Cầm Bá Đường

Trường THPT Thường Xuân 2

A. ĐẶT VẤN ĐỀ.
Lý do chọn đề tài.
Dạy học môn Ngữ Văn ở trường THPT, ngoài việc khám phá những tri thức
về văn học nghệ thuật, người giáo viên còn thông qua đó tác động đến sự hình
thành đạo đức, nhân cách, đặc biệt là kĩ năng sống, giao tiếp, ứng xử cho học
sinh. Như chúng ta đã biết từ năm học 2010- 2011, Bộ giáo dục đào tạo đã
chính thức đưa giáo dục kĩ năng sống vào toàn bộ chương trình giảng dạy trong
nhà trường trên phạm vi toàn quốc như là một nhu cầu, một đòi hỏi tất yếu đối
với việc dạy học. Với bộ môn Ngữ văn, việc tích hợp kĩ năng sống có tác dụng
thật sự thiết thực đối với các em học sinh, đặc biệt là học sinh THPT, khi các
em đang chập chững bước vào đời. Bởi vậy, văn học theo tôi nó phải “vị nhân
sinh” và như vậy là người giáo viên đã hướng các em xích gần lại với đời, để
các em hiểu được nhân vật văn học chính là từ cuộc đời thực mà bước ra
vậy. Và ai đã từng đứng lớp đều không thể không nhận thức được vị trí quan
trọng của môn Ngữ Văn với tư cách là một môn khoa học xã hội thì trách nhiệm
giáo dục các em hướng tới cách sống và hành động một cách tự chủ là điều
quan trọng hơn bao giờ hết. Để đạt được điều đó, theo tôi giáo viên phải truyền
tải được cả thông điệp mà nhà văn gửi gắm đến các em và tất cả mọi người nữa.
Nếu làm như vậy, giáo viên đã góp phần định hướng được kĩ năng sống cho các
em để các em có thể nhớ lại tất cả những gì đã được góp nhặt, được giáo dục
trong giờ học mà ứng xử và thích nghi với cuộc sống sau này.Từ quan điểm này
tôi xác định những lý do cơ bản sau đây để đưa ra đề tài này.
Dạy học môn Ngữ Văn như đã nói ở trên, chúng ta thường gặp những vấn đề
về giao tiếp, đối nhân xử thế…trong cuộc sống hàng ngày. Những vấn đề đó
chính là những “câu hỏi mở” yêu cầu chúng ta phải tìm được “chìa khoá” để
làm rõ vấn đề. Cụ thể hơn, trong các tác tác phẩm văn học trong nhà trường,
người đọc thường thấy chứa đựng các tình các tình huống mà ở đâu đó trong

những con người có kĩ năng, kinh nghiệm tốt để đối diện với từng vấn đề. Nếu
con người không xử lí được các tình huống, cuộc sống sẽ trở nên hoặc mềm yếu
tiêu cực, hoặc trơ trọi cô độc trước cuộc đời.
Để hình thành một nền tảng đạo đức nhân cách tốt và muốn hoàn thiện bản
thân mỗi người cần dựa vào khả năng giao tiếp, ứng xử trước các vấn đề của
cuộc sống.
II . Thực trạng của vấn đề.
Bản thân là giáo viên dạy môn Ngữ Văn ở trường THPT tôi nhận thấy rằng:
kĩ năng sống, kĩ năng giao tiếp là yếu tố quan trọng đối với mỗi người, nhất là
đối với lứa tuổi học sinh THPT. Những kĩ năng này một phần có thể tìm thấy
trong một số tác phẩm văn học trong nhà trường THPT.
Như vậy giáo viên và giáo viên Ngữ Văn nói riêng có thể tác động đến việc
hình thành những kĩ năng này cho học sinh thông qua việc vận dụng các PPDH
và kĩ thuật dạy học mới trong môn học của mình. Chúng ta đã từng nghe rất
nhiều: “Văn học là nhân học”, dạy học văn là dạy cách làm người. Tuy nhiên
thực tế giảng dạy có rất nhiều thầy cô trong quá trình hướng dẫn học sinh tiếp
cận tri thức lại quá sa đà vào cái hay, cái đẹp của ngôn từ và xoáy sâu vào nội
dung kiến thức mà không chú ý hoặc không thật quan tâm đến việc giáo dục kĩ
năng sống cho học sinh, bởi vậy tác phẩm văn chương đến với các em có thể
thật sự hay và hấp dẫn nhưng nếu chỉ thế thôi thì chưa đủ, như vậy có nghĩa là
giờ giảng chỉ đến với các em trên phương diện sách vở, lí thuyết mà các em
chưa biết hết dụng ý mà nhà văn gửi gắm trong tác phẩm, bởi suy cho cùng thì
2


