Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội

LỜI CẢM ƠN
Tuy thời gian không nhiều được học tập và lắng nghe cô PGS.TS Lê Lưu
Oanh giảng dạy môn Thi pháp học nhưng chúng em đã lĩnh hội được nhiều kiến
thức bổ ích và quan trọng cho chuyên môn của mình.
Trong quá trình học tập, em đã cố gắng hết sức để hoàn thành bài tiểu luận
của chuyên đề. Tuy nhiên do thời gian ít ỏi và kinh nghiệm thực tế của bản thân còn
giới hạn nên không thể tránh khỏi những thiếu sót, em kính mong cô góp ý để bài
tiểu luận này được hoàn thiện hơn.
Cuối cùng, em xin chúc cô PGS.TS Lê Lưu Oanh dồi dào sức khỏe, công tác
tốt!
Em xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, ngày 08 tháng 04 năm 2015
Học viên

Đàm Thị Duyên

MỤC LỤC

7


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội

MỞ ĐẦU.........................................................................................................3
NỘI DUNG .....................................................................................................4
I. Các khái niệm cơ bản....................................................................................4
1. Không gian và thời gian nghệ thuật của văn học .......................................4
1.1. Không gian nghệ thuật ..............................................................................4
1.2. Thời gian nghệ thuật .................................................................................4

kết cấu thời gian là kết cấu cơ bản của thể loại tự sự.

7


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội

NỘI DUNG
I.

Các khái niệm cơ bản

1. Không gian và thời gian nghệ thuật của văn học
Mỗi tác phẩm nghệ thuật đều có một không gian và thời gian riêng.
Không gian và thời gian nghệ thuật trong văn học tiêu biểu cho khả năng
chiếm lĩnh đời sống, thể hiện sâu sắc tư tưởng tình cảm của con người.
1.1. Không gian nghệ thuật
Không gian nghệ thuật “là hình thức bên trong của hình tượng nghệ
thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó. Sự miêu tả, trần thuật trong nghệ thuật
bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn, diễn ra trong trường nhìn nhất định,
qua đó thế giới nghệ thuật cụ thể, cảm tính bộc lộ toàn bộ quảng tính của nó:
cái này bên cạnh cái kia, liên tục, cách quãng, tiếp nối, cao, thấp, xa, gần,
rộng, dài, tạo thành viễn cảnh nghệ thuật. Không gian nghệ thuật gắn với cảm
thụ về không gian, mang tính chủ quan. Ngoài không gian vật thể, có không
gian tâm tưởng” [1, 160]. Do vậy, không gian nghệ thuật có tính độc lập
tương đối, không quy định vào không gian địa lý. Không gian nghệ thuật
trong văn chương có những đặc trưng cơ bản: Nó xuất hiện lần lượt tuần tự
theo sự trình bày của tác giả, không gian mang tính quan niệm và không bị
một hạn chế nào.
1.2. Thời gian nghệ thuật

Bên cạnh các phương thức tái hiện đời sống là tự sự và kịch, các tác
phẩm trữ tình luôn miêu tả và biểu hiện những cảm xúc, suy tư của nhà thơ
hoặc của nhân vật trữ tình trước các hiện tượng đời sống một cách trực tiếp.
Tính chất cá thể hóa của cảm nghĩ và tính chất chủ quan hóa của sự thể hiện
là những dấu hiệu tiêu biểu của thơ trữ tình.
II.2. Thể loại tự sự
Nếu như tác phẩm trữ tình luôn phản ánh đời sống trong toàn bộ tính
chủ quan của nó, thì tác phẩm tự sự là loại tác phẩm phản ánh đời sống trong
tính khách quan. Tác phẩm tự sự phản ánh hiện thực qua bức tranh đời sống
mở rộng, qua các sự kiện, cốt truyện, biến cố xảy ra trong cuộc đời con người.
Cho nên một tác phẩm tự sự bao giờ cũng chứa một số các yếu tố cơ bản như:
Cốt truyện, sự kiện, nhân vật và người kể chuyện.
III.

