ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO
DỤC

VŨ THỊ HIỀN

DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN "HAI ĐỨA TRẺ"
CỦA NHÀ VĂN THẠCH LAM (NGỮ VĂN 11, TẬP 1)
THEO ĐẶC TRƢNG THỂ
LOẠI

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM NGỮ VĂN

HÀ NỘI - 2015


1


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO
DỤC

VŨ THỊ HIỀN

DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN "HAI ĐỨA TRẺ"
CỦA NHÀ VĂN THẠCH LAM (NGỮ VĂN 11, TẬP 1)
THEO ĐẶC TRƢNG THỂ
LOẠI

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM NGỮ VĂN

Tác giả luận văn

Vũ Thị Hiền

i


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Viết tắt

Viết đầy đủ

1

PGS

Phó giáo sư

2

TS

Tiến sĩ

3

GV

Giáo viên

MỤC
LỤC
Trang
Lời cảm ơn ......................................................................................................i
Danh mục viết tắt ............................................................................................ ii
Mục lục............................................................................................................ii i
Danh mục các bảng ......................................................................................... v
MỞ ĐẦU ........................................................................................................ 1
Chƣơng 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ................
10
1.1. Cơ sở lí luận ............................................................................................
10
1.1.1. Quan niệm chung về thể loại văn học................................................... 10
1.1.2. Dạy học tác phẩm văn chương theo đặc trưng thể loại......................... 14
1.1.3. Đặc trưng thể loại truyện ngắn.............................................................. 21
1.2. Cơ sở thực tiễn........................................................................................ 29
1.2.1. Hai đứa trẻ của tác giả Thạch Lam trong chương trình Ngữ văn
11 THPT.......................................................................................................... 29
1.2.2. Dạy học tác phẩm Hai đứa trẻ ở trường THPT..................................... 34
Chƣơng 2: ĐỊNH HƢỚNG DẠY HỌC TÁC PHẨM HAI ĐỨA
TRẺ THEO ĐẶC TRƢNG THỂ LOẠI ......................................................
45
2.1. Giới thiệu chung về Thạch Lam và truyện ngắn ................................ 45
2.1.1. Tác giả Thạch Lam - Sơ lược về cuộc đời và sự nghiệp...................... 45
2.1.2. Truyện ngắn Thạch Lam....................................................................... 48
2.2. Tổ chức dạy học tác phẩm Hai đứa trẻ của tác giả Thạch
Lam theo đặc trƣng thể loại ......................................................................... 56
2.2.1. Xác định thể loại và đặc trưng thể loại trong tác phẩm Hai đứa
trẻ của Thạch Lam .......................................................................................... 56
2.2.2. Phương hướng chung ............................................................................

PHỤ LỤC....................................................................................................... 5
11


iv


DANH MỤC CÁC BẢNG
Trang
Bảng 1.1: Bảng thống kê số lượng tác phẩm trữ tình và tự sự
(Chương trình chuẩn)...................................................................................... 31
Bảng 1.2 : Kết quả điều tra qua bảng hỏi dành cho GV ............................... 39
Bảng 1.3: Kết quả điều tra qua bảng hỏi dành cho HS ................................. 41
Bảng 3.1: Bảng đối chiếu điểm khác nhau giữa lớp thực nghiệm và
lớp đối chứng ................................................................................................76 ..
Bảng 3.2: Kết quả kiểm tra đánh giá ..............................................................4 10

v


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Những năm gần đây, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học ở nước ta đã
được Đảng, Nhà nước cũng như các cấp quản lí giáo dục rất quan tâm. Nghị
quyết Trung ương II khóa VIII đã viết trong phần định hướng phát triển Giáo dục
- Đào tạo đã chỉ rõ: "Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục đào tạo, khắc
phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người
học.Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và các phương tiện hiện
đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học tự nghiên
cứu cho học sinh nhất là sinh viên đại học" [3, tr.43].Tiếp tục tinh thần đó,

Thực tiễn sư phạm chỉ ra rằng việc dạy văn ở nhà trường Việt Nam đã bộc
lộ không ít những hạn chế nhiều mặt. Dạy và học văn đã không theo kịp công
tác nghiên cứu và cũng vì thế mà không đảm nhận tốt nhiệm vụ của nó.
Nguyên nhân không phải ở môn văn, không phải ở học sinh hay do xu thế xã
hội, mà ở những người làm chương trình và những giáo viên đã và đang trực
tiếp giảng dạy chưa nhận thức đúng đắn về bản chất ngành nghệ thuật, chưa ý
thức hết được tầm quan trọng của những kiến thức về thể loại của tác phẩm,
từ đó dẫn đến tình trạng phiến diện, suy diễn, thậm chí gò ép nội dung tư
tưởng của tác phẩm.
Tìm hiểu những giá trị văn chương của Thạch Lam nói chung, của
truyện ngắn Hai đứa trẻ nói riêng là vấn đề mang nhiều ý nghĩa, trong nhà
trường hiện nay. Trong lịch sử văn học Việt Nam, Thạch Lam là cây bút độc đáo.
Ông là thành viên của nhóm Tự lực văn đoàn nhưng văn chương của ông lại
theo một lối riêng: không "đao to búa lớn" với các vấn đề chống hủ tục, đề cao tự
do như Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo...Không ngông nghênh, kiêu bạc
như Nguyễn Tuân, không lạnh lùng như Nam cao, nhà văn tài hoa này được
ví như ánh sao băng cuối trời cứ lặng lẽ tỏa sáng. Văn của Thạch

