẩm theo sơ đồ:

17


Chiếc thuyền ngoài xa

Tác giả

Tác phẩm

Ý nghĩa nhan đề

Tình huống truyện
Vẻ đẹp của bức tranh
thiên nhiên toàn mĩ

Nhân vật người đàn bà
hàng chài

Hiện thực nghiệt ngã của
cuộc sống
Nghệ thuật

được khả năng độc lập suy nghĩ, khả năng tư duy sáng tạo của các em, tránh tình
trạng giáo viên áp đặt và học sinh học theo một cách máy móc. Mặt khác, cách
khai thác kiểu này se giúp các em nhớ kĩ, nhớ sâu tác phẩm. Qua những vấn đề
mang tính chất xã hội đặt ra trong tác phẩm, giúp các em nhận thức bản chất của
sự việc, biết xử lý trước những tình huống có thể xảy ra không ở đâu xa mà có
thể ngay trong gia đình của chính các em.
Chiếc thuyền ngoài xa là một tác phẩm còn nhiều suy nghĩ, cảm nhận, trải
nghiệm mới có thể hiểu hết vấn đề. Tôi hi vọng bài viết này se có ích cho đồng
nghiệp trong việc tham khảo để soạn giảng tác phẩm thuận lợi hơn. Đây chỉ là
những suy nghĩ, định hướng của cá nhân nên chắc chắn còn nhiều thiếu sót. Tôi
mong các đồng nghiệp góp ý, trình bày quan điểm, cách cảm nhận của mình về
tác phẩm để chúng ta được trao đổi học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau nhằm không
ngừng nâng cao chất lượng dạy và học, đặc biệt đáp ứng yêu cầu đổi mới môn
thi Ngữ văn THPT theo hướng đọc hiểu.

19


20