i

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG
***********************
*

LUẬN ÁN TIẾN SỸ

PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC CHO CÁC
KHU CÔNG NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BẮC
NINH GIAI ĐOẠN 2011-2020
Ngành: Kinh doanh

Phạm Thanh Hải


ii

Hà Nội - 2016

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG
***********************
*

LUẬN ÁN TIẾN SỸ

PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC CHO CÁC
KHU CÔNG NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BẮC
NINH GIAI ĐOẠN 2011-2020

ii

LỜI CẢM ƠN
Trước tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến GS, TS Hoàng Văn Châu;
PGS, TS Lê Thị Thu Thủy đã hướng dẫn tận tình, giúp đỡ, động viên và tạo mọi
điều kiện cho tôi trong suốt quá trình viết để tôi có thể hoàn thành luận án.
Bên cạnh đó, tôi xin cảm ơn các thầy cô trong Khoa Sau Đại học đã nhiệt
tình hỗ trợ tôi trong quá trình làm nghiên cứu sinh Tiến sĩ tại trường Đại học Ngoại
Thương. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô Khoa Quản trị Kinh doanh đã
đưa ra những góp ý, nhận xét vô cùng quý báu để tôi có thể hoàn thiện luận án của
mình.
Tôi xin gửi lời cám ơn tới lãnh đạo Ban Quản lý các Khu công nghiệp tỉnh
Bắc Ninh, các anh chị Phòng Quản lý Lao động đã nhiệt tình giúp đỡ, trả lời
phỏng vấn, cung cấp tài liệu cho tôi trong quá trình viết Luận án.
Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn bố mẹ hai bên gia đình đã luôn ủng
hộ, động viên và hỗ trợ tôi hết mình. Đặc biệt, tôi xin cảm ơn vợ tôi, người đã luôn
giúp đỡ, động viên và khích lệ tôi về tất cả mọi mặt để tôi cố gắng phấn đấu hoàn
thành luận án Tiến sĩ Quản trị Kinh doanh này.
Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Tác giả luận án


iii

MỤC LỤC
MỤC LỤC......................................................................................................iii
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT..........................................................vii
DANH MỤC CÁC BẢNG..........................................................................viii
DANH MỤC CÁC HÌNH.............................................................................ix

2.2. Tổng quan về nguồn nhân lực cho các khu công nghiệp..................................................30

2.2.1. Khái niệm về khu công nghiệp........................................................................30
2.2.2. Đặc điểm của khu công nghiệp.......................................................................31
2.2.3. Nguồn nhân lực của các khu công nghiệp......................................................33
2.3. Phát triển nguồn nhân lực cho các khu công nghiệp........................................................34

2.3.1. Khái niệm về phát triển nguồn nhân lực.........................................................34
2.3.2. Nội dung phát triển nguồn nhân lực................................................................38
2.3.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển nguồn nhân lực...............................53
2.3.4. Nội dung phát triển nguồn nhân lực của các khu công nghiệp......................55
2.4. Kinh nghiệm phát triển nguồn nhân lực của một số nước trên thế giới và bài học
áp dụng cho các khu công nghiệp Bắc Ninh.................................................................................. 68

2.4.1. Kinh nghiệm....................................................................................................68
2.4.2. Những bài học kinh nghiệm cho các khu công nghiệp Bắc Ninh..................72

CHƯƠNG 3...................................................................................................74
THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC CỦA CÁC KHU
CÔNG NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BẮC NINH TRONG
KHOẢNG THỜI GIAN 10 NĂM TRỞ LẠI ĐÂY.....................................74
3.1. Khái quát về các khu công nghiệp trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.......................................74

3.1.1. Lịch sử hình thành và phát triển các khu công nghiệp tỉnh Bắc Ninh...........74
3.1.2. Khái quát về tình hình hoạt động tại các khu công nghiệp............................77
3.2. Thực trạng nguồn nhân lực tại các khu công nghiệp của tỉnh Bắc Ninh.....................82

3.2.1. Cơ cấu tổ chức và quản lý các khu công nghiệp Bắc Ninh............................82
3.2.2. Quy mô nguồn nhân lực trong các khu công nghiệp tỉnh Bắc Ninh..............82


4.2.2. Nhóm giải pháp đào tạo và phát triển nguồn nhân lực (nhân viên/ người lao
động) 128
4.3. Một số kiến nghị với Nhà nước và UBND tỉnh Bắc Ninh................................................139

4.3.1. Kiến nghị đối với Nhà nước..........................................................................139
4.3.2. Kiến nghị đối với Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh......................................145


vi

KẾT LUẬN.................................................................................................150
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO..................................................152
PHỤ LỤC....................................................................................................161


vii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt

Tiếng Anh

DN

Doanh nghiệp

ĐT&PTNV
GRDP


PCI
PTTC
TP
UBND
VNĐ

Provincial Competitiveness Index

Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh
Phát triển tổ chức
Thành phố
Ủy ban Nhân dân
Việt Nam đồng


viii

DANH MỤC CÁC BẢNG


ix

DANH MỤC CÁC HÌNH


1

LỜI MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Chiến lược phát triển nguồn nhân lực (NNL) đã và đang là một trong những


2

Các khu công nghiệp với quy mô lớn, với số doanh nghiệp gia tăng mạnh,
thu hút nhiều dự án đầu tư trong và ngoài nước. Với sự thành lập của nhiều doanh
nghiệp sản xuất công nghiệp, dịch vụ đã thu hút một số lượng lớn lao động vào làm
việc. Điều này có ý nghĩa to lớn góp phần giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập và
cải thiện đời sống người dân cũng như các vấn đề xã hội khác của Tỉnh, đặc biệt
trong điều kiện tỉnh Bắc Ninh có tỷ lệ người dân trong độ tuổi lao động lớn
(62,83%), đặc biệt tại khu vực nông thôn.
Tuy nhiên, thực tế có rất nhiều vấn đề nảy sinh trong quá trình hình thành và
phát triển KCN. Trong đó, việc cung ứng NNL cho các KCN, nhất là nguồn nhân
lực có chất lượng nhằm đáp ứng sự phát triển ngày càng lớn của các KCN của Tỉnh
gặp rất nhiều khó khăn. Trình độ, hiểu biết lý luận về phát triển NNL đặc biệt là
NNL cho các DN KCN của các chủ thể phát triển NNL của các DN còn yếu kém.
Theo báo cáo của Ban quản lý các KCN Bắc Ninh, các KCN Bắc Ninh đang
phải đối mặt với việc khan hiếm các loại lao động, kể cả lao động phổ thông. Cầu
lao động lớn do các doanh nghiệp (DN) trong KCN ngày càng phát triển về số
lượng và ổn định sản xuất kinh doanh, tìm kiếm được nhiều đơn hàng sau khủng
hoảng tài chính toàn cầu. Nhiều DN đã phải tìm kiếm lao động tại vùng núi, vùng
sâu, vùng xa, vùng biên giới nhưng cũng chỉ được thời gian ngắn do điều kiện đi lại
khó khăn, điều kiện sống và làm việc không tốt nên lao động cũng rời bỏ DN. Về
chất lượng nguồn nhân lực, 92,6% nhân lực chỉ với trình độ trung học cơ sở và
trung học phổ thông, trước khi được tuyển dụng đều chưa qua đào tạo nghề. Cơ cấu
lao động theo các nhóm ngành nghề được đào tạo không theo kịp và không đáp ứng
được với nhu cầu nhân lực của các DN bởi những ngành nghề thực tế DN đang cần
như tự động hóa, điện tử, viễn thông… lại đang rất thiếu và yếu kém. Việc áp dụng
khoa học công nghệ vào sản xuất, dịch vụ của DN KCN ngày càng cao cho nên đội
ngũ nhân lực được đào tạo tại các trường, các trung tâm đào tạo nghề… không còn
phù hợp và không đáp ứng được yều cầu sản xuất, kinh doanh của DN. Ngoài ra, cơ

- Đánh giá thực trạng phát triển nguồn nhân lực của các doanh nghiệp trong
các khu công nghiệp trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.
- Tìm ra những vấn đề tồn tại, những bất cập trong phát triển nguồn nhân lực
của các doanh nghiệp trong các khu công nghiệp của Tỉnh và những khó khăn mà
các doanh nghiệp trong các khu công nghiệp đang phải trải qua.


