TRƯỚNG Đ Ạ I H Ọ C G IẢ O D Ụ C

TRẦN ANH TUẤN (chủ biên)
NGÔ THU DUNG - MAI QUANG HUY
.

NHÀ XUẮT BẢN ĐẠI H Ọ C Q U Ố C GIA HÀ NỘI


TRẨN A N H TUẤN (chủ biên)
N G Ô THU D U N G - M A I Q U A N G HUY

GIAO DỤC HỌC
ĐẠI CƯƠNG
T ộ f b à i giảng dửng cho các chương trình đào tạo giáo viên
toi Trường D ại học G iáo dục* ĐHQG Hà Nội

MHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI


Phân công biên soạn:
TS. TRẦN ANH TUẤN (chủ biên):

Chương 1, 2,

ThS. MAI QUANG HUY:

Chương 5

TS. NGÔ THU DUNG:


2.

Một số khái niệm cơ bản của G iáo dục h ọ c .................... 40

3.

Cấu trúc nội dung của hệ thông tri thức
G iáo dục học .............................................................................. 46

4.

Các phương pháp nghiên cứu G iáo dục h ọ c ...................49

5.

Khái quát lịch sử các tư tưởng giáo d ụ c .............................53

M ột sô từ k h ó a ............................................................................... 71
Phần hướng dẩn tự học và ôn tập chương ỉ ......................................72

Chương 2
G IÁ O D Ụ C VÀ S ự P H Á T T R IỂ N

I.

G iáo dục và sự phát triển xã hội.............................................76
1.

Khái niệm sự phát triển và sự phát triển xã h ộ i ..............76



Khái niệm "hệ thống giáo dục quốc dân" ..........................140

2.

Hộ thống giáo dục quốc dân Việt Nam hiện nay ..........144

3.

Khái quát lịch sử phát triển hệ thống giáo dục
Viột N a m .......................................................................................153

Mộtsô'từkhóa............................................................................................ 168
Phầnhướngdẫntựhọcvàôntậpchương3..................................... 169
4


P hẩn II
Q UA TRÌNH GIÁO DỤC TR O N G NH À TR Ư Ờ N G .
G IÁO VIÊN V À HỌC SIN H

Chương4
ÍÍIÁO DỤC T R ()N (Ỉ NHÀ TRƯỜNG PH Ổ T H Ô N G
I.

Một sỏ ván đo chung vé giáo dục trong nhà trường
phổ th õ n g .................................................................................... 175
1.

Hệ thõng mục tiêu giáo dục phổ thông................................. 175

m . Phương pháp giáo dục - dạy học trong nhà trường
phổ t h ô n g ........................................................................................ 222
1. Khái niệm phương
2.

pháp giáo

d ụ c ......................................222

Các phương pháp tác động chủ yếu vào nhãn thức
cá n h â n .........................................................................................224

3.

Các phương pháp tác đ ộn g chủ yếu đến hành vi
cá n h â n ....................................................................................... 226

5


4.

Các phương pháp khuyến kh ích và điều chỉnh

218
Các phương pháp kiểm tra, đánh giá và tự kiểm ưa
đánh g iá ..................... ................ ................ ........................... 2
29
hành v i ..........................................................................................



Đặc điểm cúa lao động sư phạm ..........................................243

n . N gư ờ i học và vị trí củ a người h ọ c tro n g q u á trìn h
g iá o d ụ c ...............................................................................................248
1. Người học trong các nền vãn m in h ......................................248
2.

Một sô' lý thuyết vể người học và ứng dụng
trong giáo dục - dạy h ọ c ..........................................................2 4 9

III. Y êu cầu về ph ẩm ch ất và n ăn g lực người giáo v i ê n ...... 2 5 6

6

1.

v ể tính chuyên nghiệp của người giáo v iê n ..................... 2 5 6

2.

V ề tính hiệu nghiêm của giáo v i ê n ......................................2 5 9


V

Những yêu cáu mới trong việc đào tạo giáo v iê n ........ 261

IV. Q uyền và nghĩa vụ của giáo viên trong Luật G iáo dục
và Đ icu lệ nhà trường V iệt N a m ........................................... 263

II. (-hất lượng giáo duc và sự đán h giá cu a xã hội
doi với giáo d ụ c ..............................................................................282
1
2.

Chất lượng giáo d ụ c ...............,.............................................. 282
Sự đánh giá của xã hội đối với giáo d ụ c ..............................286

IU. Sự đánh giá kết quả giáo dục trong nhà trường phổ thông .. .. 288
1.

Đánh giá kết quả học tập của học sin h ..................................289

2.