Cầm Bá Đường

Trường THPT Thường Xuân 2

hiện thực cuộc sống mà nhà văn phản ánh chẳng phải là lấy chất liệu từ cuộc

và tự tin trong các tình huống giao tiếp hàng ngày. Có suy nghĩ và hành động
tích cực, tự tin, có những quyết định đúng đắn trong cuộc sống. Có kĩ năng
quan hệ tích cực và hợp tác, biết bảo vệ mình và người khác trước những nguy
cơ ảnh hưởng đến an toàn và lành mạnh của cuộc sống (tệ nạn xã hội,
HIV/AIDS, bạo lực, nạn xâm hại tinh thần, thể xác....); giúp HS phòng ngừa
những hành vi, nguy cơ có hại cho sự phát triển của cá nhân.
- Về thái độ: Hứng thú và có nhu cầu được thể hiện các KNS mà bản thân đã
rèn luyện được đồng thời biết động viên người khác cùng thực hiện các KNS
đó. Hình thành và thay đổi hành vi, nhất là những hành vi liên quan đến lối
sống lành mạnh, có trách nhiệm với bản thân, bạn bè, gia đình, cộng đồng. Có ý
3


Cầm Bá Đường

Trường THPT Thường Xuân 2

thức về quyền và trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, nhà trường và xã hội;
có ý thức định hướng nghề nghiệp.Có những kiến thức pháp luật và các vấn đề
phù hợp đạo lí truyền thống dân tộc và xu thế chung của thời đại. Áp dụng kiến
thức từ bài học vào thực tế cuộc sống để hiểu biết và làm theo những nguyên
tắc ứng xử được xã hội cho phép, thừa nhận.
Bồi dưỡng cho HS tình yêu tiếng Việt, văn học, văn hoá; tình yêu gia đình,
thiên nhiên, đất nước; lòng tự hào dân tộc; ý chí tự lập, tự cường; lí tưởng xã
hội chủ nghĩa, tinh thần dân chủ, nhân văn; nâng cao ý thức trách nhiệm công
dân, tinh thần hữu nghị và hợp tác quốc tế; ý thức tôn trọng, phát huy các giá trị
văn hoá của dân tộc và nhân loại.
2. Tổ chức thực hiện
2.1 .Biên soạn hệ thống câu hỏi sẵn cho từng bài, từng tiết học theo hướng
tích hợp DG KNS.



Cầm Bá Đường

Trường THPT Thường Xuân 2

Đối với tác phẩm Truyện An Dương Vương và Mị Châu Trọng Thuỷ
chúng ta có thể đặt ra những câu hỏi sau:
- Em có đồng ý với việc An Dương Vương gả công chúa Mỵ Châu cho con của
kẻ thù là Trọng Thuỷ không? Hãy nhận xét về việc làm này của An Dương
Vương?
Đặt ra vấn đề này, chúng tôi mong muốn các em học sinh có thể phân biệt
được bản chất của kẻ xâm lược và những âm mưu, thủ đoạn xấu xa để đạt
được mục đích của chúng.
- Khi bị quân Triệu Đà truy đuổi An Dương Vương đã chém đầu con gái mình
là Mỵ Châu, nếu đặt ở cương vị bản thân mình em có làm việc này không? Vì
sao em có cách giải quyết như vậy?
Với câu hỏi này, giáo viên cần hướng các em học sinh vào giải quyết mối
quan hệ hài hòa giữa cá nhân và cộng đồng, giữa cái chung và cái riêng,
giữa việc nhà và việc nước….
- Trên đất nước ta ngày nay có nhiều nơi đặt đền thờ Mỵ Châu và pho tượng đá
cụt đầu, theo em vì sao nhân dân ta gọi nàng là giặc mà vẫn dành cho nàng
những tình cảm như vậy?
Từ câu hỏi này học sinh có thể thể hiện được cách nhìn nhận sự việc một
cách thấu tình đạt lý, thấy được tội lỗi của người ta, song vẫn giữ một thái độ
khoan dung độ lượng với họ.
2.1.2. Đối với lớp 11
Truyện ngắn Hai đứa trẻ của Thạch Lam.
- Cảnh hai chị em Liên và An trong truyện cố thức khuya để được nhìn chuyến
tàu là một chi tiết đặc sắc. Nếu đặt mình trong bối cảnh lúc bấy giờ em có đồng

