ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN


NGUYỄN THỊ HẰNG

ĐẢNG BỘ HÀ NỘI LÃNH ĐẠO CÔNG TÁC
PHÒNG KHÔNG NHÂN DÂN NĂM 1972

Chuyên ngành: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam
Mã số: 60 22 03 15

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS TRẦN NGỌC LONG

Hà Nội - 2014


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của
riêng tôi. Các tài liệu, số trích dẫn trong luận văn có
nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng.

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Hằng


LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành Luận văn Thạc sĩ của mình, em xin gửi lời cảm ơn


: Quân ủy Trung ương

PK-KQ

: Phong không không quân

Nxb

: Nhà xuất bản


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ....................................................................................................................3
Chƣơng 1. CHỦ TRƢƠNG CỦA ĐẢNG BỘ HÀ NỘI VỀ CÔNG TÁC
PHÒNG KHÔNG NHÂN DÂN ................................. Error! Bookmark not defined.
1.1. Những yếu tố tác động ...................................... Error! Bookmark not defined.

1.1.1. Lý do đế quốc Mỹ mở cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc lần thứ haiError! Bookmar
1.1.2. Âm mưu, thủ đoạn của đế quốc Mỹ trong cuộc chiến tranh phá hoại
lần thứ hai ........................................................... Error! Bookmark not defined.

1.2. Đảng bộ Hà Nội lãnh đạo công tác phòng không nhân dânError! Bookmark not defin

1.2.1. Chủ trương của Trung ương Đảng và Quân ủyTtrung ươngError! Bookmark not de
1.2.2. Chủ trương của Thành ủy Hà Nội về công tác phòng không nhân
nhân năm 1972 ................................................... Error! Bookmark not defined.
Tiểu kết chƣơng 1 .................................................... Error! Bookmark not defined.
Chƣơng 2. QUÁ TRÌNH ĐẢNG BỘ HÀ NỘI CHỈ ĐẠO CÔNG TÁC
PHÒNG KHÔNG NHÂN DÂN NĂM 1972 .............. Error! Bookmark not defined.


2


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài, ý nghĩa của đề tài
Cuộc chiến tranh nhân dân chống chiến tranh phá hoại lần thứ hai của đế
quốc Mỹ ở Thủ đô Hà Nội ( 1965-1972) là một bộ phận của cuộc chiến đấu, chống
chiến tranh xâm lược của đế quốc Mỹ đối với nước ta, diễn ra trên địa bàn giữ vị trí
chiến lược, tác động tới toàn bộ cục diện cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.
Thủ đô Hà Nội là trung tâm đầu não chỉ đạo cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu
nước, là mục tiêu số một trong cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ hai của đế quốc
Mỹ đối với miền Bắc. Dưới sự lãnh đạo của Trung ương Đảng, Đảng bộ Hà Nội đã
lãnh đạo quân dân Thủ đô, tiến hành thắng lợi công tác phòng không nhân dân năm
1972 chống chiến tranh phá hoại bằng đường không tàn bạo của đế quốc Mỹ đỉnh
cao là chiến công đánh bại cuộc tập kích chiến lược bằng máy bay B52 của đế quốc
Mỹ làm nên chiến thắng của trận ― Điện Biên Phủ trên không‖ góp phần đưa đến
Hiệp định Pari. Đó là một trong những thắng lợi quyết định của công cuộc chống
Mỹ, cứu nước của nhân dân Việt Nam.
Trong mảng đề tài chiến tranh phá hoại miền Bắc lần thứ hai nói chung và
chiến tranh nhân dân ở Thủ đô Hà Nội trong cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ hai
của đế quốc Mỹ nói riêng đã được đề cập ở nhiều công trình nghiên cứu. Có những
công trình đề cập trực tiếp cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc lần thứ hai của đế
quốc Mỹ; có công trình nghiên cứu về chiến tranh nhân dân của Thủ đô Hà Nội
trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Cách tiếp cận của các công trình nghiên cứu về
mảng đề tài này cũng rất đa dạng.Có công trình tiếp cận dưới góc độ chuyên ngành
lịch sử Việt Nam, chuyên ngành lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam; có công trình
dưới dạng những báo cáo, những công trình tổng kết chiến tranh nhân dân của một
đơn vị hay một ngành trong lực lượng vũ trang hoặc địa phương miền Bắc trong
cuộc chiến đấu này…

