SỞ GD – ĐT ĐỒNG NAI
TRƯỜNG THPT PHƯỚC THIỀN

SAÙNG KIEÁN KINH NGHIEÄM
HƯỚNG DẪN HỌC SINH
SỬ DỤNG ÁT LÁT ĐỊA LÍ VIỆT NAM
TRONG HỌC TẬP ĐỊA LÍ LỚP 12
Người thực hiện :

NGUYỄN THỊ HƯƠNG

Lĩnh vực nghiên cứu :
Quản lí giáo dục: ………………………….
Phương pháp dạy học bộ môn: Địa Lí
Phương pháp giáo dục: ……………………..
Lĩnh vực khác: …………………………….

Có đính kèm:
 Mô hình
khác



 Phim ảnh

Phần mềm

Năm học : 2011-2012
1



Trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy hiện nay, các giáo viên đã rất
chú trọng đến việc sử dụng kênh hình để hướng dẫn học sinh học tập môn Địa lí,
bao gồm : bản đồ treo tường, mô hình, lược đồ, các tranh ảnh, bảng biểu, số liệu
thống kê trong sách giáo khoa và trong Atlat …
Trong giảng dạy bộ môn Địa lí, việc khai thác sử dụng kênh hình là
phương pháp giảng dạy mới. Những năm gần đây do tiến bộ của khoa học kỹ
thuật và công nghệ đã cung cấp cho ngành Giáo dục nhiều phương tiện tiên tiến
khoa học như : Máy vi tính, máy chiếu đa năng, băng - đĩa hình…giúp cho việc
giảng dạy nâng cao hiệu quả. Việc sử dụng Atlat để dạy kênh hình là vấn đề tuy
không mới lạ nhưng cũng không ít khó khăn, song lại rất hấp dẫn học sinh và
đem lại hiệu quả cao. Giúp cho học sinh chủ động tiếp thu những kiến thức theo
nội dung bài học, ít phải ghi nhớ máy móc mà hiệu quả cao.
Hiện tại còn một số giáo viên chưa chú trọng sử dụng Atlat trong việc
giảng dạy Địa lí, không hướng dẫn học sinh sử dụng Atlat nên chưa nắm được
vai trò của Atlat trong việc giảng dạy môn Địa lí, nên hiệu quả thấp.
Có học sinh khi đi thi học sinh giỏi rất loay hoay không biết sử dụng Atlat
như thế nào để tìm ra các số liệu dùng cho bài làm, trong khi các tư liệu đó đã có
sẵn trong Atlat.
2


Đối với học sinh lớp 12 các em đã sử dụng Atlat để học tập Địa lí từ cấp
II, vì vậy việc hướng dẫn học sinh sử dụng Atlat một cách thành thạo là việc làm
rất quan trọng và cần thiết, tạo thói quen làm việc độc lập, sáng tạo cho các em.
Từ cơ sở lý luận và thực tiễn trên, tôi đã lựa chọn đề tài này để nghiên cứu
và thực nghiệm trong quá trình giảng dạy, đến nay đã thu được những kết quả
khả quan, đồng thời rút ra được một số kinh nghiệm xin trao đổi cùng các bạn
đồng nghiệp để cùng nhau tìm ra phương pháp dạy học môn Địa lí đạt kết quả
cao hơn.


- Một số biểu đồ như dân số qua các năm, cơ cấu, mật độ dân số, hay biểu
đồ biểu hiện giá trị sản xuất các ngành nông nghiệp, lâm nghiệp, thuỷ sản, công
nghiệp…
3


