BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ TÀI CHÍNH

HỌC VIỆN TÀI CHÍNH
--------------------

PHẠM HOÀI NAM

HOÀN THIỆN TỔ CHỨC CÔNG TÁC
KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TẠI CÁC DOANH NGHIỆP
SẢN XUẤT TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NGÃI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

HÀ NỘI - 2016


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ TÀI CHÍNH

HỌC VIỆN TÀI CHÍNH
--------------------

PHẠM HOÀI NAM

HOÀN THIỆN TỔ CHỨC CÔNG TÁC
KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TẠI CÁC DOANH NGHIỆP
SẢN XUẤT TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NGÃI


đình đã tạo điều kiện, chia sẻ khó khăn và luôn động viên tác giả trong quá
trình học tập và thực hiện Luận án.
Xin trân trọng cảm ơn!
Tác giả luận án

Phạm Hoài Nam


MỤC LỤC

Trang
Lời cam đoan
Lời cảm ơn
Mục lục
Danh mục các bảng, sơ đồ
MỞ ĐẦU......................................................................................................................... 1
Chương 1: TỔNG QUAN VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN MÔI
TRƯỜNG TRONG CÁC DOANH NGHIỆP...........................................................19
1.1. TỔNG QUAN VỀ MÔI TRƯỜNG VÀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG
MÔI TRƯỜNG....................................................................................................19
1.1.1. Môi trường ..................................................................................................19
1.1.2. Quản lý hoạt động môi trường ....................................................................20
1.2. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TRONG
DOANH NGHIỆP ................................................................................................ 23
1.2.1. Khái niệm, bản chất kế toán môi trường trong doanh nghiệp.....................23
1.2.2. Đối tượng sử dụng thông tin kế toán môi trường trong doanh nghiệp ......... 28
1.2.3. Nội dung và phương pháp kế toán môi trường ........................................... 30
1.2.4. Vai trò và nhiệm vụ của của kế toán môi trường trong doanh nghiệp.......... 35
1.3. TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TRONG DOANH NGHIỆP......... 36
1.3.1. Mô hình kế toán tài chính và kế toán quản trị môi trường..........................37

nhập môi trường .........................................................................................83
2.3.3. Thực trạng tổ chức ghi nhận tài sản, nợ phải trả, chi phí, thu nhập
môi trường ..................................................................................................88
2.3.4. Thực trạng tổ chức cung cấp và sử dụng thông tin tài sản, nợ phải
trả, chi phí, thu nhập môi trường ................................................................ 92
2.4. ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG NHU CẦU SỬ DỤNG THÔNG TIN VÀ
TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TẠI CÁC DOANH
NGHIỆP SẢN XUẤT TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NGÃI........................94
2.4.1. Đánh giá thực nhu cầu sử sử dụng thông tin kế toán môi trường
của các đối tượng bên trong và bên ngoài doanh nghiệp ...........................94


2.4.2. Đánh giá thực trạng nhận diện - xác định tài sản, nợ phải trả, chi
phí, thu nhập liên quan đến hoạt động môi trường.....................................95
2.4.3. Đánh giá thực trạng tổ chức ghi nhận tài sản, nợ phải trả, chi phí,
thu nhập môi trường ...................................................................................97
2.4.4. Đánh giá thực trạng tổ chức cung cấp và sử dụng thông tin về tài
sản, nợ phải trả, chi phí, thu nhập từ hoạt động môi trường trong
doanh nghiệp.............................................................................................100
2.5. NGUYÊN NHÂN CỦA NHỮNG TỒN TẠI ......................................................101
2.6. CHUẨN MỰC KẾ TOÁN QUỐC TẾ LIÊN QUAN ĐẾN KẾ TOÁN MÔI
TRƯỜNG TRONG DOANH NGHIỆP - KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TẠI
MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM
CHO TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TRONG
DOANH NGHIỆP VIỆT NAM..........................................................................103
2.6.1. Kế toán môi trường tại một số nước trên thế giới .....................................103
2.6.2. Chuẩn mực kế toán quốc tế liên quan đến kế toán môi trường trong
doanh nghiệp.............................................................................................105
2.6.3. Bài học kinh nghiệm cho tổ chức công tác kế toán môi trường
trong doanh nghiệp Việt Nam ..................................................................109

