ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------------------------------------

BÙI THỊ PHƯƠNG

CẤU TRÚC QUYỀN LỰC TRONG NHÓM HỌC TẬP
CỦA SINH VIÊN
(Nghiên cứu trường hợp trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn,
Đại học Quốc Gia Hà Nội)

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGHÀNH XÃ HỘI HỌC
Mã số: 60 31 03 01

Hà Nội-2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------------------------------------

BÙI THỊ PHƯƠNG

CẤU TRÚC QUYỀN LỰC TRONG NHÓM HỌC TẬP CỦA SINH VIÊN
(Nghiên cứu trường hợp trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn,
Đại học Quốc Gia Hà Nội)

Chuyên ngành: Xã hội học
Mã số: 60 31 03 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC


LỜI CẢM ƠN

Luận văn “Cấu trúc quyền lực trong nhóm học tập của sinh
viên” (Nghiên cứu trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học
Quốc gia Hà Nội) được hoàn thành với sự nỗ lực của tác giả. Để hoàn thành
được luận văn này, cho phép tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc và chân thành đến:
Các thầy cô khoa Xã hội học, Trường Đại học Khoa học Xã hội
và Nhân văn – Đại học Quốc Gia Hà Nội đã truyền đạt những kiến thức, kỹ
năng quý báu để từ đó tôi có thể vận dụng vào việc thực hiện luận văn, đồng
thời phát triển thêm vốn hiểu biết của mình vận dụng trong công việc sau này.
Tôi xin chân thành cảm ơn PGS,TS. Phạm Văn Quyết, người
trực tiếp hướng dẫn tôi thực hiện luận văn. Trong quá trình tôi làm luận văn,
thầy đã tận tình giúp đỡ, tạo điều kiện, giúp tôi giải quyết các vấn đề nảy sinh
và hoàn thành luận văn đúng định hướng ban đầu.
Gửi lời cảm ơn đặc biệt tới các thầy, cô trong khoa Xã Hội Học
và các khóa sinh viên của khoa Xã Hội Học của Trường Đại học Khoa học Xã
hội và Nhân văn – Đại học Quốc Gia Hà Nội đã giúp đỡ tôi trong quá trình
thực hiện luận văn.
Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 15 tháng 12 năm 2014
Học viên
Bùi Thị Phương


MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
DANH MỤC CÁC HÌNH

1.2.2.Cấu trúc ........................................................................................ 20
1.2.3. Cấu trúc quyền lực ...................................................................... 21
1.2.4. Nhóm ............................................................................................ 21
1.2.5. Nhóm học tập .............................................................................. 23
1.2.6. Thành viên tích cực và thành viên được ủng hộ ........................... 24
1.3. Lý thuyết ....................................................................................... 25
1.3.1. Lý thuyết cấu trúc quyền lực của Michel Foucault ....................... 25
1.3.2. Lý thuyết trao đổi xã hội của Peter Blau ...................................... 28
Chương 2 .THỰC TRẠNG CẤU TRÚC QUYỀN LỰC TRONG NHÓM
HỌC TẬP CỦA SINH VIÊN ................................................................... 33
2.1. Một số nét về khoa Xã hội học, trường Đại học Khoa học Xã ... 33
hội và Nhân văn, Đại học quốc gia Hà nội và mẫu nghiên cứu ......... 33
2.1.1. Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn ........................... 33
2.1.2. Khoa Xã hội học .......................................................................... 35
2.1.3. Khái quát về mẫu nghiên cứu ...................................................... 36
2.2. Thực trạng cấu trúc quyền lực trong nhóm học tập của sinh viên 37
2.2.1. Cấu trúc quyền lực trong nhóm học tập chính thức ..................... 37
2.2.2. Cấu trúc quyền lực của nhóm học tập phi chính thức .................. 49
Chương 3. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CẤU TRÚC QUYỀN
LỰC TRONG NHÓM HỌC TẬP CỦA SINH VIÊN ............................. 61
3.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình hình thành cấu trúc quyền
lực trong nhóm học tập ....................................................................... 61


