PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Là hệ thống tín hiệu để truyền tải thông tin trong tác phẩm báo chí,
ngôn ngữ có vai trò quan trọng đối với sự hình thành của tác phẩm báo chí.
Thông qua ngôn ngữ là chữ viết, hình ảnh, lời nói, âm thanh... tin tức báo chí
được thể hiện đáp ứng nhu cầu thông tin của công chúng. Một tác phẩm báo
chí có sức nặng hay không phụ thuộc không chỉ vào bản chất vấn đề thời sự
tác động đến công chúng như thế nào mà còn phụ thuộc rất lớn vào cách thể
hiện của nhà báo. Nói cách khác, ngôn ngữ là phương thức biểu hiện của nội
dung thông tin.
Bên cạnh những đặc điểm chung, mỗi loại hình báo chí khác nhau,
ngôn ngữ lại mang những đặc điểm khác nhau. Với báo in, yếu tố ngôn ngữ
hàng đầu phải kể đến là hệ thống chữ viết, hình ảnh minh họa. Trải qua thời
gian, ngôn ngữ báo chí có sự vận động phù hợp với nội dung thông tin ở mỗi
giai đoạn khác nhau cũng như nhu cầu, cách thức tiếp nhận thông tin của
công chúng trong mỗi giai đoạn. Sự vận động của ngôn ngữ báo in hiện đại
là một vấn đề mới và hiện chưa có nhiều nghiên cứu về vấn đề này. Ngôn
ngữ báo in có sự thay đổi, biến hóa theo một số xu hướng mới, trong đó có
sự tác động lớn từ xu hướng quốc tế hóa. Một số từ mới cũng ra đời từ cách
giao tiếp mới mẻ của công chúng.
Tìm hiểu đặc điểm của ngôn ngữ báo in hiện đại không chỉ giúp các
phóng viên, nhà báo có vốn kiến thức về ngôn ngữ phong phú, vận dụng vào
hoạt động tác nghiệp một cách thành thục, đúng ngữ cảnh và thành công, mà
còn là tài liệu quý cho hoạt động nghiên cứu khoa học về vấn đề này, có ý
nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc.
2. Phạm vi nghiên cứu

1


Trong phạm vi tiểu luận này, tác giả dự kiến khảo sát ví dụ từ một số

(“phát hành” trên mạng internet) và hãng thông tấn. Báo chí theo nghĩa hẹp,
là bao gồm báo, tạp chí và bản tin thời sự.
Báo chí là hiện tượng xã hội đa nghĩa, phức tạp và có nhiều cách tiếp
cận không giống nhau trong các xã hôi có thể chế chính trị khác nhau.
Khái niệm báo chí tiếp cận từ quan điểm hệ thống. Khi nhìn nhận xã
hội như một hệ thống trong tổng thể đang vận hành, báo chí cũng cần được
tiếp cận từ quan điểm hệ thống; nhìn nhận báo chí như một tiểu hệ thống cấu
thành hệ thống xã hội nói chung; trong đó, báo chí là một bộ phận cấu thành
và chịu sự chi phối của hệ thống lớn cũng như sự tác động của các tiểu hệ
thống (hoặc hệ thống con ).
2. Khái niệm ngôn ngữ báo chí
Ngôn ngữ báo chí được hiểu là hệ thống tín hiệu dùng để truyền tải
thông tin trong tác phẩm báo chí.
Như vậy, ngôn ngữ báo chí bao gồm cả chữ viết, hình ảnh, âm thanh,
bảng biểu và một số yếu tố phi ngôn ngữ.

3


Chương 2

Các đặc điểm của ngôn ngữ báo in hiện đại
2.1. Tính đại chúng
Đây là đặc điểm đầu tiên của ngôn ngữ báo in, xuất phát từ yêu cầu
tác phẩm báo chí dành cho quảng đại quần chúng nhân dân.
Ưu điểm
Ngôn ngữ trên báo in hiện nay là thứ ngôn ngữ dành cho số đông vì
thế có đặc điểm chung là dễ hiểu. Kể cả đối với những vấn đề lý luận, phức
tạp, phần lớn người viết cố gắng tìm các cách trình bày, sử dụng ngôn ngữ
cho đại bộ phận công chúng mà báo hướng tới có thể hiểu được.