3.3.4. Hoàn thiện tổ chức cung cấp thông tin và sử dụng thông tin tài sản,
nợ phải trả, chi phí, thu nhập môi trường trong doanh nghiệp.................147
3.4. CÁC KIẾN NGHỊ CẦN THIẾT TẠO ĐIỀU KIỆN THUẬN LỢI CHO
VIỆC THỰC HIỆN TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN MÔI
TRƯỜNG TRONG CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT ..............................158
3.4.1. Kiến nghị với các doanh nghiệp................................................................158
3.4.2. Đối với các cơ quan quản lý nhà nước......................................................160
KẾT LUẬN CHƯƠNG 3............................................................................................162
KẾT LUẬN.................................................................................................................163
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN
QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.............................................................................................165
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.................................................................166
PHỤ LỤC....................................................................................................................170


DANH MỤC CÁC BẢNG
Trang
Bảng 1.1: Các loại kế toán môi trường theo USEPA ....................................... 23
Bảng 2.1: Đặc trưng chất thải, khí thải từ hoạt động môi trường của các
doanh nghiệp thuộc các nhóm ngành nghề..................................... 75
Bảng 2.2: Nhu cầu thông tin chi phí môi trường theo nhóm ngành nghề ......... 81
Bảng 2.3: Khảo sát mô hình kế toán tài chính và kế toán quản trị môi trường........ 82
Bảng 3.1: Bảng kê chi phí vật liệu trong chất thải ......................................... 138


DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ

Trang

Sơ đồ 1.1: Tập hợp và phân bổ chi phí môi trường dựa trên cơ sở hoạt

Mặt khác, nhà đầu tư, chủ nợ, các bên liên quan khác là những người có
lợi ích trực tiếp và gián tiếp đối với doanh nghiệp luôn tìm cách bảo vệ lợi ích
của mình trước những rủi ro về môi trường. Như một hệ quả tất yếu, họ buộc các
doanh nghiệp cần phải công khai thông tin liên quan đến hoạt động môi trường
cho các đối tượng sử dụng thông tin, nhằm đánh giá ảnh hưởng của hoạt động
môi trường đến tình hình tài chính của đơn vị.


2
Sự phát triển kinh tế Quảng Ngãi trong những năm gần đây là kết quả
từ những nỗ lực hoạt động kinh tế của nhiều doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh,
trong đó các doanh nghiệp sản xuất đóng vai trò rất quan trọng. Trong bối
cảnh toàn cầu hoá, bảo vệ môi trường là đồng nghĩa với việc hạn chế các rủi
ro môi trường, thực hiện tốt trách nhiệm xã hội và đảm bảo phát triển bền
vững doanh nghiệp. Thông tin kế toán môi trường của doanh nghiệp có ý nghĩa
quan trọng cho việc quản trị điều hành doanh nghiệp cũng như cung cấp thông
tin cho nhóm các đối tượng khác có liên quan.
Nhìn chung cho đến nay có nhiều tài liệu đã đề cập đến nhiều khía cạnh
của kế toán môi trường trong doanh nghiệp, nhưng chỉ xuất hiện lác đác ở một
vài bài báo hoặc một vài công trình nghiên cứu, còn thiếu tính hệ thống và
mang tính phiến diện chưa đề cập đầy đủ đến tổ chức công tác kế toán môi
trường trong doanh nghiệp. Trong hệ thống kế toán Việt Nam hiện nay nội
dung kế toán môi trường và tổ chức công tác kế toán môi trường trong doanh
nghiệp vẫn còn là một khoảng trống chưa được nghiên cứu và đưa ra các quy
định hướng dẫn cụ thể.
Xuất phát từ những lý do trên, việc đặt vấn đề nghiên cứu hoàn thiện tổ
chức công tác kế toán môi trường trong các doanh nghiệp sản xuất trên địa bàn
tỉnh Quảng Ngãi là cần thiết và có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn. Do đó
tác giả đã lựa chọn đề tài “ Hoàn thiện tổ chức công tác kế toán môi trường tại
các doanh nghiệp sản xuất trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi” làm đề tài nghiên