Vì thế, giá trị lịch sử của công tác phòng không nhân dân luôn là thực tiễn
sinh động, có tính thời sự sâu sắc. Đó cũng là cơ sở lý luận và thực tiễn quý báu để
ngày nay, chúng ta tiếp tục ngiên cứu vận dụng, bổ sung hoàn thiện những cách
đánh mới phù hợp, nhằm bảo vệ độc lập chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ quốc gia.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
2.1. Nhóm các công trình nghiên cứu trong nước
Năm 2013 , Viện Lịch sử quân sự Việt Nam phối hợp với Nxb Chính trị
quốc gia cho tái bản bộ sách: Lịch sử kháng chiến chống Mỹ, cứu nước ( 19541975), gồm 9 tập, trong đó tập VII mang tiêu đề Thắng lợi quyết định năm 1972.
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của dân tộc, năm 1972 có vị trí đặc

4


biệt quan trọng, tạo ra bước nghoặt lớn của cuộc kháng chiến với những thắng lợi
có tính chất quyết định trên cả hai miền Nam- Bắc, cả đấu tranh quân sự, ngoại
giao, chính trị. Nội dung của tập sách này tập trung nghiên cứu cuộc tiến công chiến
lược năm 1972 trong đó có mặt trận phòng không ở miền Bắc năm 1972.
Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam ( 1954- 1975), tập II của Viện Nghiên cứu
chủ nghĩa Mác- Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh( Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,
1995), có một phần đề cập đến đề tài luận văn. Đó là phản ánh khái quát quá trình
lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng không năm 1972. Do cách tiếp cận vấn
đề của công trình dưới góc độ chuyên ngành lịch sử Đảng, nên nội dung này được
nghiên cứu dưới hình thức những chủ trương của Đảng Lao động Việt Nam và quá
trình tổ chức, chỉ đạo quân và dân miền Bắc trong công tác phòng không năm 1972.
Cuốn Chiến tranh nhân dân đánh thắng chiến tranh phá hoại bằng không

quân của đế quốc Mỹ trên địa bàn Hà Nội (1965 - 1972) của Bộ Tư lệnh Thủ đô Hà
Nội (Nxb Quân đội nhân dân phát hành năm 2002, tái bản năm 2012). Cuốn sách đề
cập khá cụ thể cuộc chiến đấu của quân và dân Hà Nội chống chiến tranh phá hoại
bằng không quân của đế quốc Mỹ. Qua việc trình bày lịch sử, công trình cũng đã

Thành phố lãnh đạo cuộc chiến tranh nhân dân chống chiến tranh phá hoại. Tuy nhiên
thời gian đề tài luận án nghiên cứu từ năm 1965 - 1972, và là đề tài chiến tranh phá
hoại nói chung nên chưa chuyên sâu vào công tác phòng không nhân nhân. Mặc dù

vậy, luận án cung cấp một số nguồn tư liệu quan trọng về chủ trương, đường lối
lãnh đạo của Đảng bộ thành phốtrong cuộc chiến đấu của quân và dân Hà Nội chống
chiến tranh phá hoại bằng không quân của đế quốc Mỹ.

Mảng đề tài ―Điện Biên Phủ trên không‖, là chủ đề được rất nhiều nhà khoa
học, nhà quân sự, chính trị trong nước và quốc tế quan tâm nghiên cứu. Đặc biệt
vào dịp kỷ niệm năm chẵn, các tạp chí, báo đều dành chuyên trang đăng tải nhiều
bài viết về mảng đề tài này, trong đó, phải kể đến các bài:
―Trận quyết chiến chiến lược trên bầu trời Hà Nội‖ (Đại tướng Võ Nguyên
Giáp, Tạp chí Lịch sử Quân sự, số 12-2012); ―Đánh bại cuộc tập kích chiến lược bằng
máy bay B-52 vào Hà Nội - Hải Phòng tháng 12-1972‖ (Đại tướng Văn Tiến Dũng,
Tạp chí Lịch sử Quân sự, số 6-1997); ―về chiến dịch phòng không 12 ngày đêm cuối

năm 1972‖ (Hoàng Phương, Tạp chí Lịch sử Quân sự, Sổ5-1992); ―Di sản đại thắng
―Điện Biên Phủ trên không‖ (Trịnh Vương Hồng, Tạp chí Lịch sử Quân sự, số 122012); ―Một số vấn đề chiến dịch phòng không năm 1972 đánh bại cuộc tiến công
đường không chiến lược bằng B.52 của Mỹ vào Hà Nội‖ (Nguyễn Ngọc Quý, Tạp
chí Phòng không không quân, số 4-2012),...

Nhìn chung, phần lớn các bài viết đã tái hiện lại một phần cuộc chiến đấu vô
cùng quyết liệt của quân và dân miền Bắc chống lại lực lượng không quân hùng
hậu, đặc biệt là ―siêu pháo đài bay‖ B.52 của để quốc Mỹ trên bầu trời miền Bắc
cuối năm 1972. Có nhiều sự kiện, nhiều nhân chứng, nhiều trận chiến đấu trong 12

6




7.

Ban Chỉ đạo phòng không nhân dân Trung ương - Quân Chủng Phòng không
- Không quân (2007), Công tác phòng không nhân dân trong đánh thắng
chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ trên miền Bắc xã hội chủ nghĩa (1964 1972), Tài liệu tuyên truyền, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.

8.

Ban Chỉ đạo tổng kết chiến tranh trực thuộc Bộ Chính trị (1995), Tổng kết
cuộc kháng chiến chổng Mỹ, cứu nước - thắng lợi và bài học, Nxb Chính trị
quốc gia, Hà Nội.

9.

Ban Tổng kết - lịch sử Bộ Tổng tham mưu: Thống kê số liệu chiến tranh
trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1945-1975), Lưu tại Ban tổng
kết lịch sử Bộ Tổng tham mưu.

10. Ban Tổng kết - Tổng cục chính trị (1972), Chỉ thị về tăng cường lãnh đạo và
chỉ đạo công tác phòng tránh sơ tán, Lưu tại Thư viện Quân đội.
11. ―Báo cáo của Nixon về chính sách đối ngoại của Mỹ trong những năm 1970‖
(ngày 18-2-1970), Phụ lục Tài liệu tham khảo đặc biệt, Việt Nam Thông tấn
xã phát hành, ngày 30-4-1970.
12. Bộ Giao thông vận tải (2005), Lịch sử giao thông vận tải Việt Nam, Nxb Giao
thông vận tải, Hà Nội.

7





24. Bộ Tổng Tham mưu (2010), Lịch sử Bộ Tổng Tham mưu trong kháng chiến
chống Mỹ, cứu nước (1954 - 1972), tập 4 (1969 — 1972), Nxb Quân đội nhân
dân, Hà Nội.
25. Bộ Tổng Tham mưu (2001), Tổng kết chiến tranh nhân dân địa phương Chuyên đề Chi đạo xây dựng và hoạt động chiến đấu của lực lượng phòng
không địa phương chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ trên miền Bắc
(ĩ954 - 1975), lưu hành nội bộ, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.
26. Bộ Tổng tham mưu (2001), Tổng kết chiến tranh nhân dân địa phương Chuyên đề Công tác phòng tránh, khắc phục hậu quả và bắn máy bay tầm
thấp chống chiến tranh phá hoại bằng không quân của đế quốc Mỹ trên địa
bàn Hà Nội (1965 - 1972), lưu hành nội bộ, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.
27. Báo cáo kiểm điểm các mặt công tác phòng không nhân dân trong đợt tập
kích của địch vào Hà Nội từ ngày 18 đến ngày 29 tháng 12 năm 1972 Hội
nghị Thường vụ Thành ủy Hà Nội ( khóa V) ngày 20/1/1973. Hồ sơ 224 lưu
trữ VPTU Hà Nội
28. Báo cáo của Sở giao thông vận tải về phục vụ phòng không sơ tán trong đợt
tập kích chiến lược của đế quốc Mỹ tháng 12 năm 1972. Hồ sơ số 251 phòng
không sơ tán lưu trữ VPTU Hà Nội Bộ Tư lệnh Quân chủng Phòng không
(1994), Lịch sử Quân chủng Phòng không (1993) tập III, NXB Quân đội nhân
dân, Hà Nội.
29. Báo cáo Sở Giao thông vận tải tại Hội thảo “ Thủ đô Hà Nội với sự nghiệp
giải phóng miền Nam”. Lưu tại tổ nghiên cứu Lịch sử Đảng – Ban tuyên giáo
Thành ủy Hà Nội
30. Nghị quyết số 08 NQ/ ĐBHN ngày 1/2/1972 của Thành ủy Hà Nội ( khóa V)
về thình hình năm 1971 và nhiệm vụ năm 1972 của Đảng bộ Hà Nội. Lưu trữ
tại VPTU Hà Nội
31. Nghị quyết số 83 CP ngày 29 thang 4 năm 1972 của Hội đồng chính phủ về sơ
tán trong tình hình mới. Hồ sơ văn kiện trung ương. Lưu trữ VPTU Hà Nội
32. Nghị quyết số 13 Hội nghị Liên tịch Thường vụ THành ủy Hà Nội và
Thường vụ ủy ban hành chính thành phố về phòng không sơ tán, chuẩn bị

B.52 vào Hà Nội - Hải Phòng tháng 12-1972‖, Tạp chí Lịch sử Quân sự, số 61997, tr.1-3.
43. Văn Tiến Dũng (1992), ―Hai thắng lợi chiến lược ―đánh cho Mỹ cút‖,Tạp chí
Lịch sử Quân sự, số 5-1992, tr 3-9.
44. Hồ Chí Minh toàn tập, tập VII, Nxb Chính trị quốc gia.
10


45. Cảnh Dương - Đông Á (2007), Bí mật các chiến dịch không kích của Mỹ vào
Bắc Việt Nam, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội.
46. Đảng Cộng sản Việt Nam (2004), Văn kiện Đảng toàn tập, tập 29, Nxb Chính
trị Quốc gia, Hà Nội.
47. Đảng Cộng sản Việt Nam (2004), Văn kiện Đảng toàn tập, tập 30, Nxb Chính
trị quốc gia, Hà Nội.
48. Đảng Cộng sản Việt Nam (2004), Văn kiện Đảng toàn tập, tập 31, Nxb Chính
trị quốc gia, Hà Nội.
49. Đảng Cộng sản Việt Nam (2004), Văn kiện Đảng toàn tập, tập 32, Nxb Chính
trị quốc gia, Hà Nội.
50. Đảng Cộng sản Việt Nam (2004), Văn kiện Đảng toàn tập, tập 33, Nxb Chính
trị quốc gia, Hà Nội.
51. Đập tan thần tượng không lực Hoa Kỳ (1972), Nxb Quân đội nhân dân,Hà Nội.
52. Điện Biên Phủ trên không nhìn từ phía Mỹ (2002), Thư mục chuyên đề,Hà
Nội, Thư viện Quân đội.
53. Điện Biên Phủ trên không qua những trang hồi ký (2007), Nxb Quân đội
nhân dân, Hà Nội.
54. Đối mặt với B.52 (2012), nhiều tác giả, Nxb Trẻ, TP Hồ Chí Minh.
55. Nguyễn Ngọc Độ (1992), ―Không quân - Từ ―Điện Biên Phủ trên không‖ đến
chống tiến công đường không hiện đại‖, Tạp chí Quốc phòng toàn dân, số 121992, tr.28- 32.
56. V.I. Gaiđuk (1998), Liên bang Xô viết và chiến tranh Việt Nam, Người
dịch:Trần Quy Thắng - Trần Văn Liên, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội.
57. Võ Nguyên Giáp (1975), Chiến tranh giải phóng và chiến tranh giữ nước, tập

Quân đội nhân dân, Hà
70. Jeffrey Kimball (2007), Hồ sơ chiến tranh Việt Nam. Tiết lộ lịch sử bí mật của
chiến lược thời kỳ Nixon, NXB Công an nhân dân, Hà Nội.
71. H. Kissinger (1979), Những năm ở Nhà Trắng, Nxb Fayard, Paris, Thư viện
Quân đội sao lục.
72. Gabriel Kolko (2003), Giải phẫu một cuộc chiến tranh, Việt Nam, Mỹ và kinh
nghiệm lịch sử hiện đại, người dịch: Nguyễn Tấn Cưu, in lần thứ ba, Nxb Quân
đội nhân dân, Hà Nội.

12


73. Nguyễn Cao Kỳ, Chúng ta thua cuộc chiến tranh ở Việt Nam như thế nào?
bản dịch ngày 25-7-1982, tài liệu lưu tại Viện lịch sử Đảng, Học viện Chính
trị-Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh.
74. Lưu Trọng Lân (2007), Điện Biên Phủ trên không - Chiến thắng của ý chí và
trí tuệ Việt Nam, NXB Quân đội nhân dân, Hà Nội.
75. Ngọc Lân (1972), Tính sổ tội ác Nixon, NXB Quân đội nhân dân.
76. J.Stein, Mars Leepson (1993), sổ tay chiến tranh Việt Nam, Nxb Chính trị
Quốc gia, Hà Nội.
77. Nguyễn Đình Lê (2010), Lịch sử Việt Nam 1954 - 1975, Nxb Giáo dục Việt
Nam, Hà Nội.
78. Nguyễn Thành Lê (2012), Cuộc đàm phán Paris về Việt Nam (1968 -1973),
Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
79.