Hiện nay ngôn ngữ trên báo in được yêu cầu phải có tính chính xác
cao. Vì báo chí có sự ảnh hưởng rộng lớn tới xã hội, có chức năng định
hướng dư luận xã hội. Chỉ cần một sơ suất dù nhỏ nhất về ngôn từ cũng có
thể làm cho độc giả khó hiểu hoặc hiểu sai thông tin, có thể gây ra những
gây hậu quả xã hội nghiêm trọng không lường trước được. Có thể nói, tính
chính xác của ngôn ngữ trên báo in đòi hỏi ở mức độ cao nhất so với các loại
hình báo chí khác bởi sai xót trên báo in khó khắc phục, sửa chữa. Tuy
nhiên, trên thực tế không tránh khỏi những sai xót khi sử dụng ngôn ngữ.
Một số kiểu sai sót trong sử dụng ngôn ngữ trên báo in
Dùng từ sai. VD: "Chúng tôi đã chia tay với tình hữu nghị dạt dào của
hai nước Việt - Trung ". Rõ ràng, từ " với " ở đây là không thể chấp nhận
được (vì cụm từ " chia tay với..." biểu đạt ý nghĩa " từ bỏ, từ giã "), cần phải
thay nó bằng từ "trong".
Báo Nhân dân vừa phải đính chính vì dùng sai chữ "Thủ trưởng"
thành "Thủ tướng" trong một bài viết, dẫn tới những cách hiểu khác nhau.
Đưa số liệu sai. VD: Viết về nhập khẩu ô tô, có một tờ báo cho biết:
"Trong quý I năm 2005, kim ngạch nhập khẩu ô tô của nước ta lên tới hàng
5


tỷ USD." Thật ra, con số chỉ là hàng trăm triệu USD. Chỉ một con số sai sót
đã ảnh hưởng đến uy tín của Chính phủ.
Đưa hình ảnh sai:
Hình ảnh cũng được coi là một loại ngôn ngữ. Trong báo chí hiện đại
thì ngôn ngữ hình ảnh ngày càng có vai trò quan trọng, thậm chí có giá trị
cao hơn ngôn ngữ chữ viết.
VD

: Do sự cẩu thả của phóng viên, có một tờ báo đã lấy nhầm hình


càng dễ được tiếp nhận. Không ít bạn đọc ngại ngay khi nhìn thấy những
dòng tít dài, những câu văn dài hay những bài báo dài lê thê.
Khuyết điểm
Vẫn còn nhiều trường hợp báo sử dụng câu quá dài, nhất là khi đăng
toàn văn hoặc trích dẫn các văn kiện đại hội, nghị quyết, văn bản pháp luật...
2.6. Tính định lượng
Thường các báo đều quy định số lượng chữ trong nhan đề, trong mỗi
tin, bài, mỗi dạng chuyên mục. VD: Nhan đề bài viết thường được quy định
tối đa không quá 12 chữ.
Báo Quân đội nhân dân được quy định: Tin vắn có dung lượng không
quá 30 chữ, tin trong khối tin các trang trong không quá 120 chữ và tin trang
nhất không quá 150 chữ. Bài chính trang trong không quá 1.000 chữ, trang
nhất không quá 1500 chữ...
Báo An ninh Thủ đô giới hạn bài viết chính của trang không quá
1.000 chữ, loại bài thường dùng là từ 750 chữ đến 900 chữ kèm theo 1 ảnh
minh họa. Các loại tin ngắn thường từ 150-180 chữ.
2.7. Tính bình giá
Ngôn ngữ trên nhiều tờ báo mang đậm sắc thái bình luận, đánh giá
nhất là đối với các bài chính luận. Đây là đặc trưng của ngôn ngữ báo in bởi
công chúng tìm đến báo in đọc không chỉ nắm bắt thông tin một cách đơn
7


thuần, mà họ còn muốn tìm sự định hướng, sự phân tích, bình luận sâu sắc từ
báo in. Các loại hình báo chí khác không có được lợi thế này. Ví dụ: Món
quà đẹp của Bill Gates (Báo Quân đội nhân dân 23-4-2006), Sự thật ghê rợn
(Báo Quân đội nhân dân, 08-03-2002), Điều bổ ích cho tương lai (QĐND,
12-7-1995)
Một số tin cũng mang ngôn ngữ bình giá. Ví dụ như: Cần thiết ban
hành Nghị định Kinh doanh trò chơi điện tử có thưởng (QĐND, 9-10-2012).