không?
Qua câu hỏi này chung ta có thể giúp học sinh hình thành ý thức, quan
niệm đúng đắn về tài năng và nhân cách con người.
- Theo em, một con người có tài nhưng cũng rất ngang tàng, ngông ngạo, không
biết sợ quyền thế mà chỉ nể trọng cái đẹp như Huấn Cao có đáng tôn trọng
trong trong xã hội ngày này không?
- Thư pháp là một thú chơi tao nhã và phong lưu trong xã hội nước ta thời xưa,
và ngày nay vẫn còn tồn tại. Vậy theo em, viết thư pháp cần đảm bảo ngững
điều kiện nào? Em có suy nghĩ gì về tình trạng viết thư pháp tràn lan ở các cổng
đền, chùa nhiều nơi tại nước ta hiện nay?
Ở tình huống trên, học sinh sẽ bộc lộ được thái độ, quan điểm trước những
truyền thống đẹp đẽ của văn hoá dân tộc đang đứng trước nguy cơ bị
“thương mại hoá”
Đoạn trích “Hạnh phúc của một tang gia” trong tác phẩm Số đỏ của Vũ
Trọng Phụng.
- Những người như nhân vật Xuân Tóc đỏ nhờ vào sự gian giảo mánh lới mà
vươn lên- hiện nay trong xã hội ta cũng không ít. Điều này làm em nghĩ thế nào
về xã hội nước ta hồi đầu thế kỉ 20 và xã hội hiện nay? Em nghĩ sao về tình
trạng dựa vào “số đỏ” mà người ta có thể tiến nhanh trên bậc thang danh vọng?
Qua vấn đề đặt ra trên đây, chúng tôi muốn học sinh phải có thái độ rõ
ràng về hàng loạt các hiện tượng tiêu cực trong xã hội các em đang sống, để
có cách đẩy lùi nó.
- Những người trong gia đình cụ cố Hồng, ai cũng tìm được cho mình một niềm
hạnh phúc khi cụ cố tổ chết. Tình cảnh này gợi cho em thấy được những hạng
người nào trong xã hội ta?
- Câu chuyện gia đình cụ cố Hồng không may rơi vào hoàn cảnh của em, em sẽ
có những cách xử trí thế nào? Quan điểm của em về việc chia tài sản của ông bà
cha mẹ để lại như thế nào?
Đây là một vấn đề thuộc phạm trù đạo đức, thời đại nào cũng có, vì vậy
giáo viên cần khai thác được ở học sinh cách nhìn nhận, giải quyết có thiên