Đánh giá kết quả rèn luyện của học sin h ..............................290

Phẩnhướngdẫntựhọcvùônlậpchương6 .................................... 293
Danhmụctàiliệudùngchongườihọc.......................................... 294
Hệihóngcâuhỏiôn tậpvàbaitập................................................... 295
Mụctiêuchitiết......................................................................................... 301
Tàiliệuthamkhảo.................................................................................. 306
7


L c f i K\ổi đ ẩ lẠ

"1.

E a y

nghiệp và cuộc sống, ứng với mỗi loại mục tiêu và nội dung trên
đều có chỉ dẫn cần thiết cho người học.
i ĩ '

ĩ

ề

v i ệ c tụ k p e h iệ u quẢ / c á c bọr» s in k viêr» c ầ n c k ú ý i

■Dựa theo Để cương mồn học và yêu cầu của nội dung bài
giảng, cần đọc kỹ Mục tiêu nhận thức (ỏ trang đầu mỗi chương)
và theo đó mà định hướng cho việc học.

9


■ Các phần nội dung in chữ n k ỏ /lơ»1 là “Loại tri thức

nênbiét

giúp cho việc nắm kiến thức sâu hdn và có hệ thống để giúp mỏ
rộng và có thể “đi x a Iac*\’ hơn với các “tri thức có thể biết",
...người học cần đọc thêm và tra cứu các nguồn dẫn có ghi sau
cuối mỗi chương;
■ Đối với việc tự học, không thể thiếu các bài tậ p và CÁU hỏi ÔH

tập. Các bạn cần cố gắng thực hiện ngay trong và sau khi học
trên lớp/ hoặc khi tự đọc xong phần cơ sỗ lý luận. Cuối Tập l)ài
giảng là hệ thống câu hỏi và bài tập (có pkâtt bộc rt\eo mi(tc


dục học (các tư tưởng giáo dục) nói riêng

và vai trò của G D đối với sự hình thành và phát triển
nhân cách được xem xét trong m ối quan hệ tương tác
vói các yếu tô ảnh hưởng khác.
^

Trên c ơ sở các kiến thức lý luận, giúp người học có
được tư duy khoa học, tư duy sư phạm và khả nãng liên
hệ được với thực tiễn giáo dục. Từ đó, tìm hiểu và giải
thích được vai trò của giáo dục - đào tạo trong xã hội
hiện nay.

^

Đ ịnh hướng và làm cơ sở để tiếp tục nghiên cứu các
học phần sau.

13


I.

G IÁ O D Ụ C LÀ M Ộ T H O Ạ T Đ Ộ N G c o

BẢN CỦA

XÃ HỘI LOÀI NGƯỜI




T iếp thu kinh nghiệm của thê hệ trước không chỉ giúp con

người

giảm nhẹ điều kiện làm việc và đưa đốn

những

năng suất

lao đ ộn g mới, mà điểu cơ bản là nhờ có sự tiếp thu (lĩnh hội) đổ

kêthừanhữnggiátrị cùacácthếhệđi trước,
mới có những giátrị bànchất ngư
ời(chữ của c . Mác: nhữnglực
hừrngbànchất người), mới trở thành NGUỜI và là một con
nỵưiTiđangphút triểnngangtẩmthếhệcùanó. Với nghĩa đó, sự
mà m ỗi người mới

kê thừa những giá trị xã hội (đặc trưng của loài người) ỡ m ỗi cá
nhân đôi khi cũng được gọi một cách hình tượng là “sự di truyền

xa h ộ i”
Việc truyền thụ và lĩnh hội kinh nghiệm xã hội - lịch
sử từ các thế hệ đi trước cho thế hệ sau - lúc đầu mang
tính tự phát, sau dần trở thành hoạt dộng cố ý thức tự giác
của xâ hội - được gọi là hoạt động giáo dục.
X ét từ góc độ xã hội học và tâm lý học, có thể định nghĩa


hự

C Ì C

Chính nhờ có giáo dục, mà các thế hộ loài người nô' tiiếp
nhau phát triển liên tục. M ỗi thế hệ, mỗi thời đại lại bổ :umg,
phát triển, mở rộng hệ thống giá trị tinh hoa văn hoá dân toe và
nhân loại, và trên cơ sở đó mà xã hội loài người không n»ùrng
phát triển theo chiều hướng đ i

lên, ngày càng phát triển lotàìt

thiện hơn. Đây là một đặc thù mà không một loài sinh vậ niào
khác có thể có đirợe.

