HƯỚNG DẪN HỌC SINH TRUNG BÌNH YẾU GIẢI BÀI TẬP CƠ HỌC BẰNG HỆ THỐNG CÔNG THỨC, PHÂN TÍCH GI MỞ VÀ LẬP SƠ ĐỒ.

PHỊNG GIÁO DỤC THÀNH PHỐ THÁI NGUN
ĐƠN VỊ: TRƯỜNG THCS HỒNG VĂN THỤ

S¸ng kiÕn kinh nghiƯm:
PHƯƠNG PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH YẾU GIẢI BÀI TẬP
CƠ HỌC LỚP 8 BẰNG HỆ THỐNG CƠNG THỨC, PHÂN TÍCH
GỢI MỞ VÀ LẬP SƠ ĐỒ

LOẠI ĐỀ TÀI THUỘC LĨNH VỰC CHUN MƠN: V ẬT L Ý
Họ và tên:

D¦¥NG §×NH S¥N

Chức vụ

: Giáo viên

Đề tài thuộc lĩnh vực : KHOA HỌC TỰ NHIÊN

Thái Ngun, tháng 5năm 2011

Sáng kiến kinh nghiệm mơn Vật lí

GV: Dương Đình Sơn


HƯỚNG DẪN HỌC SINH TRUNG BÌNH YẾU GIẢI BÀI TẬP CƠ HỌC BẰNG HỆ THỐNG CÔNG THỨC, PHÂN TÍCH GI MỞ VÀ LẬP SƠ ĐỒ.

A. PHẦN MỞ ĐẦU.

GV: Dương Đình Sơn


HƯỚNG DẪN HỌC SINH TRUNG BÌNH YẾU GIẢI BÀI TẬP CƠ HỌC BẰNG HỆ THỐNG CÔNG THỨC, PHÂN TÍCH GI MỞ VÀ LẬP SƠ ĐỒ.

kênh thơng tin của sách giáo khoa…Qua đó kiến thức Vật lý của các em được mở rộng,
khả năng vận dụng thực tế của các em được nâng lên.
Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn có những khó khăn nhất định cho học sinh, nhất là học sinh
khối 6,7, 8. Ngun nhân là do mỗi tuần các em chỉ học một tiết vật lý, trong khi đó cả
chương trình của 3 khối lớp này khơng hề có tiết bài tập, chính vì lí do này nhiều học
sinh sẽ gặp khó khăn khi giải các bài tập của giáo viên cung cấp hoặc bài tập của sách bài
tập. Đặc biệt, khó khăn nhất vẫn là học sinh khối 8. Đây là chương trình Vật lý mà các
em bắt đầu thốt ra khỏi bài tập định tính để đi sau vào bài tập định lượng. Cụ thể là
chương trình học kỳ I ( Chương I: Cơ học). Với lí do trên thì thời gian để hình thành cho
các em kĩ năng làm bài tập là khơng nhiều, khiến cho chất lượng của các em tương đối
thấp.
Với những thực tế như trên, bản thân tơi là một giáo viên mới vào nghề được nhiều năm
cảm thấy trăn trở. Do đó tơi cố gắng tìm những cách khác nhau để có thể giúp học sinh
của mình nâng cao chất lượng, nhất là học sinh trung bình yếu. Sau một thời gian thử
nghiệm tơi đã rút ra cho mình một số kinh nghiệm nhỏ đó là: Phương pháp hướng dẫn
học sinh trung bình yếu giải bài tập cơ học bằng hệ thống cơng thức, phân tích gợi
mở và lập sơ đồ.
II. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.
Việc dạy học Vật lí trong trường phổ thơng hiện nay chưa phát huy được hết vai
trò của bài tập Vật lí trong thực hiện các nhiệm vụ dạy học. Dạy học sinh giải bài tập Vật
lí là một cơng việc khó khăn và ở đó bộc lộ rõ nhất trình độ của người giáo viên trong
việc hướng dẫn hoạt động trí tuệ của học sinh.
Về vấn đề này đã có rất nhiều tài liệu tham khảo của nhiều tác giả khác nhau dành
cho học sinh, hầu hết đều đáp ứng được u cầu giúp học sinh rèn luyện kĩ năng giải bài
tập Vật lí, củng cố và nâng cao kiến thức Vật lí. Song nhìn chung thường ghép với các