3.1.1. Đối với nhóm chính thức .............................................................. 61
3.1.2. Đối với nhóm phi chính thức ........................................................ 63
3.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình duy trì cấu trúc quyền lực
trong nhóm học tập ............................................................................. 65
3.2.1. Các vấn đề tồn tại trong các nhóm học tập chính thức và phi chính
thức ....................................................................................................... 65

Bảng 2.7. Người giữ vai trò quyết định trong hoạt động phân vai của nhóm
học tập chính thức ...................................................................................... 44
Bảng 2.8. Người giữ vai trò quyết định trong hoạt động giải quyết mâu thuẫn
của nhóm học tập chính thức ...................................................................... 45
Bảng 2.9. Người giữ vai trò quyết định trong hoạt động chỉ huy của nhóm học
tập chính thức ............................................................................................. 46
Bảng 2.10. Người giữ vai trò quyết định trong hoạt động cho điểm ý thức của
nhóm học tập phi chính thức ...................................................................... 50
Bảng 2.11. Người giữ vai trò quyết định trong hoạt động cho điểm học tập
của nhóm học tập phi chính thức ................................................................ 51
Bảng 2.12. Người giữ vai trò quyết định trong hoạt động thực thi công bằng
của nhóm học tập phi chính thức ................................................................ 52


Bảng 2.13. Người giữ vai trò quyết định trong hoạt động khen thưởng của
nhóm học tập phi chính thức ...................................................................... 53
Bảng 2.14. Người giữ vai trò quyết định trong hoạt động phân xử của nhóm
học tập phi chính thức ................................................................................ 54
Bảng 2.15. Người giữ vai trò quyết định trong hoạt động phân chia vị trí của
nhóm học tập phi chính thức ...................................................................... 55
Bảng 2.16. Người giữ vai trò quyết định trong hoạt động phân chia vai trò của
nhóm học tập phi chính thức ...................................................................... 56
Bảng 2.17. Người giữ vai trò quyết định trong hoạt động giải quyết mâu thuẫn
của nhóm học tập phi chính thức ................................................................ 57
Bảng 2.18. Người giữ vai trò quyết định trong hoạt động chỉ huy của nhóm
học tập phi chính thức ................................................................................ 58
Bảng 3.1. Các yếu tố quyết định hình thành nhóm học tập chính thức ........ 62
Bảng 3.2. Các yếu tố quyết định hình thành nhóm học tập phi chính thức .. 64
Bảng 3.3. Các vấn đề tồn tại trong nhóm học tập chính thức ...................... 66
Bảng 3.4. Các vấn đề tồn tại của nhóm học tập phi chính thức ................... 67

Hình 1.1. Một số loại cấu trúc quyền lực của Michel Foucaul ..................... 27
Hình 1.2. Một số loại cấu trúc quyền lực của Petet Blau .............................. 32
Hình 2.1. Mô hình cấu trúc quyền lực trong nhóm học tập chính thức ......... 49
Hình 2.2. Mô hình cấu trúc quyền lực của nhóm học tập phi chính thức ..... 59
Hình 3.1. Sơ đồ cấu cấu trúc quyền lực trong quá trình hình thành nhóm học
tập chính thức .............................................................................................. 63
Hình 3.2. Sơ đồ cấu cấu trúc quyền lực trong quá trình hình thành nhóm học
tập phi chính thức ........................................................................................ 65
Hình 3.3. Cấu trúc quyền lực của nhóm từ giai đoạn hình thành chuyên sang
giai đoạn duy trì nhóm học tập chính thức ................................................... 70
Hình 3.4. Cấu trúc quyền lực của nhóm từ giai đoạn hình thành chuyên sang
giai đoạn duy trì nhóm học tập phi chính thức ............................................. 72
Hình 3.5. Quá trình hình thành, duy trì phát triển và ổn định của cấu trúc
quyền lực trong nhóm học tập chính thức .................................................... 74
Hình 3.6. Quá trình hình thành, duy trì phát triển và ổn định của cấu trúc
quyền lực của nhóm học tập phi chính thức ................................................. 76


