BÌA CHÍNH
B

GIÁO D C VÀ ÀO T O
TR

NG

B NÔNG NGHI P VÀ PTNT
I H C TH Y L I

---------------

THÀNH LONG

NGHIÊN C U
XU T CÁC BI N PHÁP HOÀN THI N H TH NG TH Y L I N I
NG PH C V XÂY D NG NÔNG THÔN M I T NH HÀ T NH

LU N V N TH C S

8 quy n

0986241156

Hà N i - 2014



BÌA LÓT
B




-1L IC M

N

Lu n v n Th c s “Nghiên c u đ xu t các gi i pháp khoa h c và công ngh
hoàn thi n h th ng th y l i n i đ ng ph c v xây d ng nông thôn m i
Hà T nh” đ

c hoàn thành t i khoa K thu t tài nguyên n

Th y l i tháng 5 n m 2014 v i s h

c – tr

ng

t nh
ih c

ng d n c a PGS.TS Tr n Chí Trung, Vi n

Khoa h c Th y l i Vi t Nam.
Tác gi xin trân tr ng c m n th y giáo PGS.TS Tr n Trí Trung đã t n tình
h

ng d n trong su t quá trình nghiên c u th c hi n lu n v n.
Tác gi g i l i c m n sâu s c đ n các th y cô trong Khoa K thu t Tài nguyên

Tên tác gi

:

H c viên cao h c

: L p 20Q21

Ng

: PGS.TS. Tr n Chí Trung

ih

ng d n khoa h c

Thành Long

Tên đ tài Lu n v n “Nghiên c u đ xu t các gi i pháp khoa h c và công
ngh hoàn thi n h th ng th y l i n i đ ng ph c v xây d ng nông thôn m i
t nh Hà T nh”.
Tác gi xin cam đoan đ tài Lu n v n đ
đ

c thu th p t ngu n th c t , đ

n

c, đ


ng và Ph m vi nghiên c u ...................................................................................... 10

5. K t qu đ t đ
CH

ng pháp nghiên c u .......................................................................... 9

c c a Lu n v n .......................................................................................... 10

NG I T NG QUAN CÁC K T QU NGHIÊN C U V XÂY D NG

H TH NG TH Y L I N I

NG...................................................................11

1.1.T ng quan k t qu nghiên c u v xây d ng h th ng th y l i n i đ ng

trên th

gi i.......................................................................................................................................... 11
1.2 T ng quan các k t qu nghiên c u v xây d ng h th ng th y l i n i đ ng
n

c ta. ................................................................................................................................... 14

CH

NGII ÁNH GIÁ TH C TR NG H TH NG TH Y L I N I
NG


b) Th c tr ng qu n lý công trình th y l i n i đ ng c a t nh Hà T nh ..................59
2.7. ánh giá th c tr ng xây d ng h th ng th y l i n i đòng theo tiêu chí th y l i
xây d ng nông thôn m i ........................................................................................................ 61
CH

NGIII

TH Y L I N I

XU T CÁC GI I PHÁP HOÀN THI N H TH NG
NG PH C V XÂY D NG NÔNG THÔN M I C A

T NH HÀ T NH ......................................................................................................66
3.1 C s khoa h c th c hi n các gi i pháp hoàn thi n h th ng th y l i n i đ ng ............. 66
a) M t s khái ni m: ..............................................................................................66
b) Nh ng yêu c u th c hi n quy ho ch h th ng th y l i n i đ ng .....................67
3.2

xu t các gi i pháp quy ho ch h th ng th y l i n i đ ng .......................................... 68

3.2.1

xu t s đ h th ng th y l i n i đ ng ph c v mô hình s n xu t thâm

canh lúa ..................................................................................................................68
a) Ph

ng án 1: B trí kênh t

i, kênh tiêu c p cu i cùng song song xen k tách

ng n i đ ng .............................80

xu t các gi i pháp thi t k , xây d ng công trình trên kênh ...................84

a,C ng l y n

c đ u kênh t

b,Công trình đi u ti t n

i ..............................................................................84

c m t ru ng ...................................................................86

c,Công trình đi u ti t trên kênh .............................................................................86
d,Công trình đo n

c ............................................................................................87

e. Các công trình b o đ m an toàn cho kênh ........................................................89
f,Xi phông/c ng lu n .............................................................................................91
g,C u máng ............................................................................................................91
3.4

xu t gi i pháp qu n lý khai thác h th ng th y l i n i đ ng ..................................... 92