3. Phương pháp thử nghiệm thực tế.
VI. THỰC TRẠNG TRƯỚC KHI THỰC HIỆN ĐỀ TÀI:
Trước khi thực hiện đề tài, qua giảng dạy ở trường các trườngTHCS, qua tìm hiểu
và trao đổi với đồng nghiệp tơi nhận thấy: Đa số học sinh ham mê học bộ mơn Vật lí,
nhưng khi làm các bài tập vật lí các em thường lúng túng trong việc định hướng giải, có
thể nói hầu như các em chưa biết cách giải cũng như trình bày lời giải.
Theo tơi, thực trạng nêu trên có thể do một số ngun nhân sau:
+ Học sinh chưa có phương pháp tổng quan để giải một bài tập Vật lí.

Sáng kiến kinh nghiệm mơn Vật lí

GV: Dương Đình Sơn


HƯỚNG DẪN HỌC SINH TRUNG BÌNH YẾU GIẢI BÀI TẬP CƠ HỌC BẰNG HỆ THỐNG CÔNG THỨC, PHÂN TÍCH GI MỞ VÀ LẬP SƠ ĐỒ.

+ Học sinh chưa biết vận dụng các kiến thức, định luật Vật lí, cơng thức vật lí....
+ Nội dung cấu trúc chương trình sách giáo khoa mới hầu như khơng dành thời
lượng cho việc hướng dẫn học sinh giải bài tập hay luyện tập ( đặc biệt là chương trình
vật lí ở các lớp: 6, 7, 8), dẫn đến học sinh khơng có điều kiện bổ sung, mở rộng và nâng
cao kiến thức cũng như rèn kỹ năng giải bài tập Vật lí.
VII. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:
1. Vấn đề 1: Học sinh khơng hệ thống được những kiến thức đã học, và điều đáng đề cập
nhất ở đây là học sinh ít làm bài tập, chưa hình thành cho mình kĩ năng làm bài, lúng túng
khi sử dụng cơng thức, dù đó là cơng thức quen thuộc nhất.
1.1. Trong q trình giải bài tập, hầu hết học sinh hay qn nhất là những cơng thức sau,
mà theo tơi gọi là cơng thức nhóm I:
* Hệ thức liên hệ giữa trọng lượng và khối lượng: P = 10.m
Trong đó:



HƯỚNG DẪN HỌC SINH TRUNG BÌNH YẾU GIẢI BÀI TẬP CƠ HỌC BẰNG HỆ THỐNG CÔNG THỨC, PHÂN TÍCH GI MỞ VÀ LẬP SƠ ĐỒ.

1.2. Bên cạnh đó, ngay cả những cơng thức các em đang học trong chương trình (mà theo
tơi gọi là cơng thức nhóm iI ), các em cũng rất có thể qn hoặc là chưa hệ thống và
chưa linh hoạt vận dụng được như:
* Vận tốc: v =
Trong đó:

s
t

v là vận tốc, đơn vị là mét trên giây (m/s)
hoặc kilơmét trên giờ (km/h).
S là quảng đường, đơn vị là mét (m) hoặc kilơmét.
t là thời gian, đơn vị là giây (s) hoặc giờ (h).
s +s

1
2
* Vận tốc trung bình: v tb = t + t
1

Trong đó:

2

v là vận tốc trung bình trên cả quảng đường gồm nhiều đoạn đường.
S1, S2 là các đoạn đường tương ứng.
t1, t2 là thời gian tương ứng để đi hết các đoạn đường.

GV: Dương Đình Sơn


HƯỚNG DẪN HỌC SINH TRUNG BÌNH YẾU GIẢI BÀI TẬP CƠ HỌC BẰNG HỆ THỐNG CÔNG THỨC, PHÂN TÍCH GI MỞ VÀ LẬP SƠ ĐỒ.

V là thể tích của phần chất lỏng bị vật chiếm chổ
đơn vị là mét khối (m3).
* Sự nổi: Khi nhúng một vật vào chất lỏng thì
+ Vật chìm xuống khi: FA < P
+ Vật nổi lên khi : FA > P
+ Vật lơ lững trong lòng chất lỏng khi: FA = P
* Cơng cơ học: A = F.s
Trong đó:

A là cơng của lực F, đơn vị là Jun (J).
F là lực tác dụng lên vật , đơn vị là Niutơn (N).
S là quảng đường vật dịch chuyển, đơn vị là mét (m).

Lưu ý:

+ Cơng của trọng lực: A = P.h
+ Cơng của lực kéo vật lên đều theo phương thẳng đứng:
A = Fk .h = P.h

* Cơng suất:
Trong đó:

P
P


thức Cơ
ở nhóm
học I. Trên cơ sở này khi các em tiếp thu cơng thức mới các em sẽ liên tưởng
Áp suất:

được với cơng thức cũ, vận dụng để chứng minh cơng thức mới.
- Trong các bài dạy có những cơng thức mới mà được vận dụng từ cơng thức cũ thì giáo
Áp suất chất lỏng:
viên tiếp tục hệ thống Áp
lại suất
để kiến thức này in sâu vào
tiềm thức các em.

- Ngồi ra giáo viên còn có thể lập cho HS cây thư mục cơng thức như sau để HS dễ
Áp suất khí quyển

nhớ, linh hoạt vận dụng.
Cơng cơ học

A = F .s

Cơng suất

Sáng kiến kinh nghiệm mơn Vật lí
Cơng thức liên quan

GV: Dương
Đình Sơn
Thể tích vật có dạng hình học
Diện tích vật có dạng hình học

u cầu học sinh tìm áp suất, tức là học sinh phải biết cơng thức chính cần dùng là

p=

F
, đó là cơng thức chúng ta sẽ dùng cuối cùng trong bài giải để đưa ra kết quả. Bên
S

cạnh đó có thế sẽ dùng nhưng cơng thức trung gian để tính F hoặc S. Vậy học sinh xác
định những cơng thức này ở đâu? Học sinh sẽ dựa trên trí nhớ của riêng mình, hoặc nếu
các em chưa kịp thời nhớ ra thì các em có thể dùng ngay bảng hệ thống mà chúng ta đã
hình thành để vận dụng.
- Lập sơ đồ theo hình thức quy nạp vấn đề, gợi mở cho học sinh xác định từng đại lượng
liên quan để đi đến kết quả:

Sáng kiến kinh nghiệm mơn Vật lí

GV: Dương Đình Sơn


HƯỚNG DẪN HỌC SINH TRUNG BÌNH YẾU GIẢI BÀI TẬP CƠ HỌC BẰNG HỆ THỐNG CÔNG THỨC, PHÂN TÍCH GI MỞ VÀ LẬP SƠ ĐỒ.

Đại lượng
chính cần tìm

Kết quả

Bước 3

Đại lượng


Sơ đồ

nào?
gian t
Đơn vị của các đại lượng đã Chưa đồng nhất, đổi đơn
đồng nhất chưa? Nếu chưa thì vị từ giờ ra giây hoặc
phải làm như thế nào?
đổi m sang km
Muốn tính vận tốc của ơ tơ thì
s
v =

dùng cơng thức nào?

t

2. Dạng bài tập có các bước trung gian: Đây là dạng bài tập đòi hỏi học sinh cao hơn,
có các bước bị khuyết mà u cầu học sinh phải tìm ra mới đi đến kết quả cuối cùng.
Sáng kiến kinh nghiệm mơn Vật lí

GV: Dương Đình Sơn


HƯỚNG DẪN HỌC SINH TRUNG BÌNH YẾU GIẢI BÀI TẬP CƠ HỌC BẰNG HỆ THỐNG CÔNG THỨC, PHÂN TÍCH GI MỞ VÀ LẬP SƠ ĐỒ.

Bài tốn 2: Một người có khối lượng 70kg đứng trên sàn nhà. Biết diện tích tiếp xúc
của mỗi bàn chân lên sàn là 16cm2. Tính áp suất của người tác dụng lên sàn nhà?
Với bài tập này học sinh cần xác định được đại lượng cần tìm là áp suất P,
đại lượng trung gian là áp lực và diện tích bị ép. Trong đó, áp lực của người tác dụng lên

Muốn tính được áp suất thì Phải biết được áp lực F
phải biết được đại lượng nào? và diện tích bị ép S.
Diện tích bị ép là diện tích Diện tích bị ép băng tổng
nào?

F
S
S

diện tích của hai bàn

chân.
Áp lực của người tác dụng Người đứng trên mặt

S = 2S 0

lên mặt sàn trong trường hợp phẳng nằm ngang nên áp
này được tính như thế nào?

lực của người tác dụng
lên mặt sàn có độ lớn
bằng trọng lượng của
người:F = P = 10.m

Bài tốn 3: Một ơ tơ chuyển động đều với vận tốc 36km/h trong 15 phút, với lực kéo
của động cơ là 1000N. Tính cơng suất của ơ tơ?
Với bài tốn này, học sinh cần xác định được đại lượng cần tìm là cơng suất của
ơ tơ, đại lượng trung gian là cơng của lực động cơ và quảng đường.
Sáng kiến kinh nghiệm mơn Vật lí


lượng nào?
Để tính được quảng đường s
phải dùng cơng thức nào?

P

=

A
t

Cần đi tìm cơng của lực
động cơ thực hiện.

P=

A = F.s
Cần tính được quảng
đường s

v=

s
⇒ s = v.t
t

A
t

t

8A4

Tổng số
HS
37
33
32
32

0----2

2,5-- 4.5--

5----6,5

7----8,5

9----10

3
0
1
4

10
1
3
22

17

+ Trong một bài tập giáo viên cần hướng cho học sinh nhiều cách giải (nếu có thể ). Để
kích thích sự hứng thú, say mê học tập cho học sinh rèn thói quen tìm tòi lời giải hay cho
một bài tốn Vật lí.
+ Khắc sâu cho học sinh nắm chắc các kiến thức bổ trợ khác. Có như vậy việc giải bài
tập Vật lí của học sinh mới thuận lợi và hiệu quả.
Để làm được điều này:
- Giáo viên cần tự bồi dưỡng nâng cao nghiệp vụ chun mơn, thường xun trao đổi, rút
kinh nghiệm với đồng nghiệp.
- Nắm vững chương trình bộ mơn tồn cấp học.
- Giáo viên giúp học sinh nắm vững các kiến thức cần nhớ để ơn tập, nhớ lại kiến thức cơ
bản, lần lượt nghiên cứu kỹ các phương pháp giải bài tập sau đó giải các bài tập theo hệ
thống từ dễ đến khó, so sánh các dạng bài tập để khắc sâu nội dung kiến thức và cách
giải. Từ đó học sinh tự hình thành cho mình kỹ năng giải bài tập.
Những sáng kiến đặt ra ở trên vận dụng phù hợp nhất cho những đối tượng học
sinh yếu. Bởi vì, đối tượng học sinh này kĩ năng vận dụng kiến thức và cơng thức để giải
bài tập còn hạn chế, ý thức tự giác của các em chưa cao. Do đó phương pháp trên phần
nào dần dần hình thành cho các em kĩ năng định hướng và vận dụng linh hoạt cơng thức
để giải bài tập, đồng thời gợi cho các em sự hứng thú sau mỗi lần làm được một bài tập
mà trước đây các em thường cho là khó khăn và nhàm chán.

Sáng kiến kinh nghiệm mơn Vật lí

GV: Dương Đình Sơn


HƯỚNG DẪN HỌC SINH TRUNG BÌNH YẾU GIẢI BÀI TẬP CƠ HỌC BẰNG HỆ THỐNG CÔNG THỨC, PHÂN TÍCH GI MỞ VÀ LẬP SƠ ĐỒ.

II. KẾT LUẬN CHUNG.
Dạy học nhằm góp phần quan trọng để hình thành nhân cách con người lao động
mới, sáng tạo, thích nghi với xã hội ngày càng phát triển. Do vậy phương pháp dạy học

KẾT QUẢ CHẤM ĐIỂM VÀ XẾP LOẠI
CỦA HỘI ĐỒNG CHẤM SKKN CƠ SỞ
Điểm : .......................

Xếp loại : ..............................

Chủ tịch hội đồng chấm SKKN
Hiệu trưởng

Sáng kiến kinh nghiệm mơn Vật lí

GV: Dương Đình Sơn


HƯỚNG DẪN HỌC SINH TRUNG BÌNH YẾU GIẢI BÀI TẬP CƠ HỌC BẰNG HỆ THỐNG CÔNG THỨC, PHÂN TÍCH GI MỞ VÀ LẬP SƠ ĐỒ.

Sáng kiến kinh nghiệm mơn Vật lí

GV: Dương Đình Sơn