Phần 1
MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài
Quyền lực và cấu trúc quyền lực là những khái niệm cơ bản của xã hội
học, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế, thì sự lan tỏa và sức ảnh
hưởng của các khái niệm này trong các lĩnh vực ngày càng mạnh mẽ, rõ ràng
và sâu rộng hơn, không chỉ đơn thuần thể hiện trong lĩnh vực chính trị mà
quyền lực còn có mặt trong tất cả các mối quan hệ giữa người với người,
trong các lĩnh vực và trong tất cả các nhóm, tổ chức, cộng đồng, hệ thống xã
hội.
Trong nghiên cứu của mình Michel Foucault viết rằng: “Sự có mặt

quyền lực trong nhóm học tập của sinh viên (Nghiên cứu trường hợp
trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội)”
nhằm góp phần làm sáng tỏ khái niệm cấu trúc quyền lực trong một lĩnh vực
hoạt động có thể nói là tương đối thuần nhất do không bị lợi ích vật chất trực
tiếp chi phối. Đó là hoạt động học tập của sinh viên trong môi trường giáo dục
– đào tạo với các chủ thể tham gia quan hệ quyền lực là sinh viên, từ đó nhằm
phát hiện ra các hình thức và cơ chế hoạt động của cấu trúc quyền lực trong
nhóm học tập của sinh viên, sự tác động và gây ảnh hưởng của quyền lực đối
với kết quả học tập của các thành viên trong nhóm. Nghiên cứu cấu trúc
quyền lực trong nhóm học tập của sinh viên để có thể phần nào giúp hiểu rõ
cấu trúc quyền lực trong các nhóm xã hội khác. Đồng thời nghiên cứu về cấu
trúc quyền lực của nhóm học tập của sinh viên có thể giúp gợi ra những biện
1

Hoàng Thị Huệ An, Một vài kinh nghiệm tổ chức hoạt độna học tập theo nhóm trong giảng dạy hóa học tại
đại học Nha Trang, Diễn đàn đổi mới phương pháp giáo dục và đào tạo, Phòng đảm bảo chất lượng và thanh
tra, Đại học Nha Trang, < />%A0ivi%E1%BA%BFtt%E1%BB%ABc%C3%A1c%C4%91%C6%A1nv%E1%BB%8B/khoac%C3%B4ng
ngh%E1%BB%87th%E1%BB%B1cph%E1%BA%A9m.aspx>.

2


pháp thúc đẩy việc sử dụng nhóm học tập như là một trong phương pháp giáo
dục tích cực nhằm phát huy quyền lực và trách nhiệm của từng thành viên đối
với nhóm học tập, qua đó các sinh viên học được kỹ năng làm việc nhóm, kỹ
năng tham gia các quan hệ và cấu trúc quyền lực trong xã hội.
Từ góc độ lý luận, nghiên cứu cấu trúc quyền lực trong nhóm học tập
của sinh viên là một trường hợp nghiên cứu để làm rõ cơ chế xuất hiện, vận
hành của quyền lực của nhóm trong môi trường giáo dục – đào tạo. Nghiên
cứu này sẽ một mặt vận dụng lý thuyết quyền lực đồng thời bổ sung kiến thức