K T LU N VÀ KI N NGH ...................................................................................94
1.1K t lu n ............................................................................................................................. 94
1.2.Ki n ngh .......................................................................................................................... 96
PH L C PHI U I U TRA C

i ti t ki m n

c .................................................107

c) Th c tr ng t ch c qu n lý h th ng th y l i n i đ ng ...............................107
IV. KI N NGH CÁC GI I PHÁP HOÀN CH NH H TH NG TH Y L I
N I ÒNG ......................................................................................................................... 108


-7-

M

U

1. Tính c p thi t c a đ tài
Trong nh ng n m g n đây, th c hi n đ
hi n đ i hóa nông nghi p, nông thôn, Nhà n

ng l i đ y nhanh công nghi p hóa,
c đã u tiên đ u t xây d ng m i và

nâng c p h th ng các công trình thu l i ph c v s n xu t nông nghi p. Nh đó
thêm nhi u di n tích canh tác đ

ct

i, tiêu góp ph n t ng n ng su t, s n l

cây tr ng. K t qu t ng h p c a T ng c c Th y l i cho th y đ n n m 2011 c n

ng v nông nghi p, nông
ng trình MTQG xây d ng

nông thôn m i. Theo k t qu đi u tra c a C c Kinh t h p tác và Phát tri n nông
thôn thì tính đ n n m 2012 c n

c đã có 2.436/5.855 xã đã phê duy t xong đ án

xây d ng nông thôn m i, đ t 42%. Theo báo cáo t ng k t c a C c kinh t h p tác
và PTNT (2010) vi c xây d ng c s h t ng nông thôn đã đ t đ

c nh ng k t qu

khích l . V xây d ng c s h t ng th y l i, m c đ ph c v c a các công trình th y
l i v c b n đáp ng đ
xã qu n lý đ

c yêu c u t

i, tiêu đ t kho ng 60-80%; t l kênh m

ng do

c kiên c hoá còn th p (đ t kho ng 20-30% so v i yêu c u). S xã đ t

tiêu chí này m i ch có kho ng 933 xã (chi m 16,01%). Trong đó cao nh t là vùng B c
Trung B (45%); Duyên h i Nam Trung B (25,8%);

ng b ng sông H ng (21%);



ng do xã

c kiên c hoá còn th p (đ t kho ng 20-30% so v i yêu c u). S xã đ t tiêu

chí v th y l i vùng B c Trung B m i đ t 45%.
Theo S Nông nghi p &PTNT t nh Hà T nh (2011), t nh Hà T nh đã có
233/235 xã phê duy t đ án quy ho ch nông thôn m i, 231 xã đã hoàn thành xây
d ng đ án xây d ng nông thôn m i và đ án phát tri n s n xu t. 2 xã Gia Ph và
Thiên L c đ t 17/19 tiêu chí, 4 xã hoàn thành 15 tiêu chí xây d ng nông thôn m i
là Tùng nh, Th ch Tân, Th ch Châu và C m Bình. Tuy nhiên đ n nay t l các xã
đ t tiêu chí th y l i xây d ng nông thôn m i còn r t th p (kho ng 5%). Nguyên
nhân ch y u các xã ch a đ t tiêu chí th y l i là các công trình th y l i n i đ ng còn
ch a hoàn ch nh, ch p vá hi u qu t

i tiêu ch đ ng còn th p. Công tác quy

ho ch, xây d ng h th ng thu l i n i đ ng còn nhi u b t c p, thi u khoa h c,
kênh t

i tiêu k t h p là ph bi n, quy mô ru ng đ t khu t

hi u qu t

i manh mún d n đ n

i tiêu còn th p, ch a đ ng b v i quy ho ch giao thông n i đ ng,

không đáp ng cho vi c áp d ng c gi i hoá s n xu t nông nghi p c ng nh áp
d ng k thu t canh tác nông nghi p tiên ti n. Th c hi n xây d ng kiên c hóa kênh

