CHAU BAN TRIEU NGUYEN
NHUNG CHUMG CUT UCH SUT - PHAP LY VE CHU QUYEN
CUA VIET NAM DQI VflTl HUANG SA-TRU&NG SA
(Tiep theo vd het)

PHAN HUY LE"

3. Li^c litdng t h a m gia d o a n k h a o sat
Liic liidng quan ly Hoang Sa tnide day
chu yeu la doi Hoang Sa kiem quan ca doi
Bac Hai. Doi Hoang Sa nay thcJi chua
Nguyen thudng co 70 ngiiSi (19), do Cai d6i
dting d^u, lay ngilcli xa An VTnh 6 ngay vung
CLia bien Sa K^. Doi BSc Hai lay ngUcfi thon
Tfl Chinh 6 xa Canh Difdng thuoc Binh
ThuSn. Ho la nhGng ngUcfi dan chai ven
bi^n, tUng dung thuyen ra vao danh b5t ca
tr§n ngii triicfng Hoang Sa-TrUdng Sa, rat
am hieu thcfi tiet, thuy trieu, gio bao va co
nhieu kinh nghiem di bien. Ho dUdc miSn
cac loai tien thue vk dUdc cap gia'y phai di
\km nhiim vij ciia nha nUdc. Ho thuong
mang theo lUcJng thuc du an trong 6 thang,
nhan gia'y sai phai vao thang 2, ra di khoang
thang 3 va thang 8 trd ve trUdc miia mUa
bao. Tr§n dao, ho bat chim, ca, cac loai hai
san d l song va lam nhiem vu quan ly, khai
thac hai san. thu lucfm cac via khi va cua cai
cLia nhflng tau thuyen bi dam de lai. Khi trd
ve, ho phai vao ciia Thuan An de'n kinh
thanh Phii Xuan de nop, dUdc gifl lai va dem

Rghien curu XJch s^. so 8.2Q14
trUdng (chanh th^t pham) va 2 Ngoai iiy
doi trudng (21). Chdu bdn va Dgi Nam thiXc
luc ghi chep mdt so trudng hdp dieu thuy
binh 5 kinh thanh di khao sat Hoang Sa
nhU: Cai dpi Ph^m Van Nguyen nam 1835
(Chdu bdn 7, 8), Chanh ddi trudng sua't dpi
thuy quan Pham HQu Nhat (DNTL, T.4,
tr.867), thiiy sU Sua't dpi Pham Van Bidn
(Chdu bdn 12) nam 1836; thuy sU Pham
Van Bi^n (Chdu bdn 11), thuy sU Sua't dpi
Pham v a n Bien (Chdu bdn 12), nam 1836;
thuy sU Sua't dpi Pham Van Bien (DNTL,
T5, tr. 164) nam 1837. Day la nhflng ddn vi
thuy binh cd'p dpi do Cai ddi hay Dpi trudng
chl huy, trong mpt sd' td Chdu bdn ehep rd
"do Kinh phai" (Chdu bdn 11, 12) tflc do
trieu dinh dieu ddng tfl kinh thanh den,
chfl khdng phai lay thuy binh cua tinh.
Vd Giam thanh liic dau vd'n la dpi Tuan
thanh do Giam thanh phd sfl cai quan de
bao vd thanh Gia Dinh. Sau khi trieu
Nguydn thanh lip, dd'i lam ve Giam thanh
gdm mdt sd' dpi T u i n thanh, b kinh thanh
va mpt so' tiinh. Nam 1804, ve Giam thanh
d kinh thanh dUde xep vao tinh binh va
nam 1823 eho thudc vao Hd thanh binh
ma, chuyen ve dd ban vk chi bao each thflc
xay dung (22). NhU vay la ve Giam thanh
da chuyen doi chflc nang thanh mot td'