2


Lam phát ra từ tiếng lòng chân thật của một con người giản dị, nhẹ nhàng và
thi vị. Đó là một thứ văn khẽ như "cánh bướm non" Lay động trong gió chiều,
chiếu vào những cái đời thường trong mọi cái đời thường. Những câu văn
chứa chan cảm xúc của một tâm hồn nhân hậu, gợi lên niềm tin yêu vững chắc
vào tình thương yêu đồng loại của con người. Thạch Lam đã tự xây dựng cho
mình một lối truyện hiện đại - truyện không có cốt truyện, truyện của những
cung bậc tâm trạng, của những cảm xúc, cảm giác. Những trạng thái vui,
buồn, mơ hồ, mong manh, tất cả đều rất cặn kẽ và chân thật.
Sẽ không thỏa đáng nếu cứ cố đi chứng minh, rồi quy kết Thạch Lam là

giảng dạy trong các bộ giáo trình đại học, cao đẳng cùng một số chuyên luận
của GS Hà Minh Đức, GS Phương Lựu, GS Trần Đình Sử. Tiếp đến là một
số công trình nghiên cứu liên quan đến loại thể văn học như của GS Đặng Thai
Mai, PGS Hoàng Tiến Tựu, PGS Nguyễn Đăng Na… Từ những góc độ khác
nhau, các tác giả cũng có những quan điểm về thể loại trong tiếp nhận, nghiên
cứu, sáng tác… phần nào giúp cho đông đảo giáo viên văn có được cái nhìn mới mẻ,
phong phú về thể loại. Tuy vậy, những giáo trình, những chuyên luận về
giảng dạy văn học trong nhà trường theo thể loại không nhiều. Mấy vấn đề
giảng dạy văn học theo loại thể (1970) của PGS.TS Trần Thanh Đạm,
Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương theo loại thể (2001) của
PGS.TS Nguyễn Viết Chữ là những tài liệu vẫn thường được sử dụng làm tài
liệu tham khảo cho sinh viên Ngữ văn và học viên cao học ngành Lí luận và
phương pháp dạy học văn.
Gần đây, đã có một số chuyên đề đặc biệt về đặc trưng thể loại. PGS Đỗ
Bình Trị có chuyên đề Những đặc điểm thi pháp của các thể loại văn học
dân gian. PGS, TS Nguyễn Thành Thi có chuyên đề về Đặc trưng truyện
ngắn Thạch Lam, Đặc trưng truyện ngắn giai đoạn 1930 - 1945... Hiện nay,
trên các tạp chí, các đợt tập huấn đổi mới phương pháp dạy học văn, tập huấn
thay sách… đều có đề cập đến vấn đề giảng dạy văn theo đặc trưng thể loại Đời sống
thể loại văn học Việt Nam nửa đầu thế lỉ XX - Vũ Tuấn Anh;
Mô hình đọc hiểu theo đặc trưng thể loại với việc hình thành và bồi dưỡng

4


kĩ năng đọc hiểu văn bản văn chương cho học sinh trung học phổ thông Trần Thị Thu Hồng… Các chuyên luận, bài viết đã đi sâu vào tìm hiểu đặc trưng của
một bộ phận văn học, một giai đoạn văn học. Đó là một sự vận dụng cụ thể,
có đóng góp nhiều cho dạy học văn. Những vấn đề các tác giả đặt ra một mặt
giúp cho người giáo viên văn ở trường phổ thông có được những kiến thức cơ
bản, hệ thống về đặc trưng thi pháp của các thể loại từ đó giúp cho công việc