Liên quan đến kế toán môi trường, các nghiên cứu tập trung vào các nội
dung sau: Sự cần thiết phải hình thành kế toán môi trường trong doanh nghiệp,
định nghĩa kế toán môi trường, kế toán tài chính môi trường, kế toán quản trị
môi trường, định hướng phát triển kế toán môi trường trong hệ thống kế toán
Việt Nam.
- Tài liệu “Kế toán môi trường trong doanh nghiệp”(2012) của tác giả
PGS.TS.Phạm Đức Hiếu - PGS.TS. Trần Thị Hồng Mai. Tài liệu tập trung làm
rõ các vấn đề lý luận cơ bản về kế toán môi trường trong doanh nghiệp: Khái
niệm kế toán môi trường, kế toán tài chính môi trường, kế toán quản trị môi
trường, kế toán chi phí môi trường, kế toán lợi ích môi trường và đánh giá hiệu


4
quả hoạt động của môi trường. Tác giả cũng đã đưa ra các khái niệm các yếu tố
của kế toán môi trường như tài sản môi trường, nợ phải trả môi trường, chi phí
môi trường, thu nhập môi trường. Đồng thời tác giả cũng đưa ra các phương
pháp phân loại và xác định chi phí môi trường trong doanh nghiệp, ghi nhận,
cung cấp thông tin chi phí và thu nhập môi trường, Tuy nhiên, trong các yếu tố
của kế toán toán môi trường tác giả chưa đề cập đến nhận diện, xác định, ghi
nhận, cung cấp thông tin liên quan đến tài sản môi trường, nợ phải trả môi
trường, chưa đề cập đến mô hình kế toán môi trường trong hệ thống kế toán
doanh nghiệp.
- Bài báo “Định hướng phát triển kế toán quản lý môi trường trong hệ
thống kế toán Việt Nam” của tác giả PGS.TS Hà Xuân Thạch. Bài báo đề cập
đến kế toán quản trị môi trường với các nội dung: Nhận diện, phân loại và ghi
nhận các loại chi phí môi trường, các khoản thu nhập và tiết kiệm từ hoạt động
môi trường, công bố báo cáo về môi trường, các giải pháp phát triển kế toán
quản lý môi trường tại Việt Nam. Tuy nhiên, tác giả chưa đưa ra các phương
pháp xác định chi phí môi trường, chưa đề cập đến kế toán tài chính môi trường
trong doanh nghiệp, chưa nhận diện, xác định, ghi nhận và cung cấp thông tin tài

tác giả Hà Thị Thu Nga đã nêu lên được sự cần thiết của kế toán môi trường, các
nguyên nhân khó khăn để thực hiện kế toán môi trường tại Việt Nam, các điều
kiện cần thiết thuộc về phía cơ quan quản lý nhà nước góp phần cho kế toán môi
trường phát triển: Như thể chế hóa việc áp dụng kế toán môi trường, xem kế toán
môi trường là một bộ phận của hệ thống kế toán, thống kê chính thức và bắt
buộc trong hệ thống báo cáo thông tin kinh tế - xã hội ở cấp độ vĩ mô, hoàn thiện
hệ thống thông tin thống kê về môi trường. Tuy nhiên, tác giả chưa đề cập đến
định nghĩa kế toán môi trường, kế toán tài chính môi trường, kế toán quản trị
môi trường, phương pháp xác định, quy trình ghi nhận và cung cấp thông tin về
các yếu tố tài sản, nợ phải trả, chi phí, thu nhập môi trường trong doanh nghiệp.
- Bài báo “Kế toán quản trị môi trường tại Nhật Bản và bài học kinh
nghiệm cho Việt Nam” của tác giả Hoàng Thị Bích Ngọc. Tập trung nghiên cứu
kế toán môi trường tại các công ty Nhật Bản, chỉ ra được các lợi ích khi doanh
nghiệp áp dụng kế toán môi trường và bài học kinh nghiệm cho việc ứng dụng
kế toán quản lý môi trường trong các doanh nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, tác giả