dfldc giao nhidm vu quan trac thdi tiet
khdng va ke't qua the nao?
Vao d i u thdi Nguyin, dpi Hoang Sa
van gifl vai trd quan trpng. Nam 1803, vua
Gia Long sai Thu ngii eiia bien Sa Ky la
Cai ed Vii Van Phu chieu md dan ngoai
tich lap lai ddi Hoang Sa. Theo dd, doi
Hoang Sa lay tfl dan xa An Vinh va do
Thu ngii cL(a Sa Ky td' chflc. Thu ngfl la
chflc cai quan cac eiia bien, cdn goi la exta
tan, ed ddn binh ddng gifl. Ciia Sa Ky la
etta sdng Sa Ky, mot trong nhflng ciia bien
ldn ciia Quang Ngai va dac biet co vi tri
gan dao Ly Sdn hay Cu lao Re, ndi thuyS'n
be ra vao danh ca, budn ban va cung la
con dudng bien g^n nha't ra Hoang Sa. Dgi
Nam nhat thd'ng chi mieu ta eiia bien Sa
Ky: "d phia ddng nam huyen Binh Sdn,
cOa bien rpng 145 trUdng (580m), khi nfldc
len sau 6 thflde (2,4m), nfldc rdng sau 5
thudc (2m) (24), cd ghd'nh da cao n6i len
mat nude, trdng nhU hinh ngfldi dflng. Sau
nay cd ngUdi vinh them eanh Thach ki
dieu t^u (Lao cau ghenh da), thanh 12
canh dep d Quang Ngai". Cach 12 hai ly la
dao Ly Sdn, cd cfla bien Ly Sdn dUdc midu
ta; "Cfla bien Ly Sdn d huyen Binh Sdn,
dd'i dien vdi cfla Sa K^. Bd'n phia deu c6 da



cdng) va danh sach thuy thii trong dd cd 3
ngudi phudng An Hai, An VTnh la Pham Vi
Thanh, Trln Van Kham, Nguydn Van
Manh. NhU vky doan khao sat Hoang Sa
nam 1834 gom 6 thuyen, trong do cd 3
thuyen ldn cua trieu dinh chd phai vien
ciing thiiy quan dieu tfl kinh thanh va 3
thuyd'n thue cflng dan phu, thuy thii, ngudi
lai thuyen do tinh Quang Ngai dieu ddng
(Chdu bdn 6).
Nam 1837, doan khao sat gdm 4 thuyen
do tinh dieu ddng: 2 thuyen cua Quang
Ngai va 2 thuyen cua Binh Dinh. Thanh

p h i n cua doan gom Thiiy su Pham Van
Bien, ngfldi hUdng dan Vii Van Hung, ngudi
lai thuyan LUu Dflc True, nhan vien ve
Giam thanh TrUdng Viet Soai va thuy binh,
dan phu. Cfidu bdn 12 chdp "phung chieu"
ghi "binh dinh 22 ten, [trong dd] thuy sU 20
ten, Giam thanh 2 ten, dan phu 31 ten"
{Chdu bdn 11, 12). Sd* ngfldi trong doan
cdng 53 ngudi.
Nam 1838, doan gom 4 thuyen trong dd
CO "binh thuyd'n" cua kinh thanh va "dSn
thuyen" cua Binh Dinh. Doan ed Thi ve,
Kham thien giam, ve Giam thanh va thuy
binh la luc lUdng eua trieu dinh (27) va
"dan thuyen" gom thuyen cua dan va dan
phu. Ngudi hudng din la Pham Van Sdnh

ngUdi hudng dan va truyen thdng d5i
Hoang Sa vdn khdng ngflng dupe nudi
dudng va phat huy.
Dao Ly Sdn gom Dao Ldn cdn gpi la Cii
lao Re va Dao Nhd cdn gpi la Cu lao Bd Bai.
Tfl lau mdt bp phan cU dan xa An Vinh da
ra dao Ly Sdn sinh sd'ng, lap thanh 2
phUdng An Vinh, An Hai. Nam 1993, dao
Ly Sdn tach ra khdi huyen Binh Sdn, lap
thanh huyen dao Ly Sdn, gom 3 xa: An
Vinh, An Hai tren Dao Ldn va An Binh
tren Dao Nhd. Cfl dan trdn dao sd'ng bing
nghe danh b i t ea ket hpp vdi trdng ngo,
khoai, lac (thdi Nguydn phai ndp thue' dau
lac) va gin day them nghe trdng hanh, toi
no'i tie'ng. Vung cfla bien Sa Ky va trdn dao
Ly Sdn cdn luu gifl nhieu da'u tich cua d6i
Hoang Sa tfl nhflng tU lieu quy ma cac
ddng hp "hung binh Hoang Sa" nhfl ho
Pham, hp Vu, hp Dang... cdn luu gifl den
mie'u Hoang Sa hay Am linh tU, tuc le
"khao le the linh Hoang Sa", nhflng ngoi
"mp gid"... Dieu dd cho tha'y cfl dSn vung
ct(a Sa Ky va dao Ly Sdn cd nhi^u cdng
hien lien tuc eho boat ddng ciia ddi Hoang
Sa keo dai tfl thdi ehua Nguydn, qua thcli