Lịch sử Bộ Tham mưu Phòng không trong kháng chiến chống Pháp và Chống
Mỹ, (1999), Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.

80.

Thanh - Văn Tiến Dũng - Song Hào (1996), Bàn về chiến tranh nhân dân và
lực lượng vũ trang nhân dân, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.
90. Nhật My-Vĩnh Nam (1997), ―Pháo đài bay B.52 phải chăng là vũ khí răn đe
bất khả kháng?‖, Tạp chí Lịch sử Quân sự, số 6-1997, tr. 19-21.
91. Mỹ và phương tây nói và viết về cuộc chiến tranh chống Mỹ, cứu nước của
Việt Nam (1976), tập 1 và tập 2, Phòng Thông tin tư liệu, Viện Khoa học
Quân sự.
92. R. Mc Namara (1995), Nhìn lại quá khứ - tấn thảm kịch và những bài học về
Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
93. R. Mc Namana (2001), Cuộc tranh cãi không dứt, Thư viện quân đội, Hà Nội.
Năm 1972 - Một năm vĩ đại (1973), Nxb Quân đội nhân dân.
94. Phạm Thanh Ngân (1992), ―Bắn rơi B-52 Mỹ bước tiến bộ vượt bậc của
không quân ta‖, Tạp chí Lịch sử Quân sự, số 5-1992, tr 27-34.
95. Nguyễn Văn Nghiên (1992), ―Phòng không nhân dân trong chiến tranh nhân
dân đất đối không‖, Tạp chí Quốc phòng toàn dân, số 12- 1992, tr.38-42.
96. Trần Thị Thảo Nguyên (2008), Quân dân Hà Nội tổ chức chiến đấu và bảo vệ
sản xuất trong hai cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc của đế quốc Mỹ (19651972), Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành lịch sử Việt Nam.
97. Trần Nhẫn (1992), ―Cuộc chiến tranh nhân dân đất đối không - Lịch sử và
hiện đại‖ , Tạp chí Quốc phòng toàn dân, số 12-1992, tr. 17-21.
98. Vũ Dương Ninh (2013), ―Từ trận ―Điện Biên Phủ trên không đến Hiệp định
Pari năm 1973‖, Tạp chí Lịch sử Đảng, số 1-2013, tr.3-7.
99. R.Nixon (2004) Hồi ký Richard Nixon, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội

14


100. Hoàng Phương (1992), ―về chiến dịch phòng không 12 ngày đêm cuối năm
1972‖, Tạp chí Lịch sử Quân sự, Số5-1992, tr.22-26.
101. J.Pimlott (1998), Việt Nam - những trận đánh quyết định, Tài liệu tham khảo,
Bộ Quốc phòng.

114. Phan Hữu Tích (1995), Đảng bộ Hà Nội lãnh đạo cuộc chiến tranh nhân dân
chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ (1965-1972), Luận án Phó tiến sĩ
chuyên ngành Lịch sử Đảng.
115. Tông Cục Chính trị (2002), Điện Biên Phủ trên không. Chiến thắng có giá trị
lịch sử và ý nghĩa thời đại sâu sắc, Tài liệu tuyên truyền kỷ niệm 30 năm chiến
thắng Điện Biên Phủ trên không (1972-2002).
116. Trần Trọng Trung (1992), ―Hà Nội - Oasinhtơn, 1972 từ chiến trường đến
bàn Hội nghị‖, Tạp chí Lịch sử Quân sự, số 5-1992, tr.46-51.
117. Viện Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh (1995), Lịch sử Đảng Cộng sản
Việt Nam, (1954 - 1975), tập II, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
II. TÀI LIỆU TIẾNG NƢỚC NGOÀI
118. Charlton M. (1978), Many reasons why the American involvement in Vietnam,
Anthony Moncrieff, London.
119. Jones A.M. (1973), u.s.foreign policy in a changing world: the Nixon
administration, 1969 - 1973, David Me Kay comp, New York.
120. Kalb M. and Kalb B. (1974), Kissinger, Little, Brown và Company- BostonT oronto.
121. Kaplan A, Chayes A, Nutter G w. (1973), Viettnam settlement why 1973, not
1969, American Enterprise Institute for Public Policy Research, Washington.
122. Kattenburg P.M. (1982), The Vietnam Trauma in American Foreign Policy
1945-1975, Transaction Books, New Brunswick.
123. Lallier A.G. (1974), Peace without honour, Montreal, S.E.R.V.O.
124. Nixon R. (1978), The memoirs of Richard Nixon, Grosset & Dunlap A
Filmways Company Publisher, New York.

16