ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
------------

NGUYỄN THỊ VÂN

TÍNH TỰ QUẢN CỦA LÀNG VIỆT NAM
TRUYỀN THỐNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG TRONG
ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học

Hà Nội - 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
------------

NGUYỄN THỊ VÂN

TÍNH TỰ QUẢN CỦA LÀNG VIỆT NAM
TRUYỀN THỐNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG TRONG
ĐIỀU KIỆN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG HIỆN NAY

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học
Mã số: : 60 22 03 08

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Ngô Thị Phượng




KẾT LUẬN ..................................................... Error! Bookmark not defined.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................... 8


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Làng Việt Bắc Bộ là nơi bao đời nay cƣ dân Việt cƣ trú, lao động, sản
xuất, tổ chức mọi sinh hoạt văn hóa, sinh hoạt tinh thần đồng thời là nơi cố kết
quan hệ dòng tộc, láng giềng. Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, làng luôn là
pháo đài kiên cố để chống giặc ngoại xâm cùng mọi yếu tố ngoại lai để bảo vệ
sự bình yên cho đất nƣớc. Làng và văn hóa làng chính là chỗ dựa vững chắc
cho cả dân tộc. Văn hóa làng là hệ thống những giá trị hình thành từ lâu đời
trong toàn bộ các hoạt động sản xuất vật chất và sinh hoạt văn hóa tinh thần.
Nó đã tạo ra những đặc trƣng riêng trong tính cách của con ngƣời Việt Nam.
Thế giới đầy màu sắc của văn hóa làng đƣợc quy ƣớc thành lệ làng, đúc kết
trong hƣơng ƣớc và bộc lộ một cách phong phú qua mọi sinh hoạt vật chất và
tinh thần. Tất cả chắt lọc lại, tạo nên bản sắc văn hóa làng, mà trong đó tính
cộng đồng và tính tự quản của làng là những giá trị nổi bật nhất.
Tính tự quản hình thành ngay từ khi làng xuất hiện. Nó tạo nên tính bền
vững của làng Việt Nam truyền thống, Nhờ vậy mà dù có trải qua 1000 năm
Bắc thuộc và gần 100 năm đô hộ của thực dân Pháp nhƣng dân tộc Việt Nam
vẫn giữ vững đƣợc chủ quyền, làm thất bại mọi âm mƣu đồng hóa của các thế
lực bên ngoài. Văn hóa Việt Nam vẫn đƣợc lƣu truyền và gìn giữ, khẳng định
mình trƣớc sóng gió lịch sử. Tất cả là nhờ vào làng và văn hóa làng với sức
sống mãnh liệt của nó. Ngày nay, văn hóa làng nói chung và tính tự quản của
làng nói riêng vẫn tiếp tục khẳng định giá trị của mình và có những đóng góp
to lớn trong công cuộc xây dựng và phát triển nông thôn theo hƣớng hiện đại.
Từ khi tiến hành công cuộc đổi mới, xây dựng và phát triển nền kinh tế

lại. Trong những giá trị văn hóa đó, đặc biệt chú trọng đến tính tự quản bởi nó
là động lực trực tiếp để xây dựng làng xã nói riêng và đất nƣớc nói chung.
Trải qua quá trình phát triển cùng với sự phát triển của đất nƣớc, tính tự quản
của làng cũng có những biến đổi và những biểu hiện khác nhau. Vấn đề đặt ra

2


là cần có những giải pháp để phát huy tối ƣu mặt tích cực và khắc phục những
hạn chế của nó.
Đồng bằng sông Hồng là một trong những trọng điểm kinh tế và biểu
trƣng cho nền kinh tế trồng lúa nƣớc của Việt Nam. Văn hóa vùng đồng bằng
sông Hồng là đặc thù của văn hóa Việt Nam. Dƣới tác động của kinh tế thị
trƣờng, tính tự quản của làng có nhiều biến đổi theo hai chiều hƣớng tích cực
và tiêu cực. Những biến đổi đó tác động không nhỏ tới xây dựng nông thôn
mới hiện nay. Do vậy, tôi chọn vấn đề: “Tính tự quản của làng Việt Nam
truyền thống đồng bằng sông Hồng trong điều kiện kinh tế thị trường hiện
nay” làm đề tài nghiên cứu của mình.
2. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Liên quan đến đề tài luận văn, đã có nhiều công trình đƣợc công bố.
Các công trình đó đƣợc phân chia theo các nhóm vấn đề sau:
Thứ nhất, về làng xã, có một số công trình tiêu biểu:
- Nguyễn Thừa Hỷ: Sự phát triển và cấu trúc đẳng cấp trong các làng
xã cổ truyền Việt Nam, trong: Nông thôn Việt Nam trong lịch sử, tập 2, Nxb
Khoa học xã hội, H.1978. Trong công trình này, tác giả đã tái hiện lại lịch sử
nông thôn nƣớc ta, phân tích rõ cơ cấu tổ chức ở một số làng truyền thống ở
Việt Nam.
- Phan Đại Doãn: Mấy vấn đề về làng xã, Tạp chí Dân tộc học, số
2/1991. Tác giả đã nêu bật đƣợc những nét đặc trƣng cơ bản của làng Việt
Nam, trong đó tính cộng đồng và tính tự quản là hai đặc trƣng, chi phối mọi

những vấn đề đặt ra cần phải giải quyết cho vùng trong quá trình công nghiệp
hóa, hiện đại hóa.
- Phạm Thị Khanh: Phát triển thị trường nông thôn góp phần đẩy
nhanh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông thôn vùng đồng bằng sông Hồng,
Nxb Chính trị quốc gia, 2007. Tác giả đã trình bày thực trạng của thị trƣờng
nông thôn vùng đồng bằng sông Hồng, nguyên nhân của những thành tựu và
4


khó khăn trong quá trình đáp ứng vốn phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa
nông thôn đồng bằng sông Hồng và đƣa ra bốn giải pháp chủ yếu để phát triển
thị trƣờng nông thôn.
- Phạm Ngọc Quang: Vai trò của Nhà nƣớc trong nền kinh tế thị
trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay, Tạp chí Cộng
sản, số 798, 2009.
- Nguyễn Xuân Cƣờng, Nguyễn Ngọc Bảo: Hoàn thiện thể chế kinh tế
thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia,
2015. Tác giả đã trình bày nội dung các văn kiện của Đảng về hoàn thiện thể
chế kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa, tình hình 5 năm thực hiện
Nghị quyết Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ƣơng Đảng khóa X.
Mục tiêu, yêu cầu, chủ trƣơng và giải pháp tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế
thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa.
Ngoài các công trình nghiên cứu trên, còn có các bài viết, bài báo trên
các tạp chí liên quan đến vấn đề kinh tế thị trƣờng. Các công trình trên đã
khái quát những đặc điểm của kinh tế thị trƣờng và những nét đặc trƣng tiêu
biểu của nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa ở nƣớc ta
Nhƣ vậy, cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về làng và
kinh tế thị trƣờng dƣới các góc độ khác nhau: lịch sử, kinh tế- xã hội, tổ chức
quản lý… Những công trình đó giúp cho tác giả hiểu rõ thêm những vấn đề có
liên quan đến làng xã và kinh tế thị trƣờng. Tuy nhiên, chƣa có công trình độc

đến đề tài luận văn.
- Phƣơng pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng phƣơng pháp luận chung
của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp
phƣơng pháp phân tích và tổng hợp, logic và lịch sử, phƣơng pháp thống kê.
6. Đóng góp mới của đề tài
Luận văn làm rõ những biểu hiện tính tự quản của làng đồng bằng sông
Hồng, đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy những mặt tích cực và hạn chế
mặt tiêu cực trong tính tự quản của làng trong điều kiện kinh tế thị trƣờng
hiện nay.
6


7. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài
- Ý nghĩa lý luận: Luận văn làm rõ thêm những biểu hiện cơ bản tính tự
quản của làng đồng bằng sông Hồng trong điều kiện kinh tế thị trƣờng hiện nay.
- Ý nghĩa thực tiễn: Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo trong nghiên
cứu những vấn đề liên quan tới làng xã Việt Nam và kinh tế thị trƣờng.
8. Kết cấu
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung
của luận văn gồm 2 chƣơng, 6 tiết.

7


DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đào Duy Anh (1938), Việt Nam văn hóa sử cương, Nxb.Thành phố Hồ
Chí Minh.
2. Nguyễn Đức Bách (2003), Thực hiện quy chế dân chủ ở xã đáp ứng
những lợi ích thiết thân của nông dân. Quá trình thực hiện Quy chế
dân chủ cơ sở ở một số tỉnh đồng bằng sông Hồng hiện nay, Đề tài

Nội.
14.Đảng Cộng Sản Việt Nam (1998), Văn kiện Hội nghị lần thứ ba Ban
Chấp hành trung ương Đảng, khóa VIII, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà
Nội.
15.Đảng Cộng Sản Việt Nam (1998), Văn kiện Hội nghị lần thứ năm Ban
chấp hành Trung ương Đảng, khóa VIII, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà
Nội.
16.Đảng Cộng Sản Việt Nam (1998), Văn kiện Hội nghị lần thứ bảy Ban
chấp hành Trung ương Đảng, khóa VIII, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà
Nội.
17.Đảng Cộng Sản Việt Nam (2006), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc
lần thứ X, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.
18.Đảng Cộng sản Việt Nam (2008), Văn kiện Hội nghị lần thứ bảy Ban
Chấp hành Trung ương, khóa X, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.
19.Đảng Cộng Sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc
lần thứ XI, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.
20.Đảng Cộng sản Việt Nam (2011), Văn kiện Hội nghị lần thứ tư Ban
Chấp hành Trung ương Đảng, khóa XI, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà
Nội.
21.Phạm Viết Đào (1996), Mặt trái của kinh tế thị trường, Nxb. Văn hóa,
Hà Nội.

9


22.Bùi Xuân Đính (2000), Hương ước và pháp luật, Nxb.Văn hóa, Hà
Nội.
23.Bùi Xuân Đính (1985), Lệ làng phép nước, Nxb. Pháp lý, Hà Nội.
24.Phạm Văn Đồng (1994), Văn hóa và đổi mới, Nxb. Chính trị quốc gia,
Hà Nội.

37.Hỏi và đáp về xây dựng làng văn hóa, gia đình văn hóa, nếp sống văn
hóa, tổ chức và quản lý lễ hội truyền thống (1998), Nxb. Chính trị quốc
gia, Hà Nội.
38.Nguyễn Duy Hinh (1996), Tín ngưỡng Thành hoàng làng Việt Nam,
Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
39.Diệp Đình Hoa (chủ biên) (1990), Tìm hiểu làng Việt, Nxb. Khoa học
xã hội, Hà Nội.
40.Tô Duy Hợp (2000), Sự biến đổi của làng – xã Việt Nam ngày nay (ở
đồng bằng Sông Hồng), Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
41.Tô Duy Hợp, Lƣơng Hồng Quang (2000), Phát triển làng xã, Nxb. Văn
hóa- Thông tin, Hà Nội.
42.Đỗ Huy (2001), Giá trị truyền thống Việt Nam trước thách thức toàn
cầu hóa, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.
43.Đỗ Huy (2008), Văn hóa Việt Nam trên con đường giải phóng, đổi mới,
hội nhập và phát triển, Nxb Thông tin và truyền thông, Hà Nội.
44.Chu Huy (2009), Chuyện kể về làng quê Việt, Nxb. Giáo dục.
45.Nguyễn Văn Huyên (2003), “Lối sống ngƣời Việt Nam dƣới tác động
của toàn cầu hóa”, Tạp chí triết học, (12 -151), tr.30.
46.Nguyễn Hải Kế (1996), Một làng Việt cổ truyền ở đồng bằng Bắc Bộ
(tìm hiểu cấu trúc kinh tế - xã hội), Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
47.Đinh Gia Khánh (1993), Văn hóa dân gian Việt Nam trong bối cảnh
văn hóa Đông Nam Á, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
48.Đinh Gia Khánh (1995), Văn hóa dân gian Việt Nam, Nxb. Chính trị
quốc gia, Hà Nội.
11


49.Khoa lịch sử, Trƣờng Đại học Khoa học xã hội và Nhân Văn, Đại học
quốc gia Hà Nội (2006), Làng Việt Nam - đa nguyên và chặt, Nxb. Đại
học quốc gia, Hà Nội.

64.C.Mác - Ph.Ăngghen (2004), Toàn tập, tập 28, Nxb. Chính trị quốc gia,
Hà Nội.
65.Vũ Duy Mền (1989), “Góp phần xác định thuật ngữ Khoán ƣớc, hƣơng
ƣớc”, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 4, tr.83.
66.Vũ Duy Mền (1993), “Nguồn gốc và điều kiện xuất hiện hƣơng ƣớc
trong làng xã ở vùng đồng bằng trung du Bắc Bộ”, Tạp chí Nghiên cứu
lịch sử, số 1, tr.49.
67.Nguyễn Thị Ngân (2003), Xây dựng ý thức và tình cảm dân tộc chân
chính cho con người Việt Nam, Nxb. Lao động, Hà Nội.
68.Phan Ngọc (2002), Bản sắc văn hóa Việt Nam, Nxb. Văn học.
69.Trần Thị Minh Ngọc (chủ biên) (2010), Việc làm của nông dân trong
quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa vùng đồng bằng sông Hồng
đến năm 2020, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.
70.Nguyễn Quang Ngọc (2009), Một số vấn đề về làng xã Việt Nam, Nxb
Đại học Quốc gia Hà Nội.
71.Nguyễn Tá Nhí (dịch) (1993), Hương ước cổ Hà Tây, Bảo tàng tổng
hợp Sở văn hóa thông tin thể thao Hà Tây.
72.Nguyễn Hồng Phong (1959), Xã thôn Việt Nam, Nxb. Văn Sử Địa, Hà
Nội.
73.Nguyễn Hồng Phong (1963), Tìm hiểu tính cách dân tộc Việt Nam,
Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
74.Lê Du Phong (2007), Thu nhập, đời sống, việc làm của người có đất bị
thu hội để xây dựng các khu công nghiệp, khu đô thị kết cấu hạ tầng

13


kinh tế - xã hội, các công trình công cộng phục vụ lợi ích quốc gia,
Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.
75.Vũ Văn Phúc, Trần Thị Minh Châu (2001), Một số vấn đề về kinh tế thị

86.Phạm Minh Thảo - Trần Thị An - Bùi Xuân Mỹ (1997), Thành Hoàng
Việt Nam, Nxb. Văn hóa - Thông tin, Hà Nội.
87.Trần Ngọc Thêm (1996), Bản sắc văn hóa Việt Nam, Nxb. Thành phố
Hồ Chí Minh.
88.Đào Kế Tuấn và Pascal (chủ biên), Hệ thống nông nghiệp vùng đồng
bằng sông Hồng, Nxb. Nông nghiệp, Hà Nội.
89.Trƣơng Đình Tƣởng (chủ biên) (2004), Địa chí văn hóa dân gian Ninh
Bình, Nxb. Thế giới.
90.Lê Ngọc Trà (2001), Văn hóa Việt Nam - Đặc trưng và cách tiếp cận,
Nxb. Giáo dục, Hà Nội.
91.Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia (1994), Lễ hội
truyền thống trong đời sống xã hội hiện đại, Nxb. Khoa học xã hội, Hà
Nội.
92.Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia, Viện Dân tộc học
(2000), Người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ, Nxb. Khoa học xã hội, Hà
Nội.
93. Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia, Viện Xã hội học, Tô
Duy Hợp (chủ biên) (2000), Sự biến đổi của làng - xã Việt Nam ngày nay
ở Đồng bằng sông Hồng, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
94.Huỳnh Khái Vinh (2001), Một số vấn đề lối sống, đạo đức, chuẩn giá
trị, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.
95.Trần Quốc Vƣợng (2000), Văn hóa Việt Nam - tìm tòi và suy ngẫm,
Nxb. Văn hóa dân tộc, Tạp chí Văn hóa nghệ thuật, Hà Nội.
96.Trần Quốc Vƣợng (2012), Tìm hiểu văn hóa nông nghiệp, nông thôn
và nông dân Việt Nam, Nxb. Văn hóa - Thông tin & Viện Văn hóa, Hà
Nội.
15


97.Lê Hữu Xanh (chủ biên) (1998), Tâm lý nông dân vùng đồng bằng Bắc