- Hành động nhân vật Hộ cứu vớt cuộc đời của Từ trong tác phẩm nói lên
truyền thống đáng quý nào của dân tộc ta? Hành động đó xuất phát từ cái gì?
Nếu cứu người khác mà công việc và sự nghiệp của mình không được suôn sẻ
thì anh (chị) cảm thấy ân hận không ?
Trong tình huống đặt ra trên đây, học sinh sẽ được giáo dục sâu sắc hơn về
lòng yêu thương con người- một nét văn hoá tốt đẹp cần lưu giữ.
- Nếu phải lựa chọn như văn sĩ Hộ: gia đình hoặc sự nghiệp thì anh (chị) sẽ
chọn điều gì? Việc Hộ chấp nhận hi sinh sự nghiệp để nuôi vợ con là đúng hay
sai? Quan điểm của anh (chị) thế nào?
Đây là tình huống để các em suy nghĩ một cách nghiêm túc về gia đình,
nghề nghiệp, sự nghiệp tươi sáng và niềm hạnh phúc bên mái ấm gia đình…
- Nhân vật Hộ thường xấu hổ và tự đay nghiến, dày vò bản thân vì vi phạm
vào đạo đức nghề nghiệp. Theo anh (chị) đạo đức nghề nghiệp có quan trọng
không? Vì sao?
Vấn đề này rất quan trọng, các em cần tỏ rõ được ý kiến trước tình trạng vi
phạm đạo đức nghề nghiệp thường xuyên diễn ra hiện nay.
- Văn sĩ Hộ phát biểu: “sự cẩu thả trong bất cứ nghề gì cũng là sự bất
lương”,anh (chị) có đồng ý với quan điểm này không? Nếu bản thân mình hoặc
thấy người khác làm việc cẩu thả anh (chị) sẽ làm gì?
- Khi ý thức được rằng người mình cưu mang đã làm cho mình phải khổ như
Hộ thì anh (chị) sẽ xử lí thế nào? Nếu nhận thấy mình khổ vì người khác thì bản
thân anh (chị) có trút sự bực dọc, tức giận lên người đó không? Biện pháp tốt
nhất là gì?
- Nhân vật Hộ khẳng định rằng: “Kẻ mạnh không phải là kẻ giẫm đạp lên vai
người khác để thoả mãn lòng ích kỉ, kẻ mạnh là kẻ giúp đỡ người khác
7


Cầm Bá Đường


- Nhân vật Mị là nhân vật trung tâm trong truyện, cô đã hết sức dũng cảm đắn
đo và quyết định cắt dây trói cho A Phủ. Nếu ở vào tình cảnh của Mị anh (chị)
có thể thực hiện hành động này không?Vì sao?
Tác phẩm Vợ nhặt của Kim Lân.
- Nếu anh (chị) phải đối mặt với cái đói, cái chết như nhân vật Thị trong truyện,
anh (chị) có dám trơ trẽn ngồi xuống ăn chỉ với mấy câu nói đùa như nhân vật
đã làm không? Giữa cái đói, cái chết và thể diện, lòng tự trọng của bản thân
anh(chị) chọn điều gì?
- Hành động “lấy vợ” của Tràng là một hành động táo bạo, liều lĩnh, nếu bản
thân anh (chị) là Tràng, anh(chị)có thực hiện việc này không?
Ở bài Vợ nhặt (những câu hỏi như trên) sẽ giúp học sinh có được những
tri thức về phong cách sống: lòng tự trọng, thể diện là cái quan trọng của
con người.
“Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu.
8


Cầm Bá Đường

Trường THPT Thường Xuân 2

- Nếu là một vị Chánh án có quyền trong tay, anh (chị) sẽ xử lí nhân vật lão đàn
ông đánh vợ như thế nào? Vì sao anh (chị) đề nghị cách xử lí như vậy?
- Phải đối mặt với cuộc sống đói khổ cùng với vợ và những đứa con nheo nhóc
như lão đàn ông hàng chài, anh (chị) có cách giải quyết nào tốt nhất để tình
trạng bạo lực gia đình không xảy ra?
- Hàng ngày phải chứng kiến cảnh người cha đánh đập hành hạ mẹ như nhân
vật Phác trong truyện, nếu em là Phác, em sẽ xử lí thế nào? Em thấy tình trạng
bạo lực gia đình có ảnh hưởng như thế nào đối với bản thân mình?
Những tình huống trong truyện của Nguyễn Minh Châu sẽ giúp học sinh