hoạt động của nhóm học tập của sinh viên.
3. Mục đích nghiên cứu
- Tìm hiểu các hình thức của cấu trúc quyền lực trong nhóm học tập
của sinh viên.
- Phân tích các yếu tố tác động đến sự hình thành, vận động, biến đổi
cấu trúc quyền lực trong nhóm học tập của sinh viên.
- Làm rõ sự ảnh hưởng của cấu trúc quyền lực đối với kết quả học tập
của các thành viên trong nhóm.
- Đưa ra những biện pháp nhằm góp phần xây dựng cấu trúc quyền lực
hợp lý để nâng cao hiệu quả, chất lượng hoạt động của nhóm học tập của sinh
viên trong trường đại học.
4. Đối tượng, khách thể, phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
- Cấu trúc quyền lực trong nhóm học tập của sinh viên trường Đại học
Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc Gia, Hà Nội.
4.2. Khách thể nghiên cứu
- Nhóm học tập của sinh viên trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân
văn, Đại học quốc gia, Hà Nội.
4.3. Phạm vi nghiên cứu
4.3.1. Phạm vi không gian

4


Với phạm vi nghiên cứu luận văn thạc sỹ, tác giả không kỳ vọng có thể
nghiên cứu khái quát phạm vi rộng trong toàn trường, vì thế nghiên cứu sẽ chọn ra
một khoa cụ thể trong trường để nghiên cứu trường hợp cụ thể là khoa Xã hội học,
trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học quốc gia Hà Nội.
4.3.2. Phạm vi thời gian
- Từ tháng 3 năm 2013 và đến tháng 12 năm 2013.

6. Phương pháp nghiên cứu
6.1. Phương pháp tổng quan tài liệu liên quan đến đề tài
Phân tích tài liệu thứ cấp: thu thập và phân tích tổng quan các tài liệu
hiện liên quan tới đề tài nghiên cứu (lý thuyết về quyền lực và cấu trúc quyền
lực, các tiêu chí đánh giá quyền lực và cấu trúc quyền lực tại Việt Nam và
trên thế giới).
6.2. Điều tra bằng phiếu khảo sát
Được thực hiện nhằm đo lường thực trạng về cấu trúc quyền lực đang
được phân chia thành các dạng trong các nhóm học tập của sinh viên và sự tác
động của cấu trúc quyền lực đối với hiệu quả học tập của sinh viên thông qua
các yếu tố về tích cực và tiêu cực. Bảng hỏi giúp thu thập thông tin một cách
hệ thống, có thể triển khai trên địa bàn rộng với cỡ mẫu lớn.
Đây là một nghiên cứu trường hợp được nghiên cứu tại trường Đại học
Khoa học Xã hội và Nhân văn nhằm gợi mở các vấn đề đối với các nghiên
cứu về quyền lực. Nghiên cứu khảo sát với tổng số 220 phiếu, trong đó mỗi
khóa 55 phiếu. Đối tượng được phỏng vấn là các đối tượng thuộc các khóa
sinh viên khoa xã hội học bao gồm sinh viên khoa xã hội học năm thứ nhất
(2013-2017), thứ hai (2012-2016), thứ ba (2011-2015) và thứ tư (2010-2014).
6.3. Phỏng vấn sâu cá nhân
Được thực hiện đối với các cá nhân nhằm đánh giá và phân tích nhận
thức, thái độ và hành vi về quyền lực của các thành viên tham gia vào quá
trình học tập nhóm, từ đó có đánh giá khái quát về cơ cấu cấu trúc quyền lực

6


trong nhóm học tập và quá trình hình thành, phát triển của cấu trúc quyền lực
trong nhóm học tập. Đối tượng của các cuộc phỏng vấn sâu là sinh viên và
giảng viên.
Nghiên cứu phỏng vấn sâu với tổng số 8 phỏng vấn sâu, trong đó phỏng