6
chưa đề cập đến định nghĩa kế toán môi trường, kế toán tài chính môi trường, kế
toán quản trị môi trường, phương pháp xác định, quy trình ghi nhận và cung cấp
thông tin về các yếu tố tài sản, nợ phải trả, chi phí, thu nhập môi trường trong
doanh nghiệp, mô hình kế toán môi trường trong hệ thống kế toán doanh nghiệp.
Các nghiên cứu ngoài nước
Trên thế giới nhiều quốc gia đã ban hành nhiều văn bản pháp lý hướng dẫn
về kế toán hoạt động bảo vệ môi trường trong các doanh nghiệp. Hiện nay đã có
nhiều tài liệu giới thiệu, hướng dẫn về kế toán môi trường đã được phát hành, như
Cơ quan Bảo vệ môi trường của Mỹ, Bộ Môi trường Nhật Bản, Bộ Môi trường
Cộng hòa liên bang Đức, Ủy ban của Cộng đồng châu Âu (EC) cũng đưa ra các
quy định mang tính chỉ đạo và hướng dẫn một số nội dung kế toán môi trường và
công khai thông tin môi trường của các doanh nghiệp. Một số tổ chức khác như

doanh nghiệp.
Liên quan đến kế toán quản trị môi trường, các nghiên cứu này tập trung
vào các nội dung sau: Phân loại chi phí môi trường, các phương pháp kế toán
quản trị môi trường, thông tin kế toán quản trị môi trường.
- Tổ chức IFAC (2005), đã ban hành “Tài liệu hướng dẫn thực hiện kế
toán quản trị môi trường” (EMA). Tài liệu tập trung vào các vấn đề: Sự cần
thiết của kế toán quản trị môi trường, nguyên tắc kế toán môi trường, thông
tin kế toán môi trường cung cấp trên cả hai phương diện là thông tin vật lý và
thông tin tiền tệ của hoạt động môi trường trong doanh nghiệp. Thông tin vật
lý bao gồm thông tin về hiện vật của dòng nguyên vật liệu, năng lượng, nước
sử dụng và chất thải từ hoạt động sản xuất kinh doanh. Thông tin tiền tệ bao
gồm thông tin về chi phí môi trường trong doanh nghiệp và chi phí môi
trường tiết kiệm được từ quản lý tốt hoạt động môi trường. Ngoài ra, tài liệu
còn đưa ra định hướng trình bày thông tin chi phí và thu nhập môi trường của
doanh nghiệp trên báo cáo tài chính. Tuy nhiên, tác giả chưa đề cập đến nội
dung các phương pháp xác định chi phí môi trường trong doanh nghiệp phục
vụ cho quản trị doanh nghiệp.
- Ủy ban liên hợp quốc về phát triển bền vững (2002), đã ban hành
“Nguyên tắc và thủ tục kế toán quản trị môi trường” Tài liệu tập trung vào các


8
nguyên tắc, thủ tục, phương pháp để định lượng chi phí môi trường nhằm cung
cấp thông tin trong việc ra các quyết định trong nội bộ đơn vị. Các phương pháp
được sử dụng kế toán quan trị môi trường gồm: Phương pháp kế toán dòng luân
chuyển vật liệu, phương pháp xác định chi phí môi trường dựa trên cơ sở hoạt
động, phương pháp kế toán dòng chi phí, phân loại chi phí môi trường trong
doanh nghiệp. Tuy nhiên, tác giả chưa hướng dẫn các phương pháp tổ chức thu
thập, hệ thống hóa, xử lý và cung cấp thông tin chi phí môi trường cho việc ra
quyết định trong nội bộ đơn vị.