C. Phương tiện dạy học: Giáo án, SGK, đồ dùng phục vụ giảng dạy (máy chiếu,
bảng phụ, phiếu học tập,..)
D.Tiến trình dạy học:
Giáo án minh hoạ
Chiều tối(Mộ)
- Hồ Chí Minh I.Mục tiêu bài học: Qua bài học, giáo dục cho HS:
-Về kiến thức: HS cảm nhận được vẻ đẹp của bức tranh thiên nhiên qua đó hiểu
được vẻ đẹp tâm hồn Bác.
-Về kỹ năng:
+ Kỹ năng chuyên môn:
Đọc - hiểu tác phẩm trữ tình.
Phân tích một bài thơ thất ngôn tứ tuyệt theo đặc trưng thể loại.
+ Kỹ năng sống:
Giao tiếp: Giữa thầy giáo và HS, HS với văn bản, HS với HS.
Tư duy sáng tạo: Vận dụng hiểu biết của cá nhân về đặc trưng thể loại để khai
thác vẻ đẹp TN và con người thông qua từ ngữ, hình ảnh, biện pháp tu từ được
sử dụng trong bài thơ.
Tự nhận thức: Thông qua tìm hiểu bài thơ GV định hướng cho HS biết cảm
thông, chia sẻ với con người lao động trong cuộc sống.
-Về thái độ: Yêu thiên nhiên, trân trong nhân cách cao đẹp của HCM.
II.Cách thức tiến hành:
GV tổ chức giờ dạy bằng phương pháp/KTDH tích cực có thể sử dụng: Động
não, đặt câu hỏi, thảo luận, trình bày 1 phút
III.Phương tiện dạy học: Giáo án, SGK,...
10


Cầm Bá Đường



Cầm Bá Đường

Trường THPT Thường Xuân 2

+ Cảnh ngộ của người tù trên bước đườmg đi đày
Theo em những hình ảnh trên đã được Bác tái hiện bằng bút pháp nghệ thuật
quen thuộc nào trong thơ cổ?
-> Bút pháp tả cảnh ngụ tình. Bằng vài nét chấm phá tác giả đã ghi lại một cách
chân thực cảnh thiên nhiên miền rừng núi lúc chiều muộn. Qua đó, ta bắt gặp
một tâm hồn giàu cảm xúc trước thiên nhiên và sự sống, một nghị lực phi
thường của nhà thơ, người tù người chiến sĩ cộng sản HCM và đó cũng là chất
thép trong thơ của Bác.
=> Qua việc tìm hiểu nội dung của hai câu thơ trên đã giúp cho HS KNS: kĩ
năng giao tiếp giữa con người vời thiên nhiên, giữa con người với con
người, và kĩ năng tư duy sáng tạo.
* Hai câu cuối:
Nếu hai câu thơ đầu bằng bút pháp cổ điển Bác đã dựng lên bức tranh thiên
nhiên khoáng đạt mang đậm nét cổ thi thì hai câu thơ cuối Bác đã sử dụng bút
pháp hiện đại dựng lên bức tranh về cuộc sống con người.
So sánh phần phiên âm với bản dịch thơ, em thấy có từ nào cần chú ý?
+ Chữ Tối
Hình ảnh nào gợi lên cuộc sống của con người ở hai câu thơ cuối này?
+ Hình ảnh thiếu nữ xay ngô
+ Hình ảnh lò than rực hồng
So sánh hình ảnh người thiếu nữ trong thơ xưa với người thiếu nữ trong thơ
Bác ta thấy có gì khác nhau không?
+ Người phụ nữ trong thơ xưa thường được ví" Liễu yếu đào tơ", thường sống
trong cảnh" phòng khuê khép kín" và chỉ biết " Cầm, kì, thi, hoạ"
+ Người thiếu nữ trong thơ Bác lại gắn liền với công việc lao động bình dị, đời