của Thạch Lam, Nam Cao, Nguyên Hồng trước cách mạng tháng 8-1945 luận
văn thạc sĩ, Đại học Đà Nẵng.
Nguyễn Minh Ngọc (2010) Đặc trưng phong cách nghệ thuật truyện
ngắn Thạch Lam, luận văn thạc sĩ, Đại học sư phạm Thái Nguyên...
Tác phẩm Hai đứa trẻ cũng được nhiều nhà nghiên cứu, phê bình, nhiều
thầy cô tìm tòi, khám phá để tìm ra phương hướng dạy học phù hợp nhất.
Trong số các bài viết phong phú phải kể đến: Ấn tượng Hai đứa trẻ của Lê
Huy Bắc; Nguyễn Thanh Hồng với truyện ngắn Hai đứa trẻ của Thạch Lam;
Văn Tâm với Giảng bình truyện Hai đứa trẻ; Nguyễn thị Lơ với hướng dẫn học
sinh trung học phổ thông xác định chủ đề tư tưởng thông qua việc phát hiện,
phân tích bình giá biểu tượng bóng tối và ánh sáng trong dạy học tác phẩm
Hai đứa trẻ; Lê Thị Thi giảng dạy tác phẩm Hai đứa trẻ của thạch Lam theo
hướng đối thoại...
Qua các công trình nghiên cứu có thể thấy điểm gặp gỡ ở các tác giả là
sự thừa nhận thế mạnh về cảm xúc, nội tâm trong phạm vi phản ánh hiện thực
và những nét bản sắc riêng ở truyện ngắn Thạch Lam. Vì vậy ông được mệnh
danh là nhà văn của cảm giác và luôn thành thực với chính mình. Nhưng đó
mới chỉ là những thành quả nghiên cứu của ngành lịch sử văn học. Còn sử
dụng thành quả đó vào giảng dạy truyện ngắn Thạch Lam thì còn nhiều hạn
chế. Hơn thế đặt vấn đề dạy học truyện ngắn Thạch Lam từ góc độ thể loại thì
còn mới mẻ. Mong rằng trong khuân khổ của một luận văn thạc sĩ này phần nào
sẽ đáp ứng được yêu cầu ấy.

7


3. Mục đích nghiên cứu
Thực hiện luận văn này tôi muốn đưa ra một hướng tiếp cận tác phẩm Hai
đứa trẻ bằng cách hướng dẫn HS THPT qua đặc trưng thể loại, khẳng định ưu
điểm và tính khả thi của hướng dạy học tác phẩm theo đặc trưng thể loại.

phiếu khảo sát của hai lớp thực nghiệm và đối chứng, thông qua biên bản dự
giờ, chúng tôi bắt đầu thống kê số lượng bài học sinh đạt điểm theo các mức độ
khác nhau, chúng tôi đánh giá được kết quả giữa các lớp có áp dụng phương
pháp dạy học theo đặc trưng thể loại và lớp không áp dụng.
Phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp: Thông qua bài kiểm tra, bài
tập nhóm, phiếu thăm dò ý kiến học sinh, biên bản dự giờ cùng với các số liệu
thống kê, chúng tôi tiến hành phân tích để đánh giá phương pháp dạy của giáo
viên, hoạt động học tập của học sinh. Đồng thời so sánh kết quả bài làm của
học sinh ở lớp thực nghiệm và lớp đối chứng để từ đó rút ra kết luận.
Phương pháp, kiểm tra, đánh giá: Trong quá trình thực nghiệm, chúng
tôi có nghi lại nhật kí các cuộc thảo luận nhóm, phiếu thu bài tập của một số
nhóm để làm cơ sở đánh giá việc vận dụng vào dạy học tác phẩm theo đặc
trưng thể loại.
Ngoài ra luận văn còn sử dụng một số phương pháp khác như quan sát,
điều tra, khảo sát, phân loại làm cơ sở để đánh giá tính đúng đắn và khả thi
của đề tài.
7. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, danh mục tài liệu tham
khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn được trình bày trong ba chương.
Chương 1: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của đề tài.
Chương 2: Định hướng dạy học tác phẩm Hai đứa trẻ của Thạch Lam
theo đặc trưng thể loại.
Chương 3: Thiết kế thể nghiệm dạy học.