4

- Đề xuất các giải pháp nhằm tháo gỡ những khó khăn và hoàn thiện công tác
phát triển NNL cho các DN KCN trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh tới năm 2020.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
a. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan
đến NNL và phát triển NNL nói chung và NNL và phát triển NNL của các DN
KCN nói riêng. Đối với vấn đề thực tiễn phát triển NNL của các KCN trên địa
bàn Tỉnh Bắc Ninh, đề tài tập trung nghiên cứu thực trạng phát triển NNL của
các DN trong KCN, tập trung vào bốn nhóm lao động chủ yếu của DN.
b. Phạm vi nghiên cứu
• Về nội dung: Khu công nghiệp được hình thành bởi các doanh nghiệp sản xuất
hoặc/và các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ. Phát triển NNL cho các KCN thực tế
là phát triển NNL cho các DN trong KCN. Phát triển NNL cho KCN có thể do
Trung ương, Tỉnh hoặc các trường đại học, cao đẳng, trung học, dạy nghề đảm
nhận. Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc đào tạo và cung cấp nhân lực mang tính vĩ
mô như vậy không đáp ứng được yêu cầu cụ thể của từng loại hình DN trong KCN.
Do vậy, phát triển NNL cho KCN phải xuất phát từ nhu cầu thực tế của DN KCN
và do DN tự quyết định. Vì vậy, đề tài giới hạn phạm vi nghiên cứu là các DN trong
KCN và hoạt động phát triển NNL là do các doanh nghiệp (chủ thể là các giám đốc
DN) đảm nhận, tập trung vào 4 nhóm lao động chủ yếu: nhóm các nhà quản lý, lãnh
đạo bậc cao; nhóm nhà chuyên môn bậc cao/ bậc trung, cán bộ kỹ thuật; nhóm nhân

NNL của các DN KCN trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.
Thực trạng phát triển NNL của các DN KCN Bắc Ninh được kiểm chứng
dựa trên nền tảng khung lý luận về phát triển NNL của DN KCN để tìm ra những
mặt được, những mặt bất cập còn tồn tại trong phát triển NNL để từ đó đưa ra
những giải pháp thích hợp cho phát triển NNL của các DN KCN tỉnh Bắc Ninh.
5.2. Phương pháp nghiên cứu
Đề tài được thực hiện sử dụng các phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:
- Phương pháp phân tích, so sánh và tổng hợp: Phương pháp này được sử dụng
trong việc thu thập các dữ liệu thứ cấp từ các sách, báo, báo cáo, số liệu thống kê
được xuất bản, các kết quả nghiên cứu đã được công bố trong và ngoài nước.


6

- Phương pháp điều tra xã hội học: Thông qua việc sử dụng bảng hỏi được xây
dựng trên nền tảng lý luận về phát triển NNL cho các DN KCN. Cụ thể tác giả tiến
hành điều tra các doanh nghiệp đang hoạt động trong các khu công nghiệp trên địa
bàn tỉnh Bắc Ninh thời gian vào cuối năm 2014.
- Phương pháp phỏng vấn chuyên gia: Để có cái nhìn rõ hơn về phát triển NNL
trong các KCN trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh, tác giả đã tiến hành phỏng vấn, trao đổi
ý kiến trực tiếp hoặc qua điện thoại với các chuyên gia trong lĩnh vực nhân lực:
trưởng, phó ban quản lý các KCN; trưởng, phó phòng lao động; cán bộ phụ trách
nhân sự của các DN KCN. Phương pháp này cung cấp các dữ liệu định tính.
5.3. Quy trình thực hiện đề tài
Có thể khái quát quy trình thực hiện nghiên cứu theo sơ đồ dưới đây:

Xác định cơ sở lý luận về phát triển NNL của DN KCN

Thu thập dữ liệu thứ cấp
Sách, báo, báo cáo, công trình

chung và phát triển NNL của KCN nói riêng, từ đó tìm ra khoảng trống nghiên cứu
của đề tài. Từ các tài liệu, sách, báo, công trình nghiên cứu đã được công bố của
những học giả nổi tiếng trong lĩnh vực nhân lực đề tài nghiên cứu, hệ thống hóa và
đưa ra khung lý luận chung cho phát triển NNL và phát triển NNL của các DN
KCN dựa trên nền tảng của phát triển NNL chung với những đặc thù, đặc trưng của
các ngành nghề sản xuất kinh doanh trong các DN KCN. Cuối cùng đề tài xây dựng
mô hình phát triển nguồn nhân lực và mô hình phát triển NNL của khu công nghiệp.
Bước 2: Nghiên cứu thực tiễn, thu thập dữ liệu thứ cấp và sơ cấp liên quan
đến những vấn đề nghiên cứu.
Để biết thực trạng phát triển nguồn nhân lực của các khu công nghiệp trên địa
bàn tỉnh Bắc Ninh, tác giả đã thu thập dữ liệu thứ cấp từ các tài liệu, sách, báo, báo
cáo tổng kết của các doanh nghiệp khu công nghiệp, Ban quản lý các khu công
nghiệp tỉnh Bắc Ninh...
Đối với dữ liệu sơ cấp, tác giả đã tiến hành điều tra nghiên cứu hiện trường
trên một tập mẫu rộng các DN trong các KCN đã đi vào hoạt động như KCN Đại
Đồng - Hoàn Sơn, KCN Quế Võ, KCN Quế Võ 2, KCN Thuận Thành 2, KCN
Thuận Thành 3, KCN Hanaka, KCN Tiên Sơn, KCN VSIP Bắc Ninh, KCN Yên
Phong. Điều tra, khảo sát được tiến hành trên cơ sở phỏng vấn trực tiếp chuyên gia,
các nhà quản lý, các cán bộ và nhân viên phụ trách phòng quản lý lao động của Ban
Quản lý các KCN Tỉnh, cán bộ phụ trách nhân sự các DN, một số đại diện người
lao động và bảng hỏi được phát ra cho đại diện các DN trong các KCN đã đi vào
hoạt động hoặc trực tiếp hoặc qua email. Những người trả lời bảng hỏi chủ yếu là
trưởng, phó hoặc nhân viên các phòng lao động hoặc phòng nhân sự các DN. Thời
gian tiến hành khảo sát từ ngày 01 tháng 08 năm 2014 tới ngày 20 tháng 08 năm
2014. Số phiếu phát ra 100 phiếu và thu về 100 phiếu hợp lệ trên 100 DN đại diện
đang hoạt động ở các lĩnh vực sản xuất và kinh doanh dịch vụ điển hình với tổng
quy mô lao động tại 100 DN đến hết quý II năm 2014 là 10.800 người.


8



9

Nguyên tắc xây dựng bảng hỏi. Bảng hỏi được xây dựng trên nền tảng cơ sở
lý luận về phát triển nguồn nhân lực trong các khu công nghiệp đưa ra ở chương 3
về hai mảng phát triển tổ chức và đào tạo và phát triển nhân viên (người lao động).
Bảng hỏi bao gồm 19 câu. Câu 1 là thông tin chung về doanh nghiệp như tên DN,
địa chỉ, tên và chức vụ của người trả lời, số lượng lao động của DN đến hết quý II
năm 2014. Từ câu 2 đến câu 15 tập trung hỏi những vấn đề liên quan đên đào tạo và
phát triển NNL (con người trong tổ chức). Câu 16 liên quan tới các bước trong quy
trình phát triển tổ chức. Câu 17 là câu hỏi mở được thiết kế nhằm mục đích kiểm tra
nhận thức của DN về phát triển NNL trong KCN. Kết quả trả lời của câu hỏi này
cho biết DN hiểu thế nào là phát triển NNL, có đúng theo như cơ sở lý thuyết đưa ra
ở chương 2 hay không. Câu 18 hỏi về những khó khăn mà DN gặp phải trong phát
triển NNL cho KCN và câu 19 là về những kiến nghị mà DN muốn được nhà nước
hỗ trợ nhằm giúp DN đào tạo và phát triển NNL cho DN mình.
Quá trình thực hiện điều tra. Thông qua phòng Lao động của Ban Quản lý
các KCN Bắc Ninh, bảng hỏi được gửi đi các doanh nghiệp trong 9 KCN đã đi vào
hoạt động. Kết quả thu về là 100 DN đại diện cho những KCN đang hoạt động trả
lời (Bảng hỏi sử dụng trong điều tra khảo sát được trình bày tại phụ lục 02).
5.5. Phương thức liên hệ
Để thực hiện điều tra khảo sát: phiếu điều tra được gửi trực tiếp hoặc qua email đến đối tượng khảo sát, cụ thể đại diện các loại hình doanh nghiệp trong 9
KCN đã đi vào hoạt động.
5.6. Thời gian liên hệ
Tác giả tiến hành thử nghiệm bảng hỏi trong thời gian từ ngày 01 tháng 08
năm 2014 tới ngày 07 tháng 08 năm 2014. Điều tra, khảo sát chính thức được thực
hiện từ ngày 08 tháng 08 năm 2014 tới ngày 28 tháng 08 năm 2014.
5.7. Phương pháp xử lý dữ liệu
- Thống kê: Thống kê các thông tin, số liệu từ các phiếu điều tra (bảng hỏi),