Chau bin hieu Rguyen..
Tay sdn den thdi d i u Nguyen va ca sau dd,

thd', kd't hdp vdi hudng gid ddng, ddng-nam,
nam va tay - ble (29). Vi vliy thuyen phai
trd vl khoang thang 8, trfldc mua gidng
bao va khi gid mfla tay-nam da yeu va bat
diu gid mfla ddng-bac.
Nhd kinh nghiem di bien day dan eua
dfin chai ven bien Quang Ngai nen cac
doan thuyin da vUpt qua sdng gid bien khdi

de di va ve an toan, nhUng khdng it hiem
nguy do sfl tha't thUdng cua gid bao va
thuyen nhd yd'u. Nam 1839, doan thuyen do
phai vien Sua't dpi thuy binh Pham Van
Bien cam diu, "bi bao sdng lam tan mat",
dau thang 7 'luc tuc ve tdi kinh dd" (30).
Phai vien ndi nhd cd thuy t h i n cflu giup
nen nha vua sai Bp L l lam le ta dn d ciia
bien Thuan An. Qua nhieu the' he tham gia
dpi Hoang Sa va lam dan phu di khao sat
Hoang Sa, ngfldi dan vung ciia bien Sa K$,
nha't la dao Ly Sdn den nay vin liiu gifl
trong ky flc nhflng hinh anh hiem nguy cua
nhflng con ngUdi ra di khdng ma'y khi trd
ve.
Tfl cfla Sa Ky hay dao Ly Sdn, hau he't
cac tu lieu deu chep thdi gian thuyen ra
dao ma't khoang 3 ngay 3 dem. Theo mdt sd'
td Chau ban, tfl thang 2 b i t diu edng vide.
chuan bi, dieu quan, thue thuyen, tap
trung ve Quang Ngai roi chd gid thuSn se

thay Pham Van Nguyen tuy ve qua han
nhung khdng phai vi tU ldi ndn gia an, tha
danh ddn 80 trUdng va phuc lai ehflc cu
(Chdu bdn 7, 8).
Khdo sdt, do dqc, ghi nhgt ky, ve bdn
do
Viee do dac da dUdc thflc hidn tfl thdi
chua Nguydn va d I u thdi Nguyen. Nhflng
den thdi Minh Menh cong vide nay dfldc coi
la nhiem vu trpng yd'u, dfldc to' chflc ehat
che va dat nhilu tidn bd. Do dac bao gdm do
dp ndng sau cua dUdng bien va do do dai
ngin, rpng hep eua eac dao, bai cat de' ve
thanh ban dd. Cong vide nay vao dau the ky
XIX, nha Nguyin tie'p thu dfldc mdt sd' ky
thuat phUdng Tay va tid'n bd hdn trude.
Trong thdi gian xay dUng lue lupng d Gia
Dinh tfl cudi thd' ky XIX, Nguyin Anh da
thu nap dfldc mdt so si quan Phap, trong do
cd SI quan hai quan, cdng binh. Hp giup
Nguyin Anh ky thuat xay thanh kieu
Vauban, do dac thiiy trinh. Thanh Gia
Dinh xay dflng nam 1790 gpi la thanh Bat
Quai la tda thanh xay theo kieu Vauban
diu tidn, sau dd dfldc md rdng eho thanh
Ha Ndi va nhieu tinh thanh khac. Ky thuat
do dac thuy trinh eung dfldc van dung
trong viec do dac cac cfla bien gpi la ciia
ta'n. Ridng ve hpa do thi nay con luu gifl
dfldc hai ban dd dau tien do ngfldi Viet