Do hướng tới những đối tượng độc giả nhất định nên ngoài tính đại
chúng, một số tờ báo in còn có tính đặc thù trong sử dụng ngôn ngữ.
Cách viết dài để phục vụ đối tượng có nhiều thời gian như: các bà nội
trợ, người bán hàng, các bác xe ôm... VD: Các tờ báo Đang yêu, Đời sống &
Pháp luật hay xuất hiện các nhan đề bài báo rất dài: Hi hữu xóm đàn ông
nhất quyết không chịu lấy vợ dù chính quyền ra sức khuyên nhủ (Đời sống
& Pháp luật, số 43 tháng 10-2012), Tình duyên lận đận của một mỹ nhân
bỗng dưng trở thành hoa hậu ở miền Nam ngày trước (Đời sống & Pháp
luật, số 43, tháng 10-2012); Lời khai lạnh lùng của gã vũ sư "ra tay" với
"người tình" khi đã "no xôi, chán chè" (Đời sống & Pháp luật, số 43, tháng
10-2012).
Các bài viết này thường dùng thứ ngôn ngữ "kể lể" dài dòng về
chuyện đời tư, với nhiều chi tiết hết sức vụn vặt để thỏa mãn tính hiếu kỳ
của đọc giả.
Các báo đã cố gắng sử dụng ngôn ngữ thích hợp cho các đối tượng
thích hợp, viết cho thiếu nhi thì vui tươi, nhí nhảnh, viết cho người lớn tuổi
thì nghiêm túc.
Đã xuất hiện các sử dụng ngôn ngữ "lạ", để nhằm phục vụ nhóm đối
tượng muốn hướng tới. Ví dụ: Để phục vụ đối tượng đọc giả tuổi teen
(khoảng từ 10 đến 19 tuổi) các báo Hoa học trò, Sinh viên đã phá cách vô lối
9


trong sử dụng ngôn ngữ như: 2! bạn, 6 chó lại, no 4 go (ý nói: vô tư đi), no
star where (ý muốn nói: không sao đâu), If you like I afternoon ( Ý muốn
nói: Nếu em thích thì anh chiều).
2.11. Tính thẩm mỹ
Ngôn ngữ trên báo in có tính thẩm mỹ, vì ngôn ngữ trên báo in rất
phong phú, giàu tính biểu cảm, giàu màu sắc và hình ảnh. Nhìn chung, ngôn
ngữ hình ảnh trên báo in luôn cố gắng hướng tới cái đẹp.


Một số giải pháp vận dụng hiệu quả ngôn ngữ trong báo
in hiện đại
Tương tự như ngôn ngữ trên báo điện tử, báo in hay phát thanhtruyền hình, ngôn ngữ báo in vận động không ngừng và đậm chất thông tấn.
Những sự kiện thời sự liên tiếp, dồn dập khiến ngôn ngữ diễn đạt cũng phải
phù hợp với tính chất này của sự kiện. Bất kỳ một tình huống nào sử dụng
không đúng từ ngữ với văn cảnh, tình huống sự kiện sẽ phản tác dụng thông
tin. Bạn đọc ngại tiếp nhận thông tin hoặc lĩnh hội không đầy đủ, không trọn
vẹn ý muốn diễn đạt của tác giả bài báo. Nhưng làm thế nào để vận dụng
hiệu quả ngôn ngữ trong báo in hiện đại?
Trước hết, phóng viên, nhà báo là người trực tiếp sáng tạo ra các tác
phẩm báo chí cần nắm rõ đặc điểm của ngôn ngữ báo in, nhất là những xu
hướng vận động của ngôn ngữ báo in trong giai đoạn hiện nay. Điều này rất
cần thiết để phóng viên sử dụng ngôn ngữ đúng văn cảnh, đúng tình huống,
thể loại, đối tượng bạn đọc và linh hoạt chuyển tải thông tin cho hiệu quả
nhất.
Thứ hai, cần đa dạng hóa các hình thức sử dụng ngôn ngữ báo in. Một
tác phẩm báo chí hoàn chỉnh không chỉ sử dụng cách diễn đạt là chữ viết, mà
cần có hình ảnh minh họa, bảng biểu, các yếu tố biểu đạt phi ngôn ngữ khác
cho thông tin sinh động, dễ tiếp nhận.
Thứ ba, nâng cao năng lực của phóng viên, nhà báo trong hoạt động
tác nghiệp. Trong đó, cần nắm vững hơn nữa cách biểu đạt bằng tiếng Việt
thuần túy, giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt. Đây là yêu cầu quan trọng
bởi hiện tại, không ít phóng viên, nhà báo diễn đạt không chuẩn theo văn
phong tiếng Việt, thiếu cẩn thận, và viện lý do do áp lực công việc thời sự…

12


Thứ tư, phóng viên nhà báo cần có trình độ ngoại ngữ nhất định để