- Một số hình ảnh quan trọng của những địa phương, sản xuất kinh tế,
hoạt động văn hoá…
2. Tầm quan trọng của Atlat Địa lí Việt Nam :
+ Do bố cục của Atlat rất phong phú, nên có thể giúp cho việc giảng dạy
môn Địa lí 12 đạt hiệu quả:
- Trong phương pháp sử dụng kênh hình để dạy và học môn Địa lí thì kỹ
năng sử dụng Atlat là phức tạp hơn cả, vì nó là phương tiện để phục vụ cho nội
dung bài giảng. Mỗi trang bản đồ trong Atlat chứa đựng những kiến thức cụ thể
và rất phong phú, mang đặc trưng của bộ môn.
- Atlat Địa lí Việt Nam được dùng để giảng dạy và học tập môn Địa lí cho
các bài ở nhiều khối lớp khác nhau như lớp 8; lớp 9 và cả các lớp của THPT.
Nhưng trong từng bài cụ thể mức độ khai thác, sử dụng Atlat không giống nhau.
Đối với học sinh lớp 12, đòi hỏi kỹ năng sử dụng Atlát phải thành thạo và được
rèn luyện một cách thường xuyên qua từng tiết học.
Trong chương trình Địa lí lớp 12 có bài chỉ cần sử dụng một trang bản đồ
trong Atlat, nhưng cũng có bài phải sử dụng nhiều trang bản đồ khác nhau, song
lại có trang Atlat dùng để dạy và học được nhiều bài. Vì vậy khi giảng dạy Địa lí
lớp 12 ta nên tích cực rèn luyện cho học sinh kỹ năng sử dụng Atlat để các em
biết cách khai thác kiến thức qua từng trang bản đồ của Atlat là rất cần thiết để
các em vận dụng lâu dài sau này.
II – PHƯƠNG PHÁP RÈN LUYỆN CÁC KỸ NĂNG CHO HỌC SINH :
1 - Rèn luyện cho học sinh kỹ năng tìm hiểu các nội dung trong bản đồ của
Atlat để rút ra đặc điểm của các yếu tố tự nhiên, xã hội.
Muốn tìm hiểu được nội dung của mỗi bản đồ, biểu đồ thì việc hiểu các

cao, thưa thớt ở miền núi nhất là vùng Tây nguyên).
+ Phân tích biểu đồ phát triển dân số nước ta qua các năm, từ đó học sinh
nhận thức được : Dân số nước ta đông, gia tăng nhanh từ đầu thế kỷ XX đến nay
(Năm 1921 có khoảng 15,8 triệu người. Năm 1989 có 64,41 triệu người. Năm
1999 có 76,3 triệu người. Năm 2003 có khoảng 80,9 triệu người).
+ Phân tích tháp tuổi trong biểu đồ để rút ra kết luận: Dân số nước ta có
kết cấu dân số trẻ, giải thích xu hướng thay đổi cơ cấu theo độ tuổi ở nước ta. So
sánh được giới tính giữa nam và nữ tương đối cân bằng.
+ Qua biểu đồ sử dụng lao động theo ngành, học sinh có thể nhận thức
được : Nước ta có nguồn lao động dồi dào, tỷ lệ lao động trong nông - lâm thuỷ sản chiếm tỷ lệ cao, công nghiệp và dịch vụ còn thấp…
3- Phân tích bản đồ trong Atlat để rút ra nhận định tình hình phát triển
kinh tế của các ngành kinh tế nước ta.
a/ Thí dụ 1: Sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam để tìm hiểu cơ sở tự nhiên để
phát triển sản xuất nông nghiệp, công nghiệp của nước ta.
+ Bản đồ trang 10, 11 (Dạy bài 21): Giáo viên hướng dẫn học sinh nghiên
cứu: Đặc điểm tài nguyên đất : Đất phù sa tập trung ở lưu vực sông Hồng và
sông Cửu Long, để trồng lúa nước và các cây công nghiệp ngắn ngày. Đất
Feralit tập trung chủ yếu ở miền núi và trung du, phù hợp với việc phát triển các
cây công nghiệp dài ngày như : chè, cà fê, cao su, hồ tiêu… Bên cạnh đó có thể
tìm hiểu tài nguyên nước rất phong phú của nước ta do có hệ thống sông ngòi
chằng chịt và nhiều đầm hồ.
+ Bản đồ trang 9 : Nói lên đặc điểm của nhân tố khí hậu của nước ta
(Lượng mưa, nhiệt độ) phân hoá từ Bắc vào Nam. Các loại gió mùa hoạt động
trên lãnh thổ nước ta.
+ Bản đồ trang 8: Giúp cho học sinh tìm hiểu về tài nguyên khoáng sản
của nước ta để phát triển công nghiệp.
+ Bản đồ khái quát chung về nông nghiệp trang 18: Học sinh tìm hiểu
được hiện trạng sử dụng đất, sự phân vùng nông nghiệp của nước ta.
Qua biểu đồ học sinh có thể lập được bảng giá trị sản xuất các ngành
nông nghiệp, lâm nghiệp, thuỷ sản qua các năm (đơn vị: %)