Các thành tựu tâm lý học hiện đại cũng khảng địth: ở
một số loài động vật bậc cao đã có những biểu hiệntâim
lý (tâm lý động vật, tâm lý bậc thấp) nhất định, tronj đỉó
thậm chí có cả hiện tuợng có bản chất của sự “học’ Víới
nghĩa hình thành nên các “tập tính" nào đó, nlưnig

không thể có sự “giáo dục", hay sự “dạy”- vói ngha llà
một hoạt động có ý thức của bố mẹ, hay của loài.
Giáo dục là hoạt động cơ bản của xã hội
Các nhà xã hội học xem xét giáo dục vừa như m ột loiạt

động cơ bản của x ã hội, vừa như là m ột thiết c h ế x ã hội, tic ]là
xem xét giáo dục như là m ột thể thống nhất các tác động đêi sỉự
hình thành nhân cách (và sự phát triển cá nhân) trong m ối ỉiêìn

ch ím nhờ có g iá o dục mà loài người chúng ta mới tồn tại, phát
triểi và thành tựu được như ngày nay. G iáo dục chính là chiếc

cãunối giữa các th ế hệ, nhờ đó mà quá trình phát triển của loài
ngưri m ới liên tục và phát triển theo chiều hướng đi lẻn với gia
tố«c Igày càng cao. G iáo dục cũng là chiếc cầu nối giữa xã hội
(n>ềr văn hoá) và mỗi cá nhản, nhờ đó mà mỗi người mới trở
17


thành con người có nhân cách, trờ thành thành viên của xà hội
người. Vì vậy, giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc biệt, riêng
có ở loài người.

M ột sô tính ch át củ a giáo dục
Phân tích hiện tượng giáo dục trong lịch sử nhân loại vé tất
cả các phương diện, ta thấy có những tính chất sau:
•

Tính phổ biến : ở đâu có xã hội loài người, ở đó có giáo
dục.

•

Tính vĩnh hằng: Khi nào còn xã hội loài người, lúc dó
còn giáo dục.

•

Tính lịch sử: Ra đời theo nhu cầu của sự phát triển xã

trong các tầng lớp xã hội khác, giai cấp khác vẫn tồn tại những
quan niệm (và các tác động thực tiễn) về mục đích, nội dung và
phương pháp giáo dục không chính thống... tạo thành

cácdỏng

giáo dục không chính thông (non- formal, còn được gọi là dòng
giáo dục dân gian).
•

Tínhnhânloại và tínhdântộc: thê hiện ở thành tựu và
xu thế phát triển giáo dục, ờ mục đích, nội dung và
phương pháp giáo dục ... bởi nội dung của giáo dục,

cácgiátrị nhânloại. M ỗi cá nhân (cáthể
người) cần và có thể lĩnh hội được những tinh hoa của
nhân loại (với tư cách lo
ài)đểtrởthànhnhảncách.
trước hết là

Mặt khác, m ỗi dán tộc đều có một truyền thông lịch sử, có
nền văn hoá riêng, cho nên giáo dục ở m ỗi nước cũng có những
nét độc đáo, những sắc thái đặc trưng thể hiện trong mục đích,
nội dung, phương pháp và trong sản phẩm giáo dục của mình.
Trong m ọi phương diện của giáo dục, cũng như trong sản phẩm
của giáo dục - sự phát triển nhân cách, những giá trị văn hoá
của dân tộc luôn gắn kết với những giá trị chung của nhân loại

(củaloài người). Chính vì vậy, c ó thể nói giáodụcluôncótính
thờidại vàtínlidántộc.

hiện đại nói chung và trong Giáo dục học nói riêng.

2.1. Giáo dục trong nền văn minh nông nghiệp (xuất hiện từ
Thời kỳ C ổ đại)
Sự xuất hiện của giáo dục
Xã hội loài người chỉ khi bước sang nửa cuối thời kỳ Cộng
sản nguyên thuỷ mới có sự phân công chuyên môn hoá lao động
20


xã hội, trong đó hiện tượng giáo dục mới chuyển dần thành hoạt
(lõníỊ lự Ỉịỉác. Từ dó, giáo dục thực sự trớ thành một hoạt động cơ
bán của xã hội, với tư cách là hoạt động có ý thức của loài người
nhàm dám báo sự tổn vong và phát triển của loài người bằng
m ột quá trinh chuyên giao những kinh nghiệm tích luỹ dược cho
thê

hệ

sau, đến từng cá thể. Cũng từ đó, cùng với những bước

thăng trám của lịch sử, giáo dục dã phát triển rất nhanh chóng và
g ó p phần tạo nên thành tựu của nhân loại.