9


CHƢƠNG 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Cơ sở lí luận

triển vững bền của văn học và các thể loại văn học tồn tại để gìn giữ, đổi mới
thường xuyên các khuynh hướng ấy. Do đó mà thể loại văn học luôn luôn vừa cũ,
vừa mới, vừa biến đổi, vừa ổn định.
Lí luận văn học dựa vào yếu tố ổn định mà chia tác phẩm văn học thành
các loại và thể (hoặc thể loại, thể tài). Loại rộng hơn thể, thể nằm trong loại. Bất
kì tác phẩm nào cũng thuộc một loại nhất định và quan trọng hơn là có một
hình thức thể nào đó. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng có ba loại: tự sự, trữ
tình, kịch. Mỗi loại lại bao gồm một số thể.
Nguyễn Văn Long trong cuốn Phân tích tác phẩm văn học hiện đại Việt
Nam từ góc nhìn thể loại, Nxb Giáo dục Việt Nam cũng chỉ rõ:
Thể loại là một phạm trù cơ bản và phổ biến của văn học, chi phối cả
sáng tác, lưu truyền, tiếp nhận văn học.[21; 30]
Bất kì tác phẩm văn học nào cũng đều tồn tại trong một dạng thức nhất
định. Đó là sự thống nhất mang tính chỉnh thể của một loại nội dung với
những phương thức biểu đạt và hình thức tổ chức tác phẩm, tổ chức lời văn.
Thể loại văn học chính là sự phân chia loại hình tác phẩm theo những căn cứ
nêu trên. Thể loại văn học là sự thống nhất giữa một loại nội dung với một
dạng hình thức văn bản và phương thức tái hiện đời sống.
Đọc và phân tích một tác phẩm văn học không thể không quan tâm đến đặc
điểm thể loại của tác phẩm ấy. Bởi vì thể loại chính là cơ sở tạo nên tính thống
nhất chỉnh thể của một tác phẩm, tổ chức liên kết các yếu tố nội dung và hình
thức, từ đề tài, chủ đề, cảm hứng đến hệ thống nhân vật, kết cấu và lời văn nghệ
thuật. Thể loại không những quy định cách thức tổ chức tác phẩm mà còn định
hướng cho việc tiếp nhận của độc giả, tạo nên kênh giao tiếp giữa tác phẩm và
người đọc. Thể loại của tác phẩm vừa có tính kế thừa, tính liên tục, lại vừa có
tính độc đáo, tính biến đổi do sự sáng tạo của tác giả. Vì thế, phân tích tác
phẩm theo đặc trưng thể loại không thể chỉ dừng lại ở những

11


về phương thức cấu tạo hình tượng, về dung lượng dài ngắn. Các tiêu chí làm
cho việc phân loại không khỏi chồng chéo, và nhìn chung sự phân loại chỉ có
thể mang tính chất tương đối.

12


Lí luận văn học dựa vào các yếu tố ổn định mà chia tác phẩm văn học
thành các loại và các thể. Loại rộng hơn thể, thể nằm trong loại. Bất kì tác
phẩm văn học nào cũng thuộc một loại nhất định, và quan trọng hơn là có một
hình thức thể nào đó. Loại và thể mang tính chất biện chứng của cái biểu đạt và
cái được biểu đạt. Về phương diện cấu trúc nội dung của tác phẩm văn học thì loại
là chất mà thể là hình thức biểu hiện cụ thể của loại, không có thể thì loại không
không biểu hiện ra được. Nhưng khi đã biểu hiện ra thành thể thì nó lại có tính
độc lập tương đối. Cuốn Lí luận văn học của GS Hà Minh Đức, khẳng định
rằng: Tính chất tương đối của ranh giới thể loại còn biểu hiện ở sự thâm nhập lẫn
nhau giữa các thể loại trong quá trình phát triển. Có khi các tác phẩm khác nhau
thuộc một thể tài lại biểu hiện tính chất của những loại khác nhau. Ví dụ thể thơ
thì có thơ tự sự, thơ trữ tình, kịch thơ…Thực tế các tác phẩm văn chương cho
thấy rằng khó có thể xác định máy móc tác phẩm này là thể loại tự sự, trữ tình
hay kịch. Trong tác phẩm trữ tình có yếu tố tự sự và ngược lại. Một tác phẩm
văn chương luôn chịu sự ràng buộc từ hai phía loại và thể. Loại và thể phụ
thuộc chặt chẽ với nhau nhưng vẫn có tính độc lập tương đối.Nhiều nhà nghiên
cứu cho rằng có ba loại. Mỗi loại trên gồm một
số thể nhỏ:
* Loại tự sự: phản ánh đời sống trong tính khách quan (tương đối) của nó qua con người, hành vi, sự kiện được kể lại bởi một người kể chuyện nào đó.
Loại tự sự bao gồm: Tự sự dân gian: thần thoại, truyền thuyết, cổ tích,
ngụ ngôn, truyện cười.Tự sự trung đại và hiện đại: truyền kì, tiểu thuyết,
truyện vừa, kí.
* Loại trữ tình: biểu hiện trực tiếp thế giới chủ quan của con người. Trong

Từ lâu, vấn đề dạy học tác phẩm văn chương theo đặc trưng thể loại đã
được các nhà lí luận nghiên cứu về phương pháp quan tâm. PGS Nguyễn Thị
Thanh Hương khẳng định đặc trưng thể loại quy định phương thức lĩnh hội và
việc lựa chọn những hoạt động chính của học sinh. Tác giả chỉ rõ: với tác
phẩm tự sự, GV hướng dẫn HS đi sâu vào phân tích các nhân vật chính, nhân

14