PHÒNG GD& ĐT TP BẮC NINH
TRƯỜNG THCS HẠP LĨNH

BÀI DỰ THI
TRI THỨC TRẺ VÌ GIÁO DỤC

Họ và tên: Nguyễn Thị Diện
Ngày sinh: 21.10.1985
Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị: Trường THCS Hạp Lĩnh, TP Bắc Ninh, Bắc Ninh

HẠP LĨNH, THÁNG 8 NĂM 2016
1


MỤC LỤC
Sáng kiến kinh nghiệm “Ứng dụng Bản Đồ Tư Duy trong dạy
và học môn Sinh học THCS”.
Phần I

Đặt vấn đề:

02

Phần II.

Nội dung:

04

Thực trạng việc ứng dụng Bản đồ tư duy trong dạy và


1.

Nguyên lý và ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy học.

07

2.

Những yếu tố đã làm cho sơ đồ tư duy có tính hiệu quả cao

08

và nền tảng của chúng.
3.

Phương pháp thực hiện một tiết dạy theo sơ đồ tư duy.

08

4.

Hướng dẫn học sinh làm sơ đồ tư duy.

09

5.

Giáo viên có thể tổ chức một số hoạt động khác sau đây khi sử



3.

Kiế n nghi ̣ và đề xuất.

18

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

19

2


Phần I. Đặt vấn đề:
Sinh học là khoa học nghiên cứu về vi sinh sinh vật, thực vật, động vật và con
người, sự tiến hoá của giới thực vật, động vật và con người. Sự tiến hoá của giới thực
vật và động vật nguồn gốc của con người. Tại sao có loài tồn tại đến ngày nay và có
loài tiệt chủng. Sinh học phản ánh mọi mặt của cuộc sống xã hội góp phần hình thành
phát triển hoàn thiện nhân cách cho học sinh theo mục tiêu giáo dục. Nó là chìa khoá
để học sinh tiến vào mọi lĩnh vực khoa học, mọi hoạt động xã hội, nó có tác dụng sâu
sắc và lâu bền đến đời sống tâm hồn trí tuệ con người. Các bài mà học sinh học là
tiếng nói của tình cảm, là khí giới thanh cao đắc lực có tác dụng mạnh mẽ đến tư
tưởng, tình cảm, cảm xúc của con người. Mxim G.Ki đã từng nói “Sinh học giúp con
người hiểu được bản thân mình, làm nảy nở ở con người những khát vong hướng tới
chân lý”.
Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI đã xác định "Phát triển giáo dục là quốc
sách hàng đầu. Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn
hoá, hiện đại hoá, xã hội hoá, dân chủ hoá và hội nhập quốc tế…”; “Đổi mới chương
trình, nội dung, phương pháp dạy và phương pháp học, phương pháp thi và kiểm tra

không gian và thời gian, thì phương pháp chuyển tải bằng sơ đồ thường mang lại hiệu
quả cao.
Trong giảng dạy giáo viên cũng đã lập bảng biểu, vẽ sơ đồ, biểu đồ,… và cả lớp có
chung cách trình bày giống như cách của giáo viên, chứ không phải do HS tự xây dựng
theo cách hiểu của mình, hơn nữa, các bảng biểu đó chưa chú ý đến hình ảnh, màu sắc
và đường nét.
Một số kết quả nghiên cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in
đậm cái mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình. Vì vậy
việc sử dụng bản đồ tư duy (BĐTD) trong dạy- học sẽ dần hình thành cho HS tư duy
mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đề một cách hệ thống,
khoa học, tất cả HS tham gia xây dựng bài một cách hào hứng, giúp học sinh học tập
một cách chủ động, tích cực, huy động tối đa tiềm năng của bộ não, …
Việc ứng dụng BĐTD kết hợp với các phương pháp dạy học tích cực khác như vấn
đáp, gợi mở, thuyết trình, hoạt động nhóm… có tính khả thi cao góp phần đổi mới
PPDH.
Mặt khác đổi mới phương pháp dạy và học xưa nay thường gắn nhiều với khoa học
công nghệ, đòi hỏi hạ tầng cơ sở vật chất tốt. Những điều kiện này lại thường khó thực
hiện ở vùng sâu vùng xa, nơi kinh tế còn nhiều khó khăn. Với BĐTD, nhiều trường học
kể cả các trường ở các tỉnh vùng sâu, vùng cao vẫn có thể áp dụng.
Với những lý do trên đã đưa tôi đến chọn sáng kiến kinh nghiệm“Ứng dụng Bản
Đồ Tư Duy trong dạy và học môn Sinh học THCS”.
4


Phần II. Nội dung:
I. Thực trạng việc ứng dụng Bản đồ tư duy trong dạy và học môn sinh học
THCS.