sinh nhận thức sâu hơn, rộng hơn những nội dung các em học sinh cần lĩnh hội,
đỡ phải ghi nhớ máy móc, không cần học thuộc lòng những kiến thức mà có thể
tìm ngay trong bản đồ, giúp cho học sinh hoạt động trí tuệ hợp lý hơn.
- Ngành chăn nuôi : Dựa vào kỹ năng sử dụng Atlat như trên, học sinh sử
dụng biểu đồ trang 19 của Atlat để trình bày giá trị sản lượng của ngành chăn
nuôi gia súc và gia cầm… tăng trưởng mạnh qua các năm 2000, 2005, 2007.
b- Thí dụ 2: Dùng Atlat Địa lí Việt Nam để học sinh tìm hiểu sự phân
bố lâm nghiệp ( các loại rừng- Bài 14) và thuỷ sản của nước ta (Bài 24 - SGK
Địa lí 12).
Để trình bày được nội dung trên ta hướng dẫn học sinh khai thác kiến
thức qua các bản đồ, biểu đồ trang 12, trang 20 của Atlat. Cụ thể là:
+ Sự phân bố các thảm thực vật, động vật, khu dự trữ sinh quyển.
+ Sự phát triển của ngành thuỷ sản: Sản lượng thuỷ sản của cả nước qua
các năm 2000, 2005, 2007. Các tỉnh có sản lượng đánh bắt và nuôi trồng thủy
sản ca0…
c- Thí dụ 3: Sử dụng Atlat để học sinh tìm hiểu tình hình phân tổ chức
lãnh thổ công nghiệp ở nước ta (Bài 28 – SGK Địa lí 12 ).
+ Khi giảng dạy nội dung về ngành công nghịêp ta phải hướng dẫn cho
học sinh biết sử dụng bản đồ công nghiệp chung trang 21 Atlat, cách thực hiện
như sau:
- Học sinh đọc kỹ, hiểu về ngành công nghiệp, các trung tâm công nghiệp
trong phần chú thích.
- Khai thác kiến thức trên lược đồ, biểu đồ thấy rõ đặc điểm phân hoá
công nghiệp nước ta như thế nào?
+ Qua phần hướng dẫn kỹ năng sử dụng Atlat, học sinh nhanh chóng
nhận thức được:
- Công nghiệp nước ta phân bố không đều trên khắp lãnh thổ mà tập
trung theo từng khu vực, từng vùng như Đồng bằng sông Hồng và Đông Nam
Bộ.
- Cơ cấu các ngành công nghiệp trọng điểm của nước ta, giá trị sản xuất

- Vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên của vùng
Trung du và miền núi Bắc Bộ. Từ đó có thể so sánh được đặc điểm tài nguyên
của hai tiểu vùng Đông Bắc & Tây Bắc.
- Thấy được mối liên hệ: sự phân bố tài nguyên thiên nhiên và hình thành
khu công nghiệp, GDP của vùng Trung du miền núi phía Bắc so với cả nước, sự
phân bố các trung tâm công nghiệp lớn của vùng. Các ngành công nghiệp trọng
điểm có mối liên hệ như thế nào đến giao thông, sông ngòi, nguồn tài nguyên.
- Đọc được các loại khoáng sản, nắm được vị trí địa lí, điều kiện tự
nhiên, sông ngòi, khí hậu, tài nguyên thiên nhiên của vùng Đồng bằng Sông
Hồng và giải thích được tại sao ở đây đông dân cư, GDP của Đồng bằng sông
Hồng so với cả nước, đây là vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc.
* Qua các phân tích trên ta thấy rằng : Khi tìm hiểu một số kiến thức về
kinh tế - xã hội, việc sử dụng Atlat đã giúp cho học sinh có phương pháp tiếp thu
kiến thức chủ động so với cách học thụ động trước đây. Học sinh tự tìm hiểu các
kiến thức cần thiết, bổ ích, ít phải thuộc lòng các kiến thức một cách máy móc,
tầm nhìn khoa học của học sinh được mở rộng hơn.
Như vậy việc khai thác kiến thức qua bản đồ, biểu đồ, học sinh nhận thức
kiến thức địa lí một cách nhẹ nhàng, đơn giản, tăng thêm hứng thú, trên cơ sở
7


đã mã hoá các thông tin bằng ký hiệu, mầu sắc, kích thước... làm cho học sinh
say mê học môn Địa lí hơn.
4- Phân tích bản đồ, biểu đồ để rút ra nhận định về tình hình phát
triển kinh tế của các Vùng kinh tế nước ta.
Trong chương trình Địa lí lớp 12 nội dung về kinh tế xã hội chia theo các
vùng:
Nội dung kiến thức quan trọng của chương trình Địa lí 12 là nghiên cứu
các vùng Kinh tế. Vấn đề phát triển kinh tế của mỗi vùng vừa thể hiện đặc điểm
chung của cả nước, vừa thể hiện tính chất đặc thù riêng của từng vùng. Vì vậy