gid thuan thi mudn, ddi den nam sau lai
den dd. Lai xem 4 ban dd dem vl, 3 bflc ve
rieng, 1 bflc ve chung, dd'i chid^u thi chUa
that minh baeh, eflng mdt ban Nhat ky
ciing chua dUdc hoan thien, xin cho Bd
t h i n hdi rd rang va sai ve lai eho hoan
thien de tie'n trinh" (Chdu bdn 15). Qua td
Chau ban nay, cd t h i tha'y sau nhieu l l n
khao sat, nha Nguyin da di de'n mdt nhan
thflc bao q u i t v l hai q u i n dao Hoang SaTrfldng Sa. Trong quan nidm Ifle dd, ca
vflng hai q u i n dao nay goi chung Id "todn
xd Hodng Sa " (M. '/S> ± W va phdn biet
ldm 4 sd (E9 W, ba sd d phia Ble chac la
quin dao Hoang Sa ngay nay v l mdt sd
cich kha xa ve phia Nam, chic la quin
dao Trfldng Sa ngay nay. Cac dao phia Ble
trfldc day da di'n dUde 12 dao va l l n nay
khao sat thdm dUdc 13 dao, cdng 25 dao.
Cdng vide khao sat dUdc ghi chdp thanh
Nhat k j va l l n khao sat nam 1838 da ve
dUdc 4 ban dd, trong dd ed 1 ban ehung va
3 ban dd rieng, chic la ehung cua 3 sd va
rieng tflng sd. Day la dpt khao sat thanh
cdng nen sau khi Bd Cdng dem ban dd tie'n
trinh ldn nha vua da dUde vua Minh Menh
khen thudng. Nha vua khen: "trai qua
nhieu ndi, xem do tUdng ta't so vdi phai
vien mpi l l n thi cd hdn" va thudng eho
phii vien Dd Mau Thudng cung nhflng
ngfldi tham gia ao va tiln (33).

trilu Nguyen.
cdm moc gidi, dung bia mieu
Viee elm mdc gidi con dUdc phan anh
trong Dgi Nam thde luc chinh bien va tren
td Chau ban sd' 9. Td Chau ban nay chUa
tim tha'y trong kho Chau ban cua Trung
tam LUu trfl Qudc gia I, ma dUdc chup tfl
Microfilm eua Dai hpc Hawai va Dai hpe
Havard cua My. Ban chup den t r i n g ed
mpt so ehfl va doan bi md, khdng dpe dfldc
nhUng ed the ddi chieu vdi ghi chep cua
Dai Nam thde luc chinh bien de bo sung.
Td Chau ban cho bie't dpi khao sat Hdang
Sa nam 1836 do Chanh dpi trUdng thiiy
quan Pham HQu Nhat elm diu. Binh
thuyen tfl cfla Thuan An de'n tinh Quang
Ngai. Bd Cdng tie'p nhan dfldc cdng van


10
Ndi cac giao cho Bd nay ehuan bi mdi
t h u y i n 10 coc gd gpi la mdc bai, chuyen
ga'p den Quang Ngai giao eho doan khao
sat. Trdn Chau ban cd hai doan Chau phe:
mdt doan chfl nhd ben phai chfl mdc bai
ghi kich thudc, dp dai, rdng, day ciia mdc
bai bi md khdng dpe rd va mpt doan ghi:
"Thuyin de'n xfl nao tflc thi dflng cpc gd
lam mde S fcJ ^i) H ffl H ^ ^ -1^ ^ : mp
thuyen dao ha xfl tflc thu mdc vi chi)

Le Quy Ddn va eac sach dia chi da midu ta
tfl the ky XIII-XIX. Hai q u i n dao nay lai la
vung hiem yeu, cd nhieu bai cat, da ngam
gay tai nan cho tau thuyen qua lai. Mot s6'
tau thuyen qua day bi tai nan, de lai mpt so
vu khi, cua eai cae loai. Tfl lieu cua thfldng
nhan phUdng tay, eiia Cdng ty Ddng An Hi
Lan, Cdng ty Ddng An Phap da ghi lai
nhilu tai nan tren quan dao Hoang Sa,
Trudng Sa. \ ^ vay tfl thdi chua Nguyin, doi
Hoang Sa da thu lUdm dUdc mdt so'hda vki
ma Le Quy Ddn qua so saeh eua mdt Cai
dpi dpi Hoang Sa la Thuyen Dflc hlu, da
ghi lai mpt sd hda vat thu dupc nhfl, nam
Nham Ngp (1702): 30 hot (thoi) bac, nSm
Giap Than (1704): 5.100 can thiec, nam At