1. Giảng dạy theo sơ đồ tư duy tăng cường tính tích cực của học sinh.
Qua 2 năm Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai giảng dạy theo sơ đồ tư duy ở bậc học

Trước đây, giáo viên thường sử dụng sơ đồ hoá để hệ thống kiến thức cho học sinh
nhưng học sinh vẫn là người tiếp thu một cách thụ động. Với việc giảng dạy bằng sơ đồ
tư duy, nhất là cho học sinh tự phát huy khả năng sáng tạo của mình bằng cách tự vẽ, tự
phân bố và thể hiện nội dung bài học qua sơ đồ sau đó yêu cầu các bạn khác bổ sung
những phần còn thiếu. Kết thúc bài giảng, thay vì phải ghi chép theo cách truyền thống,
học sinh có thể tự “vẽ” bài học theo cách hiểu của mình với nhiều màu sắc và hình ảnh
khác nhau. Đến tiết học sau, chỉ cần nhìn vào sơ đồ, các em có thể nhớ được những phần
trọng tâm của bài học. Giảng dạy theo sơ đồ tư duy mang tính khả thi cao vì có thể vận
dụng được với bất kỳ điều kiện cơ sở vật chất nào của các nhà trường, có thiết kế trên
giấy, bìa, bảng bằng cách sử dụng bút chì màu, phấn màu hoặc cũng có thể thiết kế trên
phần mềm sơ đồ tư duy đã được triển khai đến từng trường. Việc vận dụng sơ đồ tư duy
trong dạy học sẽ dần hình thành cho học sinh tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách
sâu sắc, có cách nhìn vấn đề một cách hệ thống, khoa học.
Sơ đồ tư duy hay bản đồ tư duy (iMind Map) là hình thức ghi chép sử dụng màu
sắc, hình ảnh nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, tóm tắt những ý chính của
một nội dung, hệ thống hoá một chủ đề.
Trong dạy học: Việc sử dụng sơ đồ tư duy huy động tối đa tiềm năng của bộ não, giúp
học sinh học tập tích cực, hỗ trợ hiệu quả các phương pháp dạy học.
Vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học, giáo viên giúp học sinh có thói quen tự tay
ghi chép hay tổng kết một vấn đề, một chủ đề đã đọc - đã học, theo cách hiểu của học
sinh với dạng sơ đồ tư duy.
Sau khi cho học sinh làm quen với một số sơ đồ tư duy có sẵn, giáo viên đưa ra
một chủ đề chính, đặt chủ đề này ở vị trí trung tâm bảng (hoặc vào trang vở, tờ giấy/
bìa) rồi đặt câu hỏi gợi ý để học sinh vẽ tiếp các nhánh cấp 1, cấp 2, cấp 3... Mỗi bài
học được tự vẽ kiến thức trọng tâm trên một trang giấy, giúp học sinh dễ ôn tập, dễ
xem lại kiến thức khi cần.
Đối với học sinh: Học sinh thường xuyên tự lập sơ đồ tư duy sẽ phát triển khả
năng thẩm mỹ do việc thiết kế nó phải bố cục màu sắc, các đường nét, các nhánh sao
cho đẹp, sắp xếp các ý tưởng khoa học, súc tích… Và đó chính là để học sinh “Học
cách học”: Học sinh được học để tích luỹ kiến thức, nhưng từ trước đến nay học sinh

Giáo viên nên thường xuyên cho học sinh sử dụng sơ đồ tư duy khi làm việc
nhóm và hệ thống kiến thức đã học trong môn học sinh học, đặc biệt là khi ôn tập cho
các kỳ thi (dù là thi , học , đều sử dụng tốt).
II. Ứng dụng trong giảng dạy và học tập với công cụ sơ đồ tư duy.
1. Nguyên lý và ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy học
Sơ đồ tư duy (iMind Map) là một hình thức ghi chép sử dụng màu sắc và hình
ảnh, để mở rộng và đào sâu các ý tưởng.
7


Ở vị trí trung tâm sơ đồ là một hình ảnh hay một từ khoá thể hiện một ý tưởng
hay khái niệm chủ đạo. Ý trung tâm sẽ được nối với các hình ảnh hay từ khoá cấp 1
bằng các nhánh chính, từ các nhánh chính lại có sự phân nhánh đến các từ khoá cấp 2
để nghiên cứu sâu hơn. Cứ thế, sự phân nhánh cứ tiếp tục và các khái niệm hay hình
ảnh luôn được nối kết với nhau. Chính sự liên kết này sẽ tạo ra một “bức tranh tổng
thể” mô tả về ý trung tâm một cách đầy đủ và rõ ràng.
Ví dụ: Sơ đồ tư duy dưới đây minh hoạ cho nội dung - Bài 20: Sinh học 8.