Tổng số bảng hỏi khảo sát : 55 phiếu/1 khóa x 4 khóa = 220 phiếu.
Phương pháp xử lý thông tin
Xử lý, phân tích và viết báo cáo kết quả nghiên cứu tài liệu: các tài liệu
tiếng nước ngoài và tiếng Việt đã được tìm đọc về quyền lực và cấu trúc
quyền lực, phân tích và kết quả được trình bày làm cơ sở lý luận cho đề tài
nghiên cứu.
Các bước tiến hành nghiên cứu sẽ được tiến hành theo ba bước:
Bước thứ nhất: Nghiên cứu tiến hành thu thập tài liệu liên quan đến đề
tài, xây dựng đề cương nghiên cứu chi tiết, thiết kế bộ công cụ nghiên cứu:
phiếu trưng cầu ý kiến, bảng hướng dẫn phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm tập
trung phù hợp với các nhóm đối tượng được lựa chọn. Sau đó, tham khảo ý
kiến đóng góp của giảng viên hướng dẫn để bổ sung sửa chữa bộ công cụ
nghiên cứu cho khảo sát thử.
Bước thứ hai: Tiến hành khảo sát thử, nhằm:
- Dựa trên các nghiên cứu trên cơ sở đó, giúp cho cuộc nghiên cứu
chính thức được chọn mẫu một cách chính xác.
- Hoàn thiện kế hoạch triển khai đề cương, bộ công cụ nghiên cứu và
chiến lược phân tích dữ liệu của các giai đoạn sau này.
Sau khi tiến hành khảo sát thực địa, tiến hành xử lý và phân tích thông
tin từ các cuộc phỏng vấn sâu. thảo luận nhóm tập trung và phiếu trưng cầu ý
kiến. Phân tích thử các kết quản nghiên cứu lấy ý kiến nhận xét của giảng
viên hướng dẫn để từ đó rút kinh nghiệm cho khảo sát chính thức.
Bước thứ ba: Trên cơ sở kinh nghiệm và thông tin thu được từ cuộc
khảo sát thử, tiến hành sửa đổi, hoàn thiện kế hoạch triển khai đề cương, bộ

8


công cụ nghiên cứu và chiến lược phân tích dữ liệu để triển khai có hiệu quả
khảo sát chính thức.


vận hành

tập
Các yếu tố
khác

9


Phần 2
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
Cấu trúc quyền lực là chủ đề gắn liền với các vấn đề liên quan tới chính
trị và quản lý bộ máy của nhà nước, luôn được các nhà nghiên cứu quan tâm
và tìm hiểu cả trong và ngoài nước với các lĩnh vực khác nhau. Tác giả đi tiên
phong, khởi nguồn cho vấn đề này đó là C. Wright Mills và các nhà xã hội
học tiếp theo như William Domhoff ở Mỹ và John Scott ở Anh.
Theo William Domhoff có hai khía cạnh chung mà tất cả các nghiên
cứu đều cố gắng để tìm hiểu về cấu trúc quyền lực và hiểu được hoạt động
của cấu trúc quyền lực. Khía cạnh đầu tiên là mạng lưới phân tích. Một mạng
lưới phân tích sẽ cung cấp những hình ảnh thực nghiệm của (1) mối liên kết
giữa các tổ chức và những người quan trọng trong cấu trúc quyền lực và (2)
các hoạt động của tổ chức về các vấn đề chính sách. Khía cạnh thứ hai của
một nghiên cứu cấu trúc quyền lực là sự phân tích Người giữ vai trò quyết
định trong hoạt động về những vấn đề đã nói và được thực hiện trong cấu trúc

không có quyền lực. Theo Mills, với bộ ba tam giác quyền lực về kinh tế chính trị - xã hội sẽ tạo ra giới tinh hoa quyền lực nằm toàn bộ quyền lực và
trách nhiệm trong mỗi xã hội4.
Dưới góc nhìn của Joseph Nye - nổi tiếng thế giới với các nghiên cứu
về chính trị, các xung đột và phân chia quyền lực quốc tế với những bài phân
tích của mình trong số đó bài viết về “Cân bằng quyền lực”. Ông đã lý giải
nhiều chiều về cân bằng quyền lực (hay quân bình lực lượng) quanh một số
cuộc xung đột. Theo Joseph Nye, quyền lực là khả năng đạt được mục đích
của một thực thể. Cụ thể hơn, quyền lực là khả năng gây ảnh hưởng đến việc
3

G. William Domhoff, The class domination theory of power.
< , February 2012.
4
Lê Ngọc Hùng (2011), Lịch sử và lý thuyết xã hội học, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, tr. 300 – 310.