Kết cấu không gian là kết cấu cơ bản của thơ trữ tình, kết
cấu thời gian là kết cấu cơ bản của thể loại tự sự
7


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
III.1. Kết cấu không gian là kết cấu cơ bản của thơ trữ tình
Trong tác phẩm văn học, không gian nghệ thuật chính là mô hình nghệ
thuật về cái thế giới mà con người đang sống. Không gian gian nghệ thuật gắn
liền với quan niệm về con người và góp phần biểu hiện cho quan niệm ấy.
Hay nói cách khác, không gian chính là hình thức tồn tại chủ quan của hình
tượng góp phần phản ánh cuộc sống một cách sinh động và trọn vẹn nhất.
Trước hết, so với các thể loại khác, về phương thức phản ánh đời sống,
thơ trữ tình là loại tác phẩm đời sống mang tính chủ quan. Trong thơ ca trữ
tình, chúng ta luôn bắt gặp những suy nghĩ, những cảm xúc chủ quan của con
người trước cuộc sống muôn màu, muôn vẻ. Không gian vừa là môi trường

“Hãy cho tôi một tinh cầu giá lạnh
Một vì sao trơ trọi cuối trời xa
Để nơi ấy tháng ngày tôi lảng tránh
Những ưu phiền, đau khổ với buồn lo”.
Thơ trữ tình còn bắt lấy khoảnh khắc của thiên nhiên hay lòng người,
lưu giữ mọi cung bậc nội tâm phức tạp của tâm hồn con người. Thơ trữ tình
hiện lên những nét miêu tả chấm phá với những khoảnh khắc, diễn tả cái đặc
trưng nhất của tạo vật và hồn người. Không có được dung lượng quy mô như
các thể loại tự sự, nhưng thơ trữ tình luôn là sự chuyển tải súc tích ngắn gọn
các giá trị kết tinh, mang tính khái quát, thể hiện được cái hồn của bức tranh
đời sống được phản ánh. Chỉ bằng vài nét đơn sơ mà nhà thơ Nguyễn Khuyến
thật tài tình bắt lấy cái hồn của cảnh vật, lấy động tả tĩnh tạo nên bức tranh
thu tuyệt bích:
“Ao thu lạnh lẽo nước trong veo
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo
Sóng biếc theo làn hơi gợn tí
Lá vàng trước gió sẽ đưa vèo”.

7


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
Hay không gian “Cảnh khuya” tĩnh lặng nhưng nồng ấm tình người
được Bác khắc họa qua những câu thơ không khỏi rung động lòng người:
“Tiếng suối trong như tiếng hát xa,
Trăng lồng cổ thụ, bóng lồng hoa
Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ
Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà.”
Thơ trữ tình cô đọng, hàm súc tạo nên sức gợi, sức lan tỏa. Cho nên,
qua lăng kính của nhà thơ, chiều thời gian được co lại, chiều không gian được

những giá trị thẩm mĩ, là một vũ trụ riêng khác với cái tôi thực tại cuả nhà
thơ. Chính cái tôi cá nhân giúp nhân vật trữ tình luôn bộc lộ cách cảm, cách
nghĩ. Qua không gian nghệ thuật, có thể biết được nhân vật trữ tình có ước
mơ, xúc cảm, suy nghĩ, cảm nhận… như thế nào về cuộc sống và con người.
Đó là ước mơ của thi si Tản Đà xưa kia muốn thoát khỏi trần gian tù túng đến
với một thế giới thanh cao: Cung quế có ai ngồi đó chửa, Cành đa xin chị
nhắc lên chơi; là tâm trạng cô đơn của người chiến sĩ trước không nhà tù ngột
ngạt, u ám: rào ô cửa nhỏ, bốn bức tường vôi khắc khổ, sàn lim, manh ván…
(Tâm tư trong tù - Tố Hữu); là tình yêu quê hương trong cảm nhận của Tế
Hanh hiện ra với một không gian gần gũi với người dân chài với mảnh hồn
làng, cánh buồm, cá đầy ghe…
Hạt nhân của kết cấu trong thơ trữ tình là cấu tứ. Cấu tứ có nhiệm vụ
gắn kết các chi tiết tưởng như rời rạc không liên quan đến nhau thành những
tín hiệu thẩm mĩ có chung nhiệm vụ trong chỉnh thể tác phẩm là bộc lộ nội
dung, tư tưởng. Cấu tứ còn tổ chức sự vận động của mạch cảm xúc của nhân
vật trữ tình. Nhà lí luận văn học Trung Quốc –Lưu Hiệp đã từng nói: Cái kì
diệu của cấu tứ là làm cho tinh thần nhà văn gặp gỡ với sự vật khách quan”,
“hình và ý gặp nhau”. Có thể phẩm xem cấu tứ như là linh hồn của thơ trữ
tình. “Cảnh” và “tình” có sự liên kết vận động với nhau. Việc tổ chức sinh
động hệ thống cảm xúc đã tạo nên một mạch nguồn thống nhất về tư tưởng,
7