2. Những yếu tố đã làm cho sơ đồ tư duy có tính hiệu quả cao và nền tảng của
chúng
- Sơ đồ tư duy đã thể hiện ra bên ngoài cách thức mà não bộ chúng ta hoạt động.
- Việc sử dụng các từ khoá, chữ số, màu sắc và hình ảnh đã đem lại một công
dụng lớn vì đã huy động cả bán cầu não phải và trái cùng hoạt động. Sự kết hợp này
sẽ làm tăng cường các liên kết giữa 2 bán cầu não, và kết quả là tăng cường trí tuệ và
tính sáng tạo của chủ nhân bộ não.
- Sơ đồ tư duy là một công cụ hữu ích trong giảng dạy và học tập ở trường phổ
thông cũng như ở các bậc học cao hơn vì chúng giúp giáo viên và học sinh trong việc
trình bày các ý tưởng một cách rõ ràng, suy nghĩ sáng tạo, học tập thông qua biểu đồ,
8


đường nối từ trung tâm dày hơn, có hệ thống và bắt đầu ốm dần khi toả ra xa.
- Những đường thẳng dài bằng từ/hình ảnh.
- Sử dụng màu sắc - mật mã riêng của bạn - trong khắp sơ đồ.
- Phát huy phong cách cá nhân riêng của học sinh.
- Sử dụng những điểm nhấn và chỉ ra những mối liên kết trong sơ đồ tư duy của
mỗi học sinh.
- Làm cho sơ đồ rõ ràng bằng cách phân cấp các nhánh, sử dụng số thứ tự hoặc dàn ý để
bao quát các nhánh của sơ đồ tư duy.
10


Sơ đồ tư duy của học sinh là tài sản riêng của học sinh: một khi học sinh hiểu
cách tạo ra những ghi chú trong sơ đồ tư duy, học sinh có thể phát huy các quy tắc
của riêng mình để làm cho nó tốt hơn.

* Chú ý: Lập sơ đồ tư duy là một cách thức cực kỳ hiệu quả để ghi chú. Các bản đồ
tư duy không chỉ cho thấy các thông tin mà còn cho thấy cấu trúc tổng thể của một chủ đề
và mức độ quan trọng của những phần riêng lẻ trong đó đối với nhau. Nó giúp học sinh
liên kết các ý tưởng và tạo các kết nối với các ý khác.
Khi kiểm tra bài cũ: giáo viên gọi học sinh lên bảng thuyết trình sơ đồ tư duy
của bài học cũ trước lớp. Giáo viên và các bạn khác có thể đặt thêm câu hỏi để học
sinh trả lời. Bắt buộc 100% học sinh phải có sơ đồ tư duy bài học cũ và các sơ đồ tư
duy được học sinh lưu trong bìa giấy hoặc một túi hồ sơ để sử dụng khi ôn tập và khi
giáo viên kiểm tra thay cho vở ghi bài. Học sinh cũng có thể có một tập nháp vẽ sơ đồ
tư duy ngay tại lớp trong giờ học.
Về nhà học sinh sẽ tự chỉnh sửa sơ đồ tư duy bằng hình vẽ bằng tay hoặc bằng
phần mềm vẽ sơ đồ tư duy và lưu trên máy tính cá nhân để ôn tập.
11