3. Cách ti p c n và Ph
*Cách ti p c n:

ng pháp nghiên c u

- Áp d ng quan đi m “trên xu ng-d

i lên” trong vi c đánh giá th c tr ng k t

qu xây d ng th y l i n i đ ng
- Áp d ng quan đi m phân tích nguyên nhân và k t qu đ đ a ra các gi i
pháp khoa h c công ngh xây d ng h th ng th y l i n i đ ng phù h p cho t nh Hà
T nh
- Áp d ng quan đi m b n v ng đ đ a ra các gi i pháp xây d ng và qu n lý h
th ng th y l i n i đ ng phù h p cho t nh Hà T nh
* Ph

ng pháp nghiên c u:
M t s ph

ng pháp nghiên c u đ

c áp d ng đ th c hi n các n i dung c a

Lu n v n là:
-

i u tra, thu th p thông tin h th ng th y l i n i đ ng qua các c p t nh,
huy n, xã; S d ng b ng h i, ph ng v n cán b chuyên môn th y l i


đi m thu c 3 huy n Th ch Hà,

i u tra, kh o sát h th ng th y l i n i đ ng 15 xã
c Th và H

ng Khê c a t nh Hà T nh.

5. K t qu đ t đ c c a Lu n v n
ánh giá th c tr ng h th ng th y l i n i đ ng
-

t nh Hà T nh (2013)

ánh giá k t qu th c hi n tiêu chí th y l i xây d ng nông thôn m i c a
t nh Hà T nh (theo 3 ch tiêu: công trình đ m b o ch đ ng t
hóa kênh m

-

i tiêu, kiên c

ng, t ch c qu n lý hi u qu b n v ng)

xu t các gi i pháp ng d ng khoa h c công ngh đ xây d ng h th ng
th y l i n i đ ng ph c v xây d ng nông thôn m i c a t nh Hà T nh.


- 11 -

CH

ng

i s d ng n

c, kinh t và môi tr

ng c ng nh d ch v phân ph i n

ct i

c”. Theo Burt and Styles (1999), hi n đ i hóa h th ng th y l i là

m t quá trình thay đ i ph

ng th c phân ph i n

c, bao g m s thay đ i v th

ch , t ch c và công ngh nh m nâng cao hi u qu s d ng n

c. T nh ng đ nh

ngh a này cho th y hi n đ i hóa h th ng công trình th y l i không ch c n quan
tâm đ n nâng c p v m t công trình (ph n c ng) mà còn c n c i thi n công tác qu n
lý v n hành (ph n m m).
Nhi u nghiên c u c a các n

c đã ch ra xu h

ng áp d ng KHCN hi n đa

quan đ n nh ng thay đ i v công ngh , t ch c và th ch . M c tiêu là c i thi n


- 12 d ch v t

i cho ng

i dân m c d u c i ti n v n hành kênh s là b

c quan tr ng

đ u tiên trong quá trình hi n đ i hoá, do v y thu t ng “hi n đ i hoá” đ c p không
ch v ph c h i nâng c p ho c chuy n giao công trình trong h th ng t

i mà còn

đ c p đ n s bi n đ i v qu n lý v n hành h th ng.
N m 2005, Tây Ban Nha đã ti n hành m t ch

ng trình qu c gia v nâng

c p và hi n đ i hoá h th ng thu l i (The Spanish Programme of Improvement and
Modernization of Traditional Irrigation Systems). N i dung c a ch
bao g m: (i) nâng c p h th ng chuy n n

ng trình này

c t kênh h thành h th ng đ

ng ng

c hi n đ i hoá b ng các bi n

pháp: (i) c i ti n h th ng kênh nhánh và kênh n i đ ng và các công trình trên kênh,
(ii) s

d ng hình th c c a van t đ ng đi u khi n m c n

AVIS) nh m đáp ng k p th i yêu c u dùng n
th c t

i luân phiên sang hình th c t

c h l u (AVIO và

c c a nông dân, (iii) chuy n t hình

i liên t c nh m đáp ng yêu c u dùng n

m t cách linh ho t, (iv) hình thành các t ch c s d ng n

c

c (WUA), (v) t ch c

đào t o cho các nhân viên qu n lý h th ng. Vi c hi n đ i hoá đã mang l i hi u qu :
ti t ki m đ t (2% trên t ng di n tích canh tác) thông qua vi c c i ti n h th ng phân
ph i n

c n i đ ng, t ng n ng su t nông nghi p t 5 đ n 30%.



i và

kênh tiêu riêng bi t r ng x p x 1 ha. Vi c d n ô đ i th a di n ra thu n l i thông
qua các d án ki n thi t l i đ ng ru ng. Vào th i k này m i cánh đ ng kích th
200mx600m có đ
tiêu thoát n
th

ng đ

ng n i đ ng cho xe c gi i 3-5 m, kênh t

c

i và kênh tiêu c p và

c tr c ti p cho các th a ru ng 30mx100m. Chi u dài th a ru ng

c xác đ nh sao cho vi c phân b và tiêu thoát n

đ ng đ u còn chi u r ng đ

c trên th a ru ng đ

c

c xác đinh trên c s di n tích c a h . Nh vi c ki n

thi t này ch ru ng th c hi n vi c t

Qu c đã ti n hành hi n đ i hoá hàng lo t h th ng thu l i v i m t s n i dung
chính nh : (i) kiên c hoá kênh m
n

ng; (ii) xây d ng và nâng c p h th ng đi u ti t

c và các thi t b quan tr c; (iii) c i t t ch c qu n lý các h th ng.
Hàn Qu c m t trong nh ng m c tiêu g n đây c a ch

ng trình ki n thi t l i

đ ng ru ng là đa d ng hoá cây tr ng (Ru ng lúa mà cây tr ng c n đ
m t cách t
Các ch

c phát tri n

ng h p v i cây lúa) và h th ng canh tác lúa đ u t th p, hi u qu cao.

ng trình ki n thi t đ ng ru ng, t o đi u ki n c gi i hoá canh tác, hoàn

thi n c c u vùng nông thôn và h p lý hoá vi c qu n lý trang tr i thông qua các d
án nh đi u ch nh l i ru ng đ t, xây d ng đ
chu n thi t k đ ng ru ng đ
0.5 ha, chi u r ng đ
d ng đ

ng nông thôn, h th ng t

i tiêu. Tiêu


c m t ru ng. Vi c nâng cao

thâm canh đa d ng hoá cây tr ng đòi h i hoàn thi n h n công tác qu n lý phân ph i
n

c. N m 1970 ch

ng trình ki t thi t c ng c đ ng ru ng (land consolidation)

đ

c xâp nh p vào Thái Lan. Trong ch

ph i san l i ru ng. Công trình kênh t

ng trình phát tri n theo chi u r ng không

i, tiêu và đ

ng canh tác ch đ

c xây d ng

d c theo b c a th a ru ng sao cho vi c ti p xúc c a chúng v i b th a ru ng m t
cách thích h p. Trong ch

ng trình phát tri n theo chi u sâu, các công vi c đi u

ch nh ô th a liên quan đ n đi u ch nh v trí th a ru ng, san đ t, xây d ng kênh t


ng th c hàng

i nông dân ngày càng

c c i thi n nh ng đi u đó không có ngh a là n n nông nghi p c a n

c ta không

có nh ng h n ch . Theo nghiên c u c a các nhà chuyên môn, s n xu t nông nghi p
Vi t nam hi n nay v n t n t i hai v n đ c b n là (i) s n xu t nh l , manh mún
và (ii) các h th ng thu nông n i đ ng ch a đáp ng đ y đ nhu c u t
phù h p v i xu h

i tiêu và

ng hi n đ i hoá, công nghi p hoá nông nghi p.

Nguyên nhân s n xu t nh l , manh mún đ t đai th
v n đ , nh l ch s , đ a hình, t ng tr

ng xu t hi n t nhi u

ng dân s ,... và ph thu c vào nhi u y u t

nh chính sách qu n lý ru ng đ t, nhu c u s n xu t c a nông dân, m c đích s n


- 15 xu t, các d án qui ho ch thu nông n i đ ng và c s h t ng nông thôn và th m
chí là do k th a (Bentley, 1987;

đ i cây tr ng di n ra m nh m , cây rau màu đ
đi u ti t n

ng n i đ ng ch y u là kênh đ t,
c. Trong khi đó, vi c chuy n

c đ a xu ng ru ng lúa thay cây lúa.

c gi a vùng tr ng lúa và tr ng rau, ng

b ng n trên kênh c p n

c đ gi m thi u nh h

thu n trong quá trình canh tác khi có ru ng c n t
và đ c bi t là không th th c hi n đ
su t s d ng đ t và s d ng n

i dân ph i dùng đ t đ p t m

ng nên th

ng gây ra nh ng mâu

i nh ng ru ng khác l i c n tiêu,

c các ch đ t

i t i u nh m nâng cao n ng


ng hi n đ i

ng B ng Sông H ng. M c đích làm cho h th ng

th y l i n i đ ng sau khi quy ho ch đáp ng nhu c u c b n v t

i tiêu và canh tác


- 16 đ c l p, không làm c n tr vi c canh tác trên các th a ru ng li n k ; tránh mâu
thu n trong vi c th c hi n t

i, tiêu cho cây tr ng c a c h th ng và t

i tiêu gi a

các vùng. K t qu nghiên c u 3 s đ quy ho ch nh sau:
(i) Quy ho ch h th ng th y l i theo h
canh lúa ch t l

ng hi n đ i hóa ph c v mô hình thâm

ng cao và rau màu. Nghiên c u đ

c th c hi n trên khu ru ng

r ng 25 ha thu c xã Ngh a H ng, huy n Ngh a H ng, t nh Nam

nh. Khu đ t đ


làm đ

i tiêu k t h p xen k

i xen k nhau) các kênh đ u có k t h p b

ng n i đ ng ph c v canh tác c gi i. M t khác vi c xây d ng thêm tr m

b m nh m m c đích đ ch đ ng t
th p ho c c n h th p m c n
và có th tiêu n
h nm cn

iđ

c cho cây tr ng ngay c khi th y tri u

c trong h th ng đ ph i i ho c b o d

c cho cây v đông ngay c khi m c n

ng h th ng

c trong toàn h th ng cao

c nhu c u.

Hình 1.1 S đ quy ho ch h th ng TLN ph c v mô hình chuy n đ i s n
xu t NN vùng BSH (Ngu n. oàn Doãn Tu n – 2003)



c khi c n thi t thì h th ng kênh t

i,

c b trí l i m t cách riêng bi t, khi áp d ng mô hình thâm

canh lúa k t h p nuôi tr ng th y s n và VAC m i ô ru ng c n có di n tích t i thi u
là (0,3-0,5)ha; đ i v i m i ô ru ng nh v y c n b trí (i) ao nuôi cá chi m 5/8 di n
tích, (ii) khu ch n nuôi và (iii) khu tr ng lúa.

Hình 1.2. S đ mô hình thâm canh lúa-thu s n-VACcho vùng BSH(Ngu n:
oàn Doãn Tu n, 2003)


- 18 (iii) Quy ho ch h th ng th y l i ph c v mô hình chuy n đ i t lúa sang nuôi
tr ng th y s n ven bi n t i xã Ninh H i, huy n Kim S n, t nh Ninh Bình. Trên c
s nghiên c u đánh giá th c tr ng h th ng th y l i n i đ ng ph c v NTTS c a
vùng, t đó đi u ch nh s đ quy ho ch th y l i n i đ ng phù h p ph c v NTTS
ven bi n vùng