Giáodụcxuất hiệnkhi nào?với nghĩa rộng nhất của khái
niệm này, giáo dục đã xuất hiện cách đây vài chục nghìn năm,
n gay từ khi tiêng nói còn mới đang hình thành và chưa có chữ
viết. Phương thức giáo dục thực liễn — tự phát thời kỳ bầy đàn,
húi lượm đã dẩn dược thay thê bằng phương thức giáo dục tliực


Trường học đầu tiên có từ thời Mesopotami, cách
đây khoảng hơn 5000 năm, ở vùng Lường Hà thuộc Aú
Cặp cổ đại. Trường học cũng xuất hiện ở Trung Hoa c ổ
đại chừng 2000 năm trước CN, thời nhà Chu..
nhiên, các

ữ'ĩ

trường học này đơn giản chỉ là nơi có mươ*i

người được tập hợp để nghe các triết gia thuyết giảng
về một số điều “cao siêu, thần b r iwww.ancarta.coml

Thời kỳ Trung c ổ
Thời kỳ Trung cổ kéo dài suốt từ thế kỉ V đến thế kỷ X V ,
lợi ích chính trị của giai cấp phong kiến và của tôn giáo thốn g
nhất với nhau, giai cấp phong kiến và tôn giáo cùng thống trị x.ã
hội. Tư tưởng tôn giáo giữ vai trò độc tôn trong đời sống xã hộii,
có ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của giáo dục.
Lúc này giáo dục đã trở thành thiết ch ế xã hội có tính giaii
cấp rõ ràng. Giáo dục được đặt dưới sự cai quản của các tôin
giáo:

ở phương

Tây là Thiên Chúa giáo, còn ở phương Đông lià

Phật giáo và Nho giáo. Tuy có khác nhau về cách thức tổ chức;,
điểu hành các hoạt động giáo dục, nhưng ở các nhà trường, tôin
giáo luôn luôn có sự dung hoà giữa phát triển niềm tin tôn giá (0

Aristot,

nhưng hoàn toàn thâu tóm bời sự quản lý cùa nhà thờ.
Bảy môn “nghệ thuật tự nhiên“ chiếm vai trò thống trị
trong hệ thống chương trình là Ngữ pháp học, Thuật
hùng biện, Phép biện chứng, s ố học, Hình học, Thiên
văn học và Âm nhạc.

; Nhà

trường trong giai

đoạn

này thường là

một

bộ

phận của nhà thờ, có trường nội trú dành cho thanh
thiếu niên mong muốn trở thành tăng lữ; trường ngoại
trú dành cho con em quý tộc địa phương, hoặc con em
thương gia giàu

có.

Ngoài hình thức giáo dục tại nhà thờ, tầng lớp quý
tộc, lảnh chúa của thời kỳ này còn có hinh thức giáo
dục con cái bằng cách gủl chúng tới các nhà quý tộc

lam thơ.
I

Thực chất giáo duc tôn giáo và giáo dục kỵ sĩ ở Tày
Âu đều phục vụ cho chê độ phong kiến thần quyền
đương thời. Sau đó, do sự phát triển khách quan của
khoa học và do nhu cầu của xã hội, dần dẩn có dạy
thêm cả số học, hình học, thiên văn và âm nhạc.
•

llè thông giáo dục phong kiên phương Đỏng, điển

hình là các triều đại phong kiến Trung Hoa, với đặc
trưng nền giáo dục dựa trên chế độ khoa cử, quan niệm
mẫu người quân tử và nội dung giáo lý Nho gia, đã phát
triển thành một thiết chế bén vững qua nhiều thế kỉ, chi
phối sâu sắc đời sống tinh thần và và mọi lĩnh vực văn
hoá xã hội. Nển giáo dục phong kiến phương Đông còn
tồn tại đến tận đấu thế kỉ XX và còn đê lại nhiều dấu ấn
(về quan niệm, truyền thống, thói quen...) trong giáo
dục nhiểu nước châu Á hiện nay.
Ỏ nước ta, các vua đẩu triều Lý đều chọn các vị cao
I tăng Phật giáo giúp trông coi việc nước. Vua Lý Công
Uẩn xuất thân từ nhà chùa, và tể tướng là sư Vạn
Hạnh. Việc học hành đều do các nhà sư đảm nhiệm.
Đến năm 1070, do ảnh hưởng Nho giáo, Vua Lý Thánh
Tông cho lập Văn Miếu thờ Khổng Tử. Từ năm 1075, nhà
nước bắt đầu mở các khoa thi tuyển quan chức.

25


26

Cú sốc tương lai. NXB Thông

tin Lí luận, 1992.