Chau bin M&u Rguyln...
Dau (1705): 126 hot bac, tii nkm Ky Sflu
(1709) den Quy Ty (1713): moi nam chi thu
dfldc mdt it doi mdi, hai sam, cung cd nam
thu dupe khdi thiec, bat sfl, 2 k h i u sung
ddng (39). Cdng viee khai thac dd dfldc tie'p
tuc thdi Nguyin. Theo Chdu bdn 15, doan
khao sat nam 1838 thu dUdc 1 dai bae bang
ddng, cac loai da san hd do, cac loai chim va
rua bien. Rd rang ngudn thu nay khdng ldn
va tha't thudng ndn khdng phai la muc tidu
chu ylu eua eae doan khao sat Hoang Sa.

N i n g da "lap tflc cho thuyen t u i n tilu d
cfla tan mang nude ngpt ra bien tim kie'm"
(Chdu bdn 1, 2). Sau dd, Thii ngu cua bien
Da Nang lai tau: "Than lap tflc dilu ddng
va sfle cho thuyin tuan tilu d cfla ta'n mang
nude ngpt ra bidn tim kiem bpn phai vien,
bao ve, dua hp ve cfla ta'n" (Chdu bdn 3, 4).
Ke't qua thuyen t u i n tieu da gap va dfla
thuyin eiia ehu thuyin cung phai vidn va
15 thuy thu v l cfla ta'n, ngUdi va eua eai
deu an toan.
Mdt trUdng hdp cflu hd thfl hai dUdc
chep lai trong Dgi Nam thde luc, chua tim
tha'y ChSu ban. Nam 1836, mpt thuyen
budn cua Anh Cat Ldi di qua Hoang Sa bi
mic can va vd dim, hdn 90 ngUdi bam vao
van thuyin trdi dat vao bd bien Binh Dinh.
Vua Minh Menh nghe tin, giao cho tinh
than lo eho ndi tru ngu, ca'p tien gao, lai
phai Thi vd thong ngdn den tham hdi, ban
cho thuyen trUdng, d i u muc mdi ngUdi 1 ao
doan vu hang mau, 1 quin vai tay, 1 ehan
vai, ngUdi tfly tung mdi ngfldi 1 bp quin ao
vai mlu, rdi sai phai vien da tflng sang Tay
phfldng la Nguyin Tri PhUdng, Vu Van
Giai dem hp den Ha Chau (41) cho ve nude.
Su eflu giup dd lam cho hp rl^t cam kich
(42).
III. May n h a n xet td'ng htfp
Tfl the' ky XVII, hai q u i n dao Hoang

nha nUdc lay thuy binh va vd Giam thanh
do trilu dinh dilu ddng lam ehu luc, ke't
hdp vdi che dp thue thuyen va dan phu lam
nghe danh ca ven bien vung Quang Ngai va
tinh lan can. Cfla bidn Sa Ky va dao Ly Sdn
la ndi tap kd't lflc lUdng va xua't phat ciia
cac cudc khao sat Hoang Sa, cung la ndi
tuyen chpn dan phu lam thuy thu, lai
thuyen, ngUdi hudng din.
3. Cac dpi thuyin ra quan ly va khao sat
Hoang Sa thudng khoang tfl ba thuyen de'n
sau thuyin gdm binh thuyen cua thuy quan
va thuyen thue eua dan, dan phu, khdi
hanh tfl thang 3, trd ve khoang thang 8 am
lich, trUde mua mfla bao va di ve thuan gio.
Cac Bd Binh, Bd Cdng, Bp Hd va Npi cac
cua trieu dinh cflng tinh Quang Ngai va lan
can lo ehuan bi chu dao cae dpt khao sat va
phai tau len nha vua phe duyet.
4. Npi dung quan ly va thfle thi ehu
quyen bao gdm cae hoat ddng: do dac thuy
trinh; do dac va ve ban dd cac dao, bai cat;

ghi chep Nhat ky; e l m cdt mdc ehii quyen;
trdng eay; xay mieu, dflng bia, thu Ifldm cac
san vat va cae thfl vu khi, eua cai do cac
tau thuyen bi d i m de lai.
5. Che' dp dieu quan dpi va thue dan
phu, thuyen cua dan eiing nhU thudng
phat sau mdi ehuyen khao sat dUde qui

cdi.