BSH. Kích th

c ao áp d ng là (100-120)mx(40-50)m (b trí m i

ao có 20% di n tích ao l ng, 70% di n tích ao nuôi và 10% là di n tích ao x lý) và
h th ng kênh t
các kênh t
n



ng

m u trên khu ru ng 7ha

ng. Trong khu ru ng m i h có di n tích s n xu t là 2,5ha (50x500)m,

phân thành: 4.400m2 nuôi th y s n thâm canh, 4.400m2 canh tác rau màu thâm
canh, 12.200m2 đ t canh tác2 v lúa ( ông Xuân và Hè Thu) và 1 v nuôi th y s n
bán thâm canh, di n tích chi m đ t c a b ao (4.000m2) đ tr ng cây n qu . Trong
s đ thì kênh c p, kênh thoát b trí đ c l p nhau; kênh c p chính, kênh thoát chính
ch y d c theo khu ru ng (kho ng cách 500m, b r ng 3m đ k t h p giao thông n i
đ ng); kênh c p và thoát nhánh ch y d c 2 bên th a ru ng (kho ng cách gi a 2
kênh là 50m, l y n

c và thoát n

c b ng c ng h p ho c tròn có D = 20-40cm)


- 19 -

Hình 1.3 S đ h th ng TLN ph c v mô hình canh tác t ng h p lúa –
màu – cây n qu - TS n
Khi c p n
cá), sau đó n

c ng t (Ngu n: Lê Sâm, 2008)

c ch o khu lúa –cá, n


c t kênh c p ch y vào ao l ng sau đó

ng trú ra kênh tiêu (không nh h n m c n

khu nuôi th y s nkhi n
n

c t kênh c p ch y vào m

c cho

c (10-15)% l

ng

c m i t ao l ng. Hi u qu c a s


- 20 đ là t o c s cho vi c thâm canh t ng v , c gi i hóa đ ng ru ng, t ng n ng su t,
t ng thu nh p đ ng th i s d ng s d ng có hi u qu tài nguyên n
(ii) Quy ho ch h th ng TLN
Liêu, là vùng th

đi n hình cho vùng sinh thái n

c.
c l t i t nh B c

ng b nhi m m n vào mùa khô, không có ngu n n

kênh c p II và đ c bi t là c p III; kênh tiêu thoát đ
ven các khu dân c đ c t ngu n n
(iii) S đ h th ng TLN

c p và thoát đ tiêu n

c th i, c ng nh ng n m a tràn vào khu nuôi.

ph c v mô hình tôm-lúa cho vùng sinh thái n

t i xã Th nh Phú – huy n Cái N
b trí riêng bi t,trong tr

c b trí d c theo các d i đ t

c – t nh Cà Mau. H th ng c p thoát n

cl t i
cđ

c

ng h p m a l n c n tiêu thoát nhanhti n hành m c c ng
c trong ru ng lúa. Các thông s c b n c a s đ :

a. Ao nuôi: Ao hình vuông ho c ch nh t (dài/r ng ≤1,5), di n tích 0,5-3ha,
đáy ao b ng ph ng, chi u sâu t 0,2-0,5m
b. B bao: Cao h n MNLN 0,3-0,4m, r ng B=2-3m, mái b m=1-1,5, trên



t ng đ thao tác thu n l i
f. Ao

m: dùng đ d

ng tôm và ch m sóc khi tôm m i th , có di n b ng

10-15% di n tích ao nuôi
g. Ao l ng: Có di n tích b ng 20-25% di n tích ao nuôi, dùng đ l ng ch t
c n b tr

c khi đ a n

c vào ao nuôi

h. B vùng: Cao h n MNLN 0,5m, m t r ng B=4-6m, m=1,5
K t qu nghiên c u c a mô mô hình giúp các nhà qu n lý xây d ng k ho ch
c p thoát n

c h p lý cho t ng khu v c, nh m phát tri n nông nghi p b n v ng,

t ng n ng su t, gi m chi phí đ u t và b o v môi tr

ng.

(iv) Quy ho ch mô hình th y s n chuyên canh vùng sinh thái n

c m n t i xã V nh

H u t nh B c Liêu.Nghiên c u th c hi n trên di n tích ao thi t k m u là 1ha, v i


l n nên có th m i h chia làm nhi u ao nuôi. H th ng c p n

c d a trên c s c i