liên quan.
- Đề xuất nhiều giải pháp để định hướng cho phát triển kế toán môi trường
tại Việt Nam.
Các nghiên cứu ngoài nước
Trên thế giới có nhiều tài liệu ban hành hướng dẫn về kế toán hoạt động
bảo vệ môi trường trong các doanh nghiệp. Các tài liệu rất đa dạng và tiếp cận kế
toán môi trường trên nhiều khía cạnh khác nhau, được ban hành và áp dụng cho
phù hợp với yêu cầu về thông tin môi trường của từng quốc gia cụ thể. Nội dung
kế toán môi trường tập trung chủ yếu vào các vấn đề sau:
- Nguyên tắc kế toán môi trường, thông tin kế toán môi trường cung cấp
trên cả hai phương diện là thông tin vật lý và thông tin tiền tệ của hoạt động môi
trường trong doanh nghiệp.
- Nhận diện, xác định, ghi nhận, cung cấp thông tin về tài sản môi trường,
nợ phải trả môi trường, chi phí môi trường, thu nhập môi trường trong báo cáo
tài chính.
- Nguyên tắc, trình tự kế toán quản trị môi trường, các phương pháp được
sử dụng kế toán quản trị môi trường. Các phương pháp kế toán quản trị môi
trường gồm: Phương pháp kế toán dòng luân chuyển vật liệu (MFCA), phương
pháp xác định chi phí môi trường dựa trên cơ sở hoạt động (ABC).
- Thông tin kế toán môi trường phải được thu nhận, xử lý và cung cấp
thông tin cho quản lý nội bộ đơn vị và công khai cho bên ngoài. Thông tin môi
trường công khai bên ngoài có thể trình bày tích hợp trong báo cáo tài chính
hoặc báo cáo môi trường độc lập.


10
4. Các vấn đề cần nghiên cứu và giải quyết
Nhìn chung, các tài liệu trong nước đã đề cập nhiều đến kế toán môi
trường, tập trung vào sự cần thiết phải thực hiện kế toán môi trường trong doanh
nghiệp, vai trò của kế toán môi trường, một số định hướng phát triển kế toán môi

ngoài doanh nghiệp.
Thứ hai, phân tích, đánh giá thực tế tổ chức công tác kế toán môi trường
trong các doanh nghiệp sản xuất tại Quảng Ngãi trên cả phương diện kế toán tài
chính và kế toán quản trị.
Thứ ba, hoàn thiện tổ chức công tác kế toán môi trường trong các doanh
nghiệp sản xuất trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi.
Thứ tư, đề xuất một số kiến nghị cần thiết tạo điều kiện thuận lợi cho việc
thực hiện tổ chức công tác kế toán môi trường trong các doanh nghiệp sản xuất.
6. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Nghiên cứu tổ chức công tác kế toán môi trường
trong các doanh nghiệp sản xuất.
- Phạm vi nghiên cứu:
+ Nghiên cứu tổ chức công tác kế toán môi trường tại các doanh nghiệp
sản xuất trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi. Tập trung nghiên cứu các doanh nghiệp
sản xuất trong nước, đang trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh.
+ Trọng tâm của luận án là tập trung vào nghiên cứu nhận diện, xác định,
quy trình ghi nhận, cung cấp thông tin kế toán môi trường cho các đối tượng sử
dụng thông tin. Đối với các đối tượng sử dụng thông tin bên ngoài, thông tin kế
toán môi trường cung cấp dưới dạng thông tin tài chính. Đối với các đối tượng
sử dụng thông tin bên trong, thông tin kế toán môi trường cung cấp tập trung vào
thông tin chi phí môi trường phục vụ cho việc ra quyết định trong nội bộ.
+ Thời gian nghiên cứu: Luận án nghiên cứu, khảo sát thực tế, thu thập
thông tin số liệu sơ cấp và thứ cấp về tổ chức công tác kế toán môi trường tại các
doanh nghiệp sản xuất trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi từ năm 2012 đến nay.
+ Thời gian thực hiện khảo sát thực tế từ tháng 1 năm 2014 đến tháng 12
năm 2014.
Tuy nhiên, do thời gian, không gian hạn chế nên luận án tập trung vào
nghiên cứu và khảo sát các nhóm doanh nghiệp sản xuất thuộc diện có nguy cơ