11


hình thành kết quả, hay sự bắt buộc phải phục tùng các mệnh lệnh. Trong xã
hội học, đây là bộ mặt thứ nhất của quyền lực: bộ mặt cưỡng chế và cấu trúc
quyền lực trong trường hợp này là cấu trúc bất cân xứng, bất bình đẳng trong
đó một người có quyền và lực để bắt người khác tuân theo bất chấp sự kháng
cự của họ. Đây cũng là quan điểm của Weber về quyền lực và cấu trúc quyền
lực.
Có thể tham khảo về quan điểm của tác giả Ralf Dahrendorf, ông cho
rằng, quyền lực là khả năng mà một người trong quan hệ xã hội có vị thế có
thể thực hiện được các mong muốn của mình, bất chấp sự kháng cự của người
khác, cũng giống như Weber, Dahrendorf cho rằng sự thống trị là khả năng
tuân lệnh các mệnh lệnh. Quyền lực sẽ tạo ra sự kiểm soát bao gồm sự ra lệnh
và quyền chiếm đoạt lợi ích từ những người yếu thế không có quyền lực, từ

(trước hết và cơ bản nhất là các quốc gia – dân tộc), là môi trường quốc tế có
luật chơi nhất định buộc các chủ thể muốn tồn tại phải tuân thủ và phối hợp
hành động.
Trong bài viết về “Thử tìm hiểu quan niệm về dân chủ, quyền lực chính
trị và cơ sở kinh tế của chúng” của Vũ Quang Việt, đăng trên Số 1 – tháng
3/2004, tạp chí thời đại, tác giả đề cập tới dân chủ, đề tài của nhiều học thuyết
nhưng nhìn chung nói đến nguyên tắc về quyền ứng cử và bầu cử của tất cả
mọi người dân đến tuổi trưởng thành nhằm tham gia chính quyền trực tiếp
hoặc thông qua đại biểu được bầu chọn, về tương quan giữa thiểu số và đa số,
về nhân quyền, về quyền lực tối thượng của pháp luật không phân biệt đối xử
về giai cấp, tầng lớp xã hội, màu da, tôn giáo, người lãnh đạo và người bị lãnh
đạo. Có thể thấy ở đây cấu trúc quyền lực cân bằng, bình đẳng và hợp pháp
trên cơ sở được những người xung quanh thừa nhận, ủy quyền và tuân theo.
Với cuốn sách “Một lý thuyết về quyền lực ở người Jörai Đông
Dương” của Jacques Dournes (2103), Nguyên Ngọc dịch. Đây là bản phát
hành của luận án tiến sĩ cấp nhà nước của Jacques Dournes với nhan đề

6

Lưu Thúy Hồng, Khái lược lịch sử quan hệ quốc tế hiện đại, < ngày đăng: Thứ ba 15/01/2013 11:19.

13


“Pötao: những bậc thầy của các nguyên tố, nghiên cứu nhân học chính trị ở
người Gia Rai” (‘Pötao, les maîtres des éléments, étude d’anthropologie
politique chez les Jörai’), được ông bảo vệ ở trường Sorbonne ngày 23 tháng
6 năm 1973, dưới sự hướng dẫn của Georges Condominas và có Claude
Lésvi-Strauss là thành viên của hội đồng. Pötao là công trình nghiên cứu của
ông về chính trị của người Gia Rai, cho đến nay vẫn là nghiên cứu sâu duy