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
tình cảm cuả chủ thể trữ tình. Do đó, so với thời gian, không gian trong thơ
trữ tình biểu hiện rõ nét hơn trong việc liên kết các mạch cảm xúc, làm nổi bật
chiều sâu tư tưởng, tình cảm của con người và thế giới.
Không gian nghệ thuật là một phạm trù của hình thức nghệ thuật bộc lộ
cái nhìn sâu sắc của người nghệ sĩ về cuộc sống và con người. So với các thể
loại khác, thơ trữ tình thiên về biểu hiện không gian. Như vậy, chúng ta có thể

tryện là hệ thống các sự kiện có tính liên tục và tính quá trình, có tác dụng xây
dựng bức tranh đời sống sinh động, hấp dẫn. Sự phát triển của cốt truyện
thường được trải qua những diễn biến khác nhau: Thắt nút, phát triển, cao
trào, mở nút. Nếu như thơ trữ tình chớp lấy khoảnh khắc nhất định của đối
tượng và biểu hiện nó trong tương quan với thời gian, thì ở thể loại tự sự chủ
yếu tái hiện đời sống diễn ra trong thời gian. Thời gian trong văn học vốn
mang tính quá trình: có mở đầu, có diễn biến, và có kết thúc. Điều đó cho
thấy thời gian mang tính quá trình và là chuỗi liên tục của các sự kiện. Ví dụ
các chuỗi sự kiện trong truyện “An Dương Vương và Mị Châu – Trọng Thủy”
mang tính quá trình như sau: An Dương Vương nước Âu Lạc xây thành Cổ
Loa bảo vệ đất nước nhưng không thành công (Sự kiện 1); Nhờ có Rùa Vàng
giúp đỡ nhà vua xây thành vững chắc, cho lẫy nỏ bảo vệ, khiến Triệu Đà sang
xâm lược nhưng thất bại (Sự kiện 2); Triệu Đà tìm cách cho con là Trọng
Thủy cầu hôn với Mị Châu rồi lừa Mị Châu đánh tráo lẫy nỏ (Sự kiện 3); Mất
nỏ thần, An Dương Vương mất nước, giết Mị Châu (Sự kiện 4); Trọng Thuỷ
theo vết lông ngỗng tìm thấy xác Mị Châu mang về táng ở thành (Sự kiện 5).
Các chuỗi sự kiện được sắp xếp trong mối nhân quả liên tục, và được sắp xếp
theo cuộc đời của nhân vật. Nó gắn liền với chiều hướng đường đời của nhân
vật, tạo ra sự biến đổi trong cuộc đời nhân vật. An Dương Vương mất nước tự
vẫn và giết chết Mị Châu, còn Trọng Thủy dù thắng trận nhưng không thôi
nhớ đến Mị Châu. Thời gian được kết nối chặt chẽ với nhau bởi sự liên kết
các chuỗi sự kiện của cốt truyện tạo nên tính liên tục cho của thể loại tự sự.
Trong “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố, chị Dậu để có tiền nộp sưu cho chồng mà
7


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
khiến chị bị đẩy tới khánh kiệt phải bán con, bán chó, bán con. Nỗi đau không
dừng lại đó mà lại bị đẩy đến tận cùng khi phải nộp sưu cho cả em chồng đã
chết, cuối cùng chị phải đi ở vú. Từ đó, chị Dậu dần dần được hiên ra cụ thể

vọng, đắm chìm vào quá khứ, hay tin tưởng tương lai...
Không gian nghệ thuật trong tự sự cho dù được miêu tả cụ thể, chi tiết
thì nó cũng không nhấn mạnh được những đặc trưng cơ bản của thể loại tự sự.
Trong khi đó, thời gian nghệ thuật góp phần nổi bật đặc trưng của các tác
phẩm tự sự như biến cố,cốt truyện, nhân vật… Do đó, chúng ta có thể khẳng
định kết cấu thời gian là kết cấu cơ bản của tác phẩm tự sự.

7


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội

KẾT LUẬN
Không gian và thời gian là hình thức tồn tại cơ bản của thế giới vật
chất. Mọi sự vật sự việc luôn tồn tại trong không gian và thời gian xác định.
Không có một dạng vật chất nào tồn tại bên ngoài không gian và thời gian. Là
phạm trù của hình thức nghệ thuật, không gian và thời gian nghệ thuật thể
hiện sức sáng tạo của người nghệ sĩ, bộc lộ cái nhìn của nhà văn về cuộc sống
và con người. Kết cấu không gian và thời gian góp phần quan trọng trong việc
tổ chức hình tượng nghệ thuật, tạo gái trị thẩm mĩ cho hình tượng, khái quát
tư tưởng nhà văn. Trong đó, thơ trữ tình thiên về sự biểu hiện không gian, còn
các tác phẩm tự sự thiên về biểu hiện thời gian. Như vậy, chúng ta có thể
khẳng định: “Kết cấu không gian là kết cấu cơ bản của thơ trữ tình, kết cấu
thời gian là kết cấu cơ bản của thể loại tự sự”.

7


Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội