ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐỖ THỊ LI

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP ĐỊNH TÍNH
CÓ GẮN VỚI THỰC TẾ CHƢƠNG “ĐỘNG HỌC CHẤT ĐIỂM”
VẬT LÍ 10 NHẰM PHÁT HUY TÍNH SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM VẬT LÍ
CHUYÊN NGÀNH: LÍ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN VẬT LÍ)
Mã số: 60 14 01 11

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS.TS. Nguyễn Huy Sinh

HÀ NỘI - 2015


MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN ...................................................................................................... i
DANH MỤC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT ................................................ ii
MỤC LỤC .......................................................................................................... iii
DANH MỤC CÁC BẢNG................................................................................. vi
DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, ĐÒ THỊ, SƠ ĐỒ ............................................. vii
MỞ ĐẦU ............................................................................................................. 1
CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CÁC VẤN ĐỀ VỀ BÀI
TẬP VẬT LÍ, BÀI TẬP ĐỊNH TÍNH NHẰM PHÁT HUY NĂNG LỰC
SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH ......................................................................... 10
1.1. Lịch sử nghiên cứu đề tài ............................................................................10
1.2. Các khái niệm cơ bản ..................................................................................10

chất điểm” vật lí 10 theo hƣớng gắn với thực tế nhằm phát huy năng lực sáng
tạo của học sinh ..................................................Error! Bookmark not defined.
2.3.1. Cơ sở để biên soạn bài tập định tính .......Error! Bookmark not defined.
2.3.2. Quy trình xây dựng bài tập định tính .......Error! Bookmark not defined.
2.4. Biên soạn hệ thống và cách giải bài tập định tính chƣơng “Động học chất
điểm” vật lí 10 theo hƣớng gắn với thực tế nhằm phát huy năng lực sáng tạo
của học sinh. .......................................................Error! Bookmark not defined.

2.4.1. Mục đích và yêu cầu của hệ thống bài tập định tínhError! Bookmark not defined
2.4.2. Hệ thống BTĐT và hướng dẫn giải ..........Error! Bookmark not defined.
2.5. Sử dụng bài tập định tính chƣơng “Động học chất điểm” vật lí lớp 10 theo
hƣớng gắn với thực tế.........................................Error! Bookmark not defined.
2.5.1. Những điểm cần lưu ý ..............................Error! Bookmark not defined.

2.5.2. Thiết kế giáo án có sử dụng BTĐT trong hệ thống BTĐT đã biên soạn.Error! Boo
KẾT LUẬN CHƢƠNG 2.................................. Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 3....................................................... Error! Bookmark not defined.
THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM ............................ Error! Bookmark not defined.

3.1. Mục đích, nhiệm vụ, đối tƣợng thực nghiệm sƣ phạmError! Bookmark not defined
3.1.1. Mục đích ...................................................Error! Bookmark not defined.
3.1.2. Nhiệm vụ...................................................Error! Bookmark not defined.
3.1.3. Đối tượng thực nghiệm ............................Error! Bookmark not defined.
3.2. Phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm ...........Error! Bookmark not defined.
3.3. Tiến trình thực nghiệm sƣ phạm .................Error! Bookmark not defined.
3.4. Phân tích và đánh giá kết quả thực nghiệm sƣ phạmError! Bookmark not defined.

2



theo hƣớng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc
tế; chất lƣợng giáo dục đƣợc nâng cao một cách toàn diện gồm: giáo dục đạo
đức, kỹ năng sống, năng lực sáng tạo, năng lực thực hành, năng lực ngoại ngữ
và tin học; đáp ứng nhu cầu nhân lực, nhất là nhân lực chất lƣợng cao phục vụ
sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc và xây dựng nền kinh tế tri
thức; đảm bảo công bằng xã hội trong giáo dục và cơ hội học tập suốt đời cho
mỗi ngƣời dân, từng bƣớc hình thành xã hội học tập”.
Chƣơng trình đổi mới giáo dục trên phạm vi toàn quốc trong những năm
vừa qua đã và đang đƣợc cả xã hội quan tâm sâu sắc. Một trong những nhiệm
vụ cơ bản của đội ngũ nhà giáo là không ngừng cải tiến nội dung và phƣơng

4


pháp giảng dạy nhằm giáo dục học sinh lĩnh hội kiến thức một cách chủ động,
sáng tạo. Chính vì thế mà ngƣời giáo viên trực tiếp giảng dạy phải biết thiết kế
các nội dung, các hoạt động lên lớp một cách hợp lý, cụ thể phù hợp với từng
đối tƣợng học sinh nhằm khơi dậy niềm say mê sáng tạo và khả năng khám
phá thế giới xung quanh.
Môn Vật lí cùng các môn học khác đều nhằm vào mục tiêu phát huy
tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh. Với vị trí và chức năng của
môn học, môn Vật lí cần phải có những chuyển biến mạnh mẽ, đổi mới
phƣơng pháp giảng dạy nhằm đáp ứng mục tiêu đề ra. Hiện nay trong giảng
dạy bài tập môn Vật lí, hầu hết các thầy cô giáo đều tập trung vào các dạng bài
tập tính toán và sử dụng các phƣơng trình mà ít quan tâm đến vấn đề sử dụng
các khái niệm, định lý, định luật để giải thích bản chất vật lí của các hiện
tƣợng xảy ra trong tự nhiên và trong đời sống; vấn đề này chứa đựng trong các
dạng Bài tập định tính. Bên cạnh việc giải các bài tập tính toán về mặt định
lƣợng thì việc vận dụng kiến thức định tính để giải thích các hiện tƣợng thực
tế đóng vai trò quan trọng để nâng cao nhận thức và phát huy tính sáng tạo cho

3.1.4. Nghiên cứu cách thức sử dụng bài tập định tính trong dạy học vật lí.
3.2. Khảo sát thực trạng việc xây dựng và sử dụng BTĐT gắn liền với thực
tế, năng lực sáng tạo của học sinh trong học BTĐT môn Vật lí.
3.2.1. Khảo sát thực trạng về cách thức xây dựng và sử dụng bài tập định tính
của giáo viên khi dạy chương “Động học chất điểm” vật lí lớp 10.
3.2.2. Khảo sát tác dụng của bài tập định tính có gắn với thực tế nhằm phát
triển năng lực sáng tạo của học sinh khi học chương “Động học chất điểm”
vật lí lớp 10.
3.3. Đề xuất cách thức xây dựng và sử dụng bài tập định tính chương
“Động học chất điểm” lớp 10 theo hướng gắn với thực tế.
3.4. Biên soạn hệ thống bài tập định tính chương “Động học chất điểm” vật
lí lớp 10 theo hướng gắn với thực tế.
4. Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu
- Khách thể nghiên cứu: Biên soạn và sử dụng hệ thống bài tập định
tính chƣơng “Động học chất điểm” vật lí lớp 10.

6


- Đối tƣợng nghiên cứu:
+ Nội dung chƣơng: “Động học chất điểm” Vật lí 10, hệ thống BTĐT
+ Cách thức xây dựng và sử dụng bài tập định tính của giáo viên khi dạy
chƣơng: “Động học chất điểm” Vật lí 10
+ Năng lực sáng tạo của học sinh khi học chƣơng: “Động học chất điểm”
Vật lí 10 với các bài tập định tính.
5. Vấn đề nghiên cứu (câu hỏi nghiên cứu)
Đề tài tập trung vào hai vấn đề cơ bản sau:
- Phƣơng thức xây dựng và sử dụng bài tập định tính theo hƣớng gắn
với thực tế chƣơng “Động học chất điểm” Vật lí 10 .
- Xây dựng nội dung và biên soạn bài tập định tính theo hƣớng gắn với

9. Phƣơng pháp nghiên cứu
9.1. Nghiên cứu lý luận
Tập hợp và sử dụng tƣ liệu
9.2. Nghiên cứu thực tiễn
Quan sát, điều tra - khảo sát, tổng kết kinh nghiệm, tham vấn chuyên
gia.
9.3. Thực nghiệm sư phạm
- Tiến hành giảng dạy song song nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng
ở trƣờng PTTH Ba Vì - Ba Vì - Hà Nội theo phƣơng án đã xây dựng.
- Trên cơ sở phân tích định tính và định lƣợng kết quả trong quá trình
thực nghiệm sƣ phạm để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của đề tài nghiên
cứu.
10. Các luận cứ khoa học
10.1. Luận cứ lý thuyết
- Vị trí, vai trò của bài tập định tính trong dạy học vật lí đã đƣợc thể
hiện trong nhiều giáo trình về phƣơng pháp dạy học vật lí.
- Các quy luật tâm lý về sáng tạo nói chung, sáng tạo trong học tập nói
riêng đƣợc viết trong các tài liệu về tâm lý học.
10.2. Luận cứ thực tế
- Kết quả thống kê phiếu điều tra cách thức xây dựng và sử dụng bài tập
định tính của giáo viên khi dạy chƣơng “Động học chất điểm” Vật lí 10 .

8


- Kết quả thống kê phiếu điều tra kết quả học tập và năng lực sáng tạo
của học sinh giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng
- So sánh kết quả bài kiểm tra giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng.
11. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, luận văn gồm ba chƣơng:

điểm về phƣơng pháp ở nhiều mặt, vì mỗi một tên gọi đều phản ánh ƣu điểm
theo một khía cạnh nào đó. Nhờ đƣa đƣợc lý thuyết vừa học lại gần với đời
sống xung quanh, các bài tập này làm tăng thêm ở học sinh hứng thú với môn
học, tạo điều kiện phát triển óc quan sát của học sinh. Vì phƣơng pháp giải
loại bài tập này bao gồm việc xây dựng tƣ duy logic dựa trên các định luật vật
lí nên chúng là phƣơng tiện rất tốt để phát triển năng lực sáng tạo cho học
sinh.
1.2. Các khái niệm cơ bản
1.2.1. Bài tập vật lí
Xét một cách tổng quát thì “Bài tập vật lí” là hệ thống thông tin xác
định bởi hai tập hợp có quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại lẫn nhau bao gồm:
Những điều kiện ban đầu (giả thiết, cái cho trƣớc) và những yêu cầu đặt ra (cái
phải tìm). Bài tập vật lí có thể đƣợc diễn đạt dƣới dạng các câu hỏi hay các
yêu cầu, nhiệm vụ cụ thể (ví dụ: Đề xuất phƣơng án thí nghiệm, tính toán để
tìm trị số của đại lƣợng, vẽ đồ thị…). Bài tập vật lí có thể đƣợc sử dụng trong
mọi khâu của quá trình dạy học và phục vụ đa dạng các mục đích dạy học. Nội
dung của bài tập vật lí là các vấn đề mà bản thân ngƣời giáo viên đã biết còn
với học trò là đi tìm câu trả lời dựa trên các kiến thức đã biết. Vì vậy mà bài

10


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Ngân Anh (2015), ““Đăng ký bản quyền” với thế giới về triết lý giáo dục
của Hồ Chí Minh”, Giáo dục, VietNam.net.
2. Lƣơng Duyên Bình (2006), Vật lí 10 cơ bản, NXBGD.
3. Bernd Meier, Nguyễn Văn Cƣờng (2005), Phát triển năng lực thông qua
phương pháp và phương tiện dạy học mới. Tài liệu tập huấn dự án phát triển
THPT.
4. Vũ Cao Đàm (2007), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học. Nhà xuất