Chau pan tneu ttgiiyen...

its'

« ^

* - *5-

•\

*.

A,
2

%

4^

rtr

>-

p

H



as -y

« -^ 1*-

;SL >fr

5**

t

1-

t %

i*.

3 ^:
1?^

'S

•%

A

-g' *-

•

«

t****
»'-t

.

•*
.* *
.A.



4.r-

*j

1

*«
s

ai
•S

tt.

ifL

i-y
•

^

*

-t-

A

JP



'iC

.ii~

.^'

'?

P.'t.

A

*

7>J

^

Chau ban 12 (2 tft)

4^

+ -5.^>^- -•''

f

Chaubanl5(2t&)

-I-

1 s ;»

t^

n

; i

1-4

J i
Chau ban 16 (3 til)


Rghien eini Lieh sii'. s6 8.2014

-

*•!

. «»

Ig s« 55

(22). KDDNHDSL, sdd, T.9, tr. 205-207.
(23). Cau van n h u sau; 'Thi ve Kham thien
Giam thanh c^p thiiy su binh thuyen" {Chdu bdn
13). Co t h i hieu va cham cau nhu sau: "Thi ve,
Kham thien, Giam t h a n h

huyen Binh Sdn; ciia Dai {hay Co Luy hay D^i Co
Luy) la ciia song Tra Khiic va song Ve, huyen Tu

DNTL, sdd, T. 2, tr. 923.

cap thiiy sU binh

thuyen" nghia la: Thi ve [ciia Bo Cong], Kham
thien [giam], [ve] Giam thanh va binh thuyen thuy
quan.

Nghia; ciia My A la ciia s6ng Tra Cau, huySn Mo
Dflc nay la huyen Dflc Ph6' va cfla Sa Huynh la
ciia dam Nudc Man, huyen Dflc Pho.
(26). DNTL, sdd, T.l, tr. 922.
(27). Cau van nhU sau: ^ S t f e S S : K a * S S *
sa : Thi ve Kham thien Giam thanh cSp thiiy sU
binh thuyen..." (Chau ban 13). Co the hieu la: "Thi
ve, Kham thien, Giam t h a n h cSp thiiy sU binh

(24). Ddn vi do chieu dai thdi Nguyin la thUdc
luc dau dat thu6c rieng, tU nam Gia Long thif 9
(1810) trcl lai thu6c thdi Le, 1 thudc = 0,40m. 1
trUcfng = 10 thudc = 4m.

Ban 1 la n g u y e n ban co dii dau va chfl
Chau phe "Lam" (Da xem) va da'u "Ngfl t i l n
chi bao"
Ban 2 la ban do Npi cac sU vu Thi lang la Ha

tren.
(32). DNTHL, Sdd, T. 4, tr. 867. Noi dung
tUdng tu cung dUdc chep trong KDDNHDSL.
Q.221-26b.
(33). DNTHL, Sdd, T. 5, tr. 355; xem them

Tong Quyen va Trfldng Dang Qu§' phung sao tfl
ban 1 gfli cho thuyen buon, chfl Chau phe "Lam"
ch6p lai bang mflc den.
Ban 3 la nguyen ban cung co du da'u va chfl
Chau phe "Lam" (Da xem) va da'u "Ngfl tien chi

KDDNHDSL, Q.194-7, 8a.

bao".

(34). DNTHL, Sdd. T.l. tr 950.
(35). c a u nay trong DNTL (T.4, tr. 867) chep
nhfl sau: "Minh Menh thfl 17. n5m Bfnh Than,

Ban 4 la ban sao tfl ban 3 gfli cho thuyin buon
nhfl trfldng hdp ban 2.

Chanh dpi trUdng sua't doi thuy quan Pham Hflu


tr.

1058.

Xem