phương pháp đã được nghiên cứu ở Việt Nam và đang được áp dụng rộng rãi


13
trên thế giới. Trong quá trình nghiên cứu luận án, các phương pháp phân tích, so
sánh, diễn dịch được sử dụng tùy thuộc vào từng trường hợp cụ thể.
Xuất phát từ câu hỏi nghiên cứu của luận án là thực trạng của tổ chức
công tác kế toán môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất trên địa bàn tỉnh
Quảng Ngãi hiện nay như thế nào? Tác giả đi sâu vào tìm hiểu thực trạng của tổ
chức kế toán môi trường tại các doanh nghiệp sản sản xuất tại Quảng Ngãi qua
các nội dung: Biểu hiện tài sản, nợ phải trả, chi phí và thu nhập môi trường, quy
trình ghi nhận và cung cấp thông tin kế toán môi trường, trên cơ sở đó đề xuất
các giải pháp hoàn thiện.
Tác giả đã sử dụng phương pháp định tính trong nghiên cứu vấn đề
thực tiễn.
- Phương pháp thu thập thông tin
Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Dữ liệu thứ cấp bao gồm các tài
liệu liên quan đến công trình trong nước và nước ngoài được thu thập thông qua
các nguồn tài liệu tại các thư viện và tìm kiếm trên mạng thông qua việc truy cập
các trang website. Các trang website tác giả thường truy cập để nghiên cứu là
các bài báo, công trình khoa học về kế toán môi trường các trường đại học và các
trang website nước ngoài, chủ yếu là các công trình nghiên cứu trên các website
nước ngoài như: ; ;... Ngoài ra các dữ liệu
thứ cấp được sử dụng trong luận án còn bao gồm các chứng từ kế toán; các sổ kế
toán chi tiết và tổng hợp; các BCTC của các doanh nghiệp sản xuất tại Quảng
Ngãi, và các báo cáo tổng kết, báo cáo định hướng cũng như chiến lược bảo vệ
môi trường của tỉnh Quảng Ngãi.
Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp: Luận án sử dụng phương pháp thu
thập dữ liệu sơ cấp thông qua khảo sát, điều tra về thực tế tổ chức công tác kế
toán môi trường, cụ thể: Tổ chức kế toán tài sản, nợ phải trả, chi phí, thu nhập

hỏi sau:
Câu hỏi đóng: Là câu hỏi được xây dựng nội dung câu hỏi có phương án
trả lời, yêu cầu người được phỏng vấn, khảo sát được lựa chọn khi trả lời. Mục
đích của loại câu hỏi này nhằm thu thập thông tin liên quan đến các vấn đề cần
sự khẳng định, hiển nhiên một cách chính xác.


15
Câu hỏi mở: Là câu hỏi được xây dựng nội dung câu hỏi không có
phương án trả lời sẵn, người được khảo sát tự điền nội dung trả vào bảng khảo
sát. Mục đích của câu hỏi này nhằm thu thập thông tin về quan điểm, nhu cầu
mang tính định hướng có thể chưa xảy ra.
Câu hỏi vừa đóng vừa mở: Là dạng câu hỏi kết hợp vừa bắt buộc người
được phỏng vấn phải trả lời với tất cả nội dung lựa chọn và đưa ra những
phương án trả lời được gợi ý thêm từ bảng câu hỏi. Mục đích của câu hỏi này
dùng để thu thập thông tin mang tính khẳng định và thu thập thông tin chưa được
gợi mở để bổ sung thêm nội dung thông tin cho nhau.
Tác giả thực hiện khảo sát chủ yếu bằng hình thức phỏng vấn trực
tiếp, một số trường hợp phiếu khảo sát được gửi trực tiếp đến đối tượng
được khảo sát.
- Phương pháp xử lý và phân tích thông tin
Thông qua thu thập các kết quả điều tra, tác giả sẽ kiểm tra để phát hiện
những thông tin thiếu sót trong quá trình ghi chép, bổ sung những thông tin còn
thiếu sót, sau đó tổng hợp, tính toán bằng phần mềm Excel của Microsoft Office
2007 theo yêu cầu nghiên cứu. Kết quả tính toán được trình bày dưới dạng bảng
biểu hoặc đoạn văn kết luận. Các phương pháp chính được tác giả sử dụng trong
quá trình xử lý và phân tích số liệu chủ yếu là phương pháp thống kê mô tả, tác
giả mô tả toàn bộ sự vật hiện tượng trên cơ sở số liệu đã được tính toán thông
qua việc sử dụng tuyệt đối, số tương đối. Từ đó luận án đưa ra các kết quả được
trình bày dưới dạng bảng biểu hoặc đoạn văn để tổng kết thực trạng, phân tích