không đều, nơi đông dân nhất là Thủ đô Hà Nội .
* Tóm lại đây là vùng kinh tế phát triển toàn diện có nền nông nghiệp,
công nghiệp, dịch vụ đều phát triển mạnh.
8


b/Vùng Đồng bằng sông Cửu Long
+ Sử dụng trang 29 Atlat : Xác định quy mô, ranh giới của vùng :
- Phía Bắc giáp Cam Pu Chia, phía Tây Nam là vịnh Thái Lan, phía Đông
Nam là biển Đông.
+ Học sinh rút ra ý nghĩa của vị trí địa lí trong việc phát triển kinh tế của
vùng:
- Đây cũng là vùng kinh tế trọng điểm, thuận lợi cho phát triển nông
nghiệp lúa nước, công nghiệp. Đồng thời ngành thuỷ - hải sản có nhiều điều kiện
thuận lợi để phát triển.
- Đặc biệt là ngành du lịch sinh thái là một tiềm năng lớn, mở ra hướng
phát triển mới cho ngành du lịch nước ta.
- Đây là vùng kinh tế trọng điểm, thuận lợi cho phát triển nông nghiệp lúa
nước, công nghiệp, giao thông vận tải đi các nơi trong nước. Đồng thời ngành
thuỷ - hải sản có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển. Phân tích bản đồ trang
11 Atlat học sinh rút ra nhận xét về đặc điểm và sự phân bố các loại đất ở
Đồng bằng sông Cửu Long .
- Khí hậu trong vùng mang tính chất cận xích đạo, một năm có hai mùa rõ
rệt là mùa mưa và mùa khô.Mùa mưa nhiệt độ cao, độ ẩm lớn, tạo điều kiện cho
vùng trồng được nhiều cây ăn quả nhiệt đới, nhiều cây đặc sản như : soài, sầu
riêng, dừa, măng cụt…
- Dân cư trong vùng đứng thứ hai trong cả nước, sau vùng Đồng bằng
sông Hồng. Ngoài người Kinh còn có người Khơ Me, người Chăm, người Hoa
cùng sinh sống và xây dựng inh tế của vùng. Tuy nhiên trình độ dân trí chung
của vùng chưa cao bằng vùng Đồng bằng sông Hồng, tỷ lệ dân thành thị còn

+ Bản đồ trang 28 để xác định vị trí của vùng, cây công nghiệp nêu bật
thế mạnh phát triển cây công nghiệp của vùng.
+ Bản đồ trang 22 phát hiện thế mạnh thuỷ điện của vùng.
e/ Vùng kinh tế Đông Nam Bộ
+ Phân tích vị trí lãnh thổ vùng trang 29 , phát triển tổng hợp kinh tế biển
của vùng thì việc sử dụng Atlat là cần thiết và quan trọng:
+ Bản đồ trang 18, 29 tìm hiểu nông nghiệp để nhận xét về tình hình phát
triển nông nghiệp của vùng nổi bật là cao su, hồ tiêu, cây ăn quả...
+ Bản đồ trang 21 tìm hiểu đặc điểm phát triển công nghiệp của vùng đặc
biệt là khai thác dầu mỏ và khí đốt.
* Tóm lại Khi phân tích tình hình phát triển kinh tế - xã hội mỗi vùng
chúng ta phải xác định xem nên sử dụng bản đồ nào, từ đó ta khai thác kiến thức
gì theo trình tự : đặc điểm tự nhiên, xã hội, tình hình phát triển kinh tế của mỗi
vùng . Mỗi kiến thức địa lí tự nhiên, xã hội, kinh tế của từng vùng nói riêng và
cả nước nói chung đều chứa đựng trong các trang bản đồ của Atlat. Mỗi ước
hiệu đều nói lên một kiến thức địa lí, giáo viên cần cho học sinh tìm hiểu kỹ
ngôn ngữ của bộ môn Địa lí mà các em cần ghi nhớ chính là các ký hiệu, ước
hiệu này.
5 - Rèn luyện kỹ năng sử dụng hình ảnh trong Atlat để khắc sâu kiến thức
của bài học.
Trong một số bài có những hình ảnh minh hoạ có thể sử dụng hình ảnh
trong Atlat để hỗ trợ cho nội dung của bài.
a- Thí dụ 1: Dạy về nông nghiệp, hướng dẫn học sinh quan sát hình ảnh
thu hoạch lúa, thu hoạch chè, chăm sóc cây hồ tiêu. Giáo viên có thể khắc sâu
cho học sinh : Trong sản xuất nông nghiệp cây lúa là cây chủ đạo cả về diện
tích, sản lượng, năng suất, sản lượng. Việt Nam là nước xuất khẩu gạo đứng thứ
2 trên thế giới. Bên cạnh đó cây chè, cây hồ tiêu là những cây công nghiệp mang
lại giá trị kinh tế cao. Qua đó học sinh có thể tự rút ra thế mạnh trong nông
nghiệp của nước ta là gì?…
b - Thí dụ 2: Dạy về công nghiệp Việt Nam có 2 hình ảnh về : Khai thác