Hoạt động 3: Tổng kết
KT trình bày 1 phút được vận dụng vào cuối giờ sau khi GV và HS đã cùng tìm
hiểu bài thơ, giúp HS hình thành những kiến thức cơ bản về ND và NT kết hợp
với KTĐG.
3.Thực hành, luyện tập
Bài thơ có sự vận động từ ý thơ đến tư tưởng của bài thơ, hãy làm sáng tỏ ý
kiến trên?
Em hãy chỉ ra màu sắc cổ điển và tinh thần hiện đại trong bài thơ?
Đối với các bài học khác, chúng ta có thể thực hiện việc giáo dục kĩ năng
sống thông qua những câu hỏi ở từng tiết học cụ thể như sau:
2.2 Biên soạn hệ thống câu hỏi cho các hoạt động ngoại khoá.
2.2.1.Tổ chức theo khối.
13


Cầm Bá Đường

Trường THPT Thường Xuân 2

Hoạt động ngoại khoá là một hình thức sinh động, hấp dẫn, giúp học sinh học
tập một cách chủ động, hăng hái hơn. Đối với môn Ngữ Văn, có nhiều cách
thức tổ chức hoạt động ngoại khoá cho học sinh, trong đó tổ chức theo khối sẽ
giúp các em có điều kiện trao đổi, thảo luận những vấn đề phù hợp với tâm sinh
lí lứa tuổi cuổi của mình.
Trong việc tổ chức hoạt động ngoại khoá theo khối, giáo viên cần phối hợp
với các thành viên trong tổ chuyên môn để chuẩn bị nội dung hoạt động.
Nội dung hoạt động cần phong phú đa dạng thì mới thu hút được học sinh
tham gia và hoạt động mới có hiệu quả. Sau đây tôi xin đưa ra một số nội dung
hoạt động cơ bản nhất.
- Xem băng hình để thảo luận.

14


Cầm Bá Đường

Trường THPT Thường Xuân 2

Ví dụ: Ở bài Chiếc thuyền ngoài xa ta có thể đặt câu hỏi riêng cho các em học
sinh nữ như: Nếu em là người đàn bà hàng chài, em sẽ làm gì khi bị người
chồng đánh đập, hành hạ?
Hoặc câu hỏi cho học sinh nam: Em có đồng ý với suy nghĩ của nhân vật thằng
Phác: sẵn sàng đánh trả lại bố để bênh vực mẹ không?
Tương tự như vậy, giáo viên chuẩn bị các câu hỏi cho các tác phẩm khác để
các nhóm học sinh thảo luận và giáo viên sẽ là người đưa ra những kêt luận
chung cho moị vấn đề.
Trên đây là các biện pháp thực hiện việc hướng dẫn học sinh học tập theo
hướng mới, nhằm đáp ứng việc đổi mới phương pháp dạy học phù hợp với đặc
trưng bộ môn. Dạy học môn Ngữ Văn trong giai đoạn hiện nay cần hướng đến
tích hợp kiến thức cho học sinh, trong đó tích hợp giáo dục kĩ năng sống vừa là
mục tiêu vừa là một giải pháp quan trọng nhằm thu hút tinh thần thái độ học tập
của học sinh . Để làm được việc này, người giáo viên cần tích cực tìm tòi những
hướng đi mới, nhất là việc kéo môn học đến gần với cuộc sống của người học.
C- KẾT LUẬN VÀ Ý KIẾN ĐỀ XUẤT.
Những năm gần đây các nhà quản lý giáo dục nước ta đã có nhiều công trình
nghiên cứu nhằm cải cách, đổi mới nền giáo dục để hướng đến việc thống nhất
nội dung, phương pháp dạy học hoàn thiện, đáp ứng nhu cầu giáo dục đào tạo
nguồn nhân lực có tri thức để hội nhập quốc tế. Thiết nghĩ, đổi mới nội dung
phương pháp luôn đi đôi với việc hình thành nền tảng đạo đức nhân cách cho
người học trong thời đại mới.Xuất phát từ thực tiễn này chúng tôi nhận thấy
rằng cần có hệ thống tổng thể các biện pháp trong nhà trường phổ thông để giáo

Qua đây tôi cũng mong muốn các cấp quản lí giáo dục phổ thông tạo điều
kiện cho giáo viên dạy môn Ngữ Văn có nhiều thời gian dành cho việc tích hợp
kĩ năng sống cho học sinh thông qua môn học này.
Thường Xuân tháng 2 năm 2012
Cầm Bá Đường

16