- Hoạt động 3: Thảo luận, chỉnh sửa, hoàn thiện sơ đồ tư duy: Tổ chức cho học sinh
thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện sơ đồ tư duy về kiến thức của bài học. Giáo
12


viên sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp học sinh hoàn chỉnh sơ đồ tư duy về hình thức, từ
đó dẫn dắt đến kiến thức trọng tâm của bài học.
- Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một sơ đồ tư duy: Giáo viên cho học sinh lên
trình bày, thuyết minh về kiến thức bài học thông qua một sơ đồ tư duy do giáo viên đã
chuẩn bị sẵn (vẽ ở bảng phụ hoặc ở bìa), hoặc sơ đồ tư duy mà các em vừa thiết kế và cả lớp
đã chỉnh sửa, hoàn thiện. Giáo viên chỉ nên chỉnh sửa cho học sinh về mặt kiến thức và góp
ý thêm về đường nét vẽ và hình thức - nếu cần).
Khi học sinh đã thiết kế sơ đồ tư duy và tự “ghi chép” phần kiến thức như trên là các
em đã hiểu sâu kiến thức và biết chuyển kiến thức từ sách giáo khoa theo cách trình bày
thông thường thành cách hiểu, cách ghi nhớ riêng của mình.
6. Khái quát một số hoạt động dạy học trên lớp với việc ứng dụng sơ đồ tư duy
môn sinh học THCS:
- Hoạt động 1: Học sinh lập sơ đồ tư duy theo nhóm hay cá nhân với gợi ý của
giáo viên.
- Hoạt động 2: Học sinh hoặc đại diện của các nhóm học sinh lên báo cáo, thuyết
minh về sơ đồ tư duy mà nhóm mình đã thiết lập.
- Hoạt động 3: Học sinh thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện sơ đồ tư duy về
kiến thức của bài học đó. Giáo viên sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp học sinh hoàn
chỉnh sơ đồ tư duy, từ đó dẫn dắt đến kiến thức của bài học.
- Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một sơ đồ tư duy mà giáo viên đã chuẩn
bị sẵn hoặc một sơ đồ tư duy mà cả lớp đã tham gia chỉnh sửa hoàn chỉnh, cho học
sinh lên trình bày, thuyết minh về kiến thức đó.
Lưu ý: Sơ đồ tư duy là một sơ đồ mở nên không yêu cầu tất cả các nhóm học sinh
có chung một kiểu sơ đồ tư duy, Giáo viên chỉ nên chỉnh sửa cho học sinh về mặt kiến
thức, góp ý thêm về đường nét vẽ, màu sắc và hình thức (nếu cần).

trên giấy, bìa, bảng phụ,… bằng cách sử dụng bút chì màu, phấn, tẩy,… hoặc cũng có
thể thiết kế trên phần mềm sơ đồ tư duy.
Bước đầu cho phép kết luận: Việc vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học sẽ dần hình thành
cho học sinh tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đề một cách
hệ thống, khoa học. Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với các phương pháp dạy học tích cực khác
như vấn đáp gợi mở, thuyết trình,… có tính khả thi cao góp phần đổi mới phương pháp dạy
học, đặc biệt là đối với các lớp ở cấp THCS.

Phần III. Kết luận:
1. Kết quả việc ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học sinh học ở THCS
14


Qua thực tiễn “Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học sinh học ở trường THCS để
chấm dứt việc đọc chép và nhìn chép theo chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo” tôi
nhận thấy tiết học đạt hiệu quả cao hơn rất nhiều so với cách dạy truyền thống là đọc
chép hoặc một tiết dạy chỉ sử dụng bằng bài giảng điện tử cho học sinh nhìn chép.
Thực tế cho thấy trong đổi mới quá trình dạy học đã gắn với sử dụng nhiều
phương tiện hỗ trợ như: xem phim, thảo luận, xem bài giảng điện tử mãi học sinh dần
dần cũng không còn cảm hứng say mê học tập mà chỉ ngồi nghe thầy cô, bạn bè nói
xong hết tiết học các em cũng chẳng còn nhớ bao nhiêu vì bản thân các em cũng ít
được tham gia trực tiếp vào quá trình dạy học.
Song quá trình sử dụng sơ đồ tư duy trong giờ dạy sinh học sẽ bắt buộc 100% học sinh
đều phải động não, sáng tạo và chỉ trong một tờ giấy các em có thể trình bày nội dung của
bài học. Học sinh sẽ tự khám phá và khi tạo được một tác phẩm đẹp, ý tưởng hoàn chỉnh
được giáo viên và các bạn ngợi khen sẽ phấn khởi rất nhiều.
Các em khác cũng sẽ cố gắng tự hoàn thiện mình và mỗi học sinh có một tính cách,
một ý tưởng rất khác nhau khi trình bày sơ đồ tư duy của mình nhưng điều quan động là các
em biết cách tự ghi chép đầy đủ nội dung bài học để học ở nhà có thể trình bày trước tập thể
lớp và ghi nhớ lâu kiến thức bài học.

16


Việc sử dụng các phần mềm iMindmap sẽ làm cho công việc lập sơ đồ tư duy dễ
dàng và linh hoạt hơn, đồng thời, đây cũng là một bước tiến trong việc ứng dụng
công nghệ thông tin trong dạy học nhằm nâng cao hiệu quả của công tác dạy học.
Có thể tóm lược sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học sinh học như sau:
Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học kiến thức mới giúp học sinh học tập một
cách chủ động, tích cực và huy động được tất cả 100% học sinh tham gia xây dựng
bài một cách hào hứng. Với sản phẩm độc đáo “kiến thức + hội hoạ” là niềm vui sáng
tạo hàng ngày của học sinh và cũng là niềm vui của chính thầy cô giáo và phụ huynh
học sinh khi chứng kiến thành quả lao động của học sinh của mình. Cách học này còn
phát triển được năng lực riêng của từng học sinh không chỉ về trí tuệ (vẽ, viết gì trên
sơ đồ tư duy), hệ thống hoá kiến thức (huy động những điều đã học trước đó để chọn
lọc các ý để ghi), khả năng hội hoạ (hình thức trình bày, kết hợp hình vẽ, chữ viết,
màu sắc), sự vận dụng kiến thức được học qua sách vở vào cuộc sống.
Trước đây, các tiết ôn tập chương một số giáo viên cũng đã lập bảng biểu, vẽ sơ
đồ, biểu đồ,… và cả lớp có chung cách trình bày giống như cách của giáo viên hoặc
của tài liệu, chứ không phải do học sinh tự xây dựng theo cách hiểu của mình, hơn
nữa, các bảng biểu đó chưa chú ý đến hình ảnh, màu sắc và đường nét. Sử dụng sơ đồ
tư duy trong dạy học sinh học bước đầu tạo một không khí sôi nổi, hào hứng của cả
thầy và trò trong các hoạt động dạy học của nhà trường, là một trong những nội dung
quan trọng của phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích
cực” mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đang đẩy mạnh triển khai.
Sơ đồ tư duy một công cụ có tính khả thi cao vì có thể vận dụng được với bất kì
điều kiện cơ sở vật chất nào của các nhà trường hiện nay. Có thể thiết kế sơ đồ tư
duy trên giấy, bìa, bảng phụ,… bằng cách sử dụng bút chì màu, phấn, tẩy,… hoặc
cũng có thể thiết kế trên phần mềm sơ đồ tư duy. Với trường có điều kiện cơ sở hạ
tầng công nghệ thông tin tốt có thể cài vào máy tính phần mềm iMindmap cho giáo
viên và học sinh sử dụng và việc sử dụng nó cũng khá đơn giản.

cũng như vận dụng cũng sẽ tốt hơn. Chỉ cần nhìn vào sơ đồ tư duy, bất kỳ thành viên
nào của nhóm cũng có thể thuyết trình được nội dung bài học.
Sơ đồ tư duy cung cấp cho ta cái nhìn chi tiết và cụ thể. Khi mọi người tập trung
vào chủ đề ở giữa thì bộ não của mỗi thành viên đều hướng tới trọng tâm tạo nên sự
đồng thuận tập thể, cùng hướng tới một mục tiêu chung và định hướng được kết quả.

Hạp Lĩnh, ngày 28 tháng 8 năm 2016
Người viết

Nguyễn Thị Diện

19


DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2006), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ
X, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà nội.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ
XI, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
3. Bản đồ Tư duy trong công việc - Tony Buzan - NXB Lao động - Xã hội.
4. Bài giảng của Ths Trương Tinh Hà về Mind Mapping và các Kỹ năng giải
quyết vấn đề.
5. Nguyễn Văn Xô (2005), Từ điển tiếng Việt 2005, Nxb Thanh Niên.
6. Lê Huy Lâm (Bản dich tiếng Việt 2009), Sơ đồ tư duy.
7. Lê Huy Lâm (Bản dich tiếng Việt 2011), Sách hướng dẫn kỹ năng học tập theo
phương pháp Buzan.
8. Lê Huy Lâm (Bản dich tiếng Việt 2009), Tăng tốc đọc hiểu để thành công.
9. Trần Đình Châu, Đặng Thị Thu Thuỷ; Bản đồ tư duy - công cụ hiệu quả hỗ trợ
dạy học và công tác quản lý nhà trường, Báo Giáo dục & Thời đại, số 147 ngày
14/9/2010.