SỐ BÀI

47
46

KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM

Khá - Giỏi
SL
%
30
63,8
20
43,5

Trung bình
SL
%
13
27,6
18
39,1

Yếu
SL
4
8

%

- Nhận biết và đọc được các ký hiệu, ước hiệu ở bảng chú thích.
- Phân tích các ký hiệu, ước hiệu trên bản đồ để rút ra nhận xét.
- Thông qua việc phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên với kinh
tế, giữa các yếu tố kinh tế với nhau, từ đó rút ra kết luận…
3- Giáo viên cần hình thành thói quen cho học sinh khi sử dụng Atlat biết
khai thác kiến thức nào trước, kiến thức nào sau. Hệ thống câu hỏi dẫn dắt học
sinh phân tích giải thích phải ngắn gọn, rõ ràng, chính xác, tránh rườm rà hoặc
vụn vặt, gây tâm lí nhàm chán cho học sinh .
4- Muốn có hiệu quả bài giảng cao, chất lượng tốt, người thầy phải chuẩn
bị kỹ bài giảng, các thiết bị phục vụ cho bài, những tình huống đột xuất có thể
xảy ra.
`

PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

I. Kết luận:
- Rèn luyện kỹ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam là rất cần thiết và quan
trọng trong việc dạy và học môn Địa Lí. Đối với học sinh THCS kỹ năng này có
tác dụng thúc đẩy tính tích cực, tự giác, tư duy độc lập lozic trong học tập của
học sinh, giúp các em chủ động, sáng tạo, độc lập tự mình phân tích khai thác
kiến thức qua các trang bản đồ (hay lược đồ), biểu đồ trong Atlat. Học sinh nhận
thức được các nội dung trong bản đồ không những chỉ là phương tiện trực quan
sinh động mà còn là bản mật mã ẩn chứa trong đó nhiều điều mới lạ, mang tính
hấp dẫn tuổi trẻ mà ngôn ngữ của nó là: các quy ước, ký hiệu, mầu sắc, và cả
hình dáng kích thước của cả nước, một khu vực, một vùng lãnh thổ. Giúp các
em nắm bài nhanh, hiểu bài sâu sắc hơn.
- Trong công cuộc đổi mới phương pháp dạy học, đòi hỏi giáo viên phải
luôn luôn cải tiến các phương pháp giảng dạy so với các phương pháp trước đây,
để tăng tính hấp dẫn với học sinh. Ngược lại, nếu giáo viên chỉ trình bày theo
kiểu thuyết trình, vừa mệt thầy, học sinh không thích nghe, hay mất trật tự,

(Nhà xuất bản Giáo dục).
- Atlat Địa lí Việt nam.
(Nhà xuất bản Giáo dục).
- Một số vấn đề về đổi mới phương pháp giảng dạy ở nhà trường phổ
thông.
(Nhà xuất bản Giáo dục).
- Các tài liệu khác

14


MỤC LỤC
PHẦN I - ĐẶT VẤN ĐỀ : LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
I - Cơ sở lý luận
II - Cơ sở thực tiễn
PHẦN II - GIẢI QUY ẾT VẤN ĐỀ :
N Ộ I D U N G V À P HƯ Ơ N G P H Á P T I ẾN H À N H RÈN LUYỆN CÁC KỸ NĂNG
CHO HỌC SINH LỚP 12

I – Tầm quan trọng của Atlat Địa lí Việt Nam trong việc giảng dạy và học tập
môn Địa lí lớp 12.
1. Bố cục của Atlat Địa lí Việt Nam .
2. Tầm quan trọng của Atlat Địa lí Việt Nam .
II – Phương pháp tiến hành rèn luyện các kỹ năng cho học sinh :
1- Rèn luyện kỹ năng tìm hiểu các nội dung trong bản đồ của Atlat để rút ra đặc
điểm của các yếu tố tự nhiên, xã hội.
2- Khai thác bản đồ Atlat để rèn luyện cho học sinh kỹ năng tìm hiểu kiến thức
địa lí về dân cư:
3- Phân tích bản đồ trong Atlat để rút ra nhận định về tình hình phát triển của
các ngành kinh tế nước ta.