hạn nhằm khắc phục những vấn đề hiện tại, tập trung vào các cá nhân, con người
trong tổ chức.
Thứ ba, Luận án đã xây dựng được khung lý thuyết về phát triển NNL cho
các doanh nghiệp khu công nghiệp và đưa ra được mô hình phát triển NNL cho
KCN dựa trên nền tảng những vấn đề lý luận chung về phát triển NNL và đặc điểm,
tính chất, đặc trưng lao động trong các khu công nghiệp. Khung lý thuyết được xây
dựng còn dựa trên đặc thù của nguồn nhân lực KCN là những lao động đa ngành, đa


11

nghề, đa lĩnh vực, lại phải có mức độ chuyên sâu cần thiết đáp ứng yêu cầu luôn đổi
mới và phát triển của công nghệ tiến tiến trong bối cảnh hội nhập.
-

Về thực tiễn:
Thứ nhất, Luận án đã đưa ra được bức tranh khái quát về thực trạng phát

triển NNL của các khu công nghiệp trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh dựa trên kết quả
khảo sát thực tiễn vấn đề đào tạo và phát triển NNL của các doanh nghiệp KCN Bắc
Ninh. Kết quả khảo sát được kiểm chứng dựa trên nền những vấn đề lý luận về phát
triển NNL cho các doanh nghiệp KCN.
Kết quả khảo sát nghiên cứu cho thấy các DN KCN Bắc Ninh đã nhận thức
được tầm quan trọng của phát triển NNL, đã chú ý đến đào tạo và phát triển NNL,
tuy nhiên, chủ yếu mới chỉ tập trung vào đào tạo và phát triển nhân viên còn mảng
phát triển tổ chức (phát triển DN) trong phát triển NNL thì hầu như chưa nhận thức
và chưa thực hiện được. Về phương pháp đào tạo, chủ yếu vẫn chỉ áp dụng phương
pháp thuyết trình truyền thống, các phương pháp hiện đại khác như đào tạo theo địa
chỉ, đào tạo trực tuyến, đào tạo theo kiểu phòng thí nghiệm rất ít được áp dụng.
Thứ hai, Luận án đã đề xuất được một số giải pháp phát triển NNL của các

triển nguồn nhân lực; hoàn thiện chính sách phát triển thị trường lao động và hệ
thống thông tin thị trường lao động.
7. Kết cấu của đề tài
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, đề tài được
chia thành bốn chương với nội dung chính như sau:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về phát triển nguồn nhân lực
Chương 2: Những vấn đề lý luận và thực tiễn về nguồn nhân lực và phát triển
nguồn nhân lực của các khu công nghiệp
Chương 3: Thực trạng phát triển nguồn nhân lực của các khu công nghiệp trên
địa bàn tỉnh Bắc Ninh trong khoảng thời gian 10 năm trở lại đây
Chương 4: Giải pháp phát triển nguồn nhân lực của các khu công nghiệp tỉnh
Bắc Ninh đến năm 2020


13

CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ
PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC
Nguồn nhân lực là một vấn đề được nhiều nhà kinh tế quan tâm nghiên cứu.
Đã có nhiều sách, báo, công trình, đề tài nghiên cứu ngoài nước, trong nước về
quản trị nguồn nhân lực, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực nói chung và đào tạo
và phát triển nguồn nhân lực cho các khu công nghiệp, khu chế xuất nói riêng.

1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu ngoài nước
Các nghiên cứu của nước ngoài về NNL tập trung vào hai vấn đề chính đó lá
quản trị NNL và phát triển NNL.
Về quản trị NNL, cuốn “Human Resource Management: International
Perspectives in Hospitality and Tourism” (Quản trị nguồn nhân lực: Viễn cảnh
quốc tế trong lĩnh vực Khách sạn và Du lịch) của D’ Annunzio-Green (2000) đã tìm