BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ TÀI CHÍNH

HỌC VIỆN TÀI CHÍNH
****************

PHÍ THỊ KIỀU ANH

HOÀN THIỆN KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH
NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI TẠI CÁC DOANH NGHIỆP
KIỂM TOÁN ĐỘC LẬP Ở VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

HÀ NỘI, 2016


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ TÀI CHÍNH

HỌC VIỆN TÀI CHÍNH
****************

PHÍ THỊ KIỀU ANH

HOÀN THIỆN KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH
NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI TẠI CÁC DOANH NGHIỆP
KIỂM TOÁN ĐỘC LẬP Ở VIỆT NAM
CHUYÊN NGÀNH: KẾ TOÁN

toán đã tạo mọi điều kiện về vật chất và tinh thần, giúp nghiên cứu sinh hoàn thành
luận án.
Cuối cùng, nghiên cứu sinh xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới gia đình và bạn
bè đã động viên, giúp đỡ nghiên cứu sinh trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn
thành luận án này.
NGHIÊN CỨU SINH

Phí Thị Kiều Anh


i

MỤC LỤC
MỤC LỤC ........................................................................................................................i
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ................................................................................iv
DANH MỤC BẢNG BIỂU .............................................................................................v
DANH MỤC SƠ ĐỒ ......................................................................................................vi
MỞ ĐẦU .........................................................................................................................1
CHƢƠNG 1 ...................................................................................................................15
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG
THƢƠNG MẠI TẠI CÁC DOANH NGHIỆP KIỂM TOÁN ĐỘC LẬP ..............15
1.1. TỔNG QUAN VỀ NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VÀ ĐẶC ĐIỂM NGÂN
HÀNG THƢƠNG MẠI ẢNH HƢỞNG ĐẾN KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI
CHÍNH NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI ...................................................................15
1.1.1. Tổng quan về ngân hàng thƣơng mại ...........................................................15
1.1.2. Khái niệm kiểm toán báo cáo tài chính ngân hàng thƣơng mại ...................21
1.1.3. Đặc điểm ngân hàng thƣơng mại ảnh hƣởng đến kiểm toán báo cáo tài
chính ngân hàng thƣơng mại ..................................................................................24
1.2. KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI TẠI
CÁC DOANH NGHIỆP KIỂM TOÁN ĐỘC LẬP ...................................................28

THƢƠNG MẠI TẠI CÁC DOANH NGHIỆP KIỂM TOÁN ĐỘC LẬP Ở VIỆT NAM
HIỆN NAY .................................................................................................................87
2.2.1. Thực trạng về xác định đối tƣợng, mục tiêu, căn cứ kiểm toán báo cáo tài
chính ngân hàng thƣơng mại ..................................................................................87
2.2.2. Thực trạng về xác định nội dung kiểm toán báo cáo tài chính ngân hàng
thƣơng mại .............................................................................................................91
2.2.3. Thực trạng quy trình kiểm toán báo cáo tài chính ngân hàng thƣơng mại ..92
2.2.3.1. Thực trạng giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán ............................................93
2.2.3.2. Thực trạng giai đoạn thực hiện kế hoạch kiểm toán ...............................107
2.2.3.3. Thực trạng giai đoạn kết thúc kiểm toán ..................................................124
2.2.4. Thực trạng các kỹ thuật thu thập bằng chứng và các kỹ thuật kiểm toán với
sự hỗ trợ của máy tính trong kiểm toán báo cáo tài chính ngân hàng thƣơng mại
..............................................................................................................................127
2.2.5. Thực trạng kiểm soát chất lƣợng hoạt động kiểm toán báo cáo tài chính
ngân hàng thƣơng mại ..........................................................................................131
2.3. ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH NGÂN
HÀNG THƢƠNG MẠI TẠI CÁC DOANH NGHIỆP KIỂM TOÁN ĐỘC LẬP Ở
VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN QUA ................................................................133
2.3.1 Những thành tựu và kết quả đạt đƣợc .........................................................133
2.3.2 Những hạn chế còn tồn tại ..........................................................................135
2.3.3. Nguyên nhân của những hạn chế ...............................................................141
CHƢƠNG 3 .................................................................................................................144
GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH ........................144


iii

NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI TẠI CÁC DOANH NGHIỆP KIỂM TOÁN ...........144
ĐỘC LẬP Ở VIỆT NAM ............................................................................................144
3.1. ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN CỦA HỆ THỐNG NGÂN HÀNG THƢƠNG


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
AICPA

American institue of certified public accountants – Viện Kế toán
viên công chứng Mỹ

BCTC

Báo cáo tài chính

BGĐ

Ban giám đốc

CĐKT

Cân đối kế toán

CMKit

Chuẩn mực kiểm toán

CNTT

Công nghệ thông tin

CBTD

Cán bộ tín dụng

KSCL

Kiểm soát chất lƣợng

KSNB

Kiểm soát nội bộ

LCTT

Lƣu chuyển tiền tệ

NCS

Nghiên cứu sinh

NHNN

Ngân hàng Nhà nƣớc

NHTM

Ngân hàng thƣơng mại

NHTW

Ngân hàng trung ƣơng

RRKS


.......................................................................................................................................37
Bảng 1.4. Tìm hiểu các hoạt động kinh doanh tại NHTM .................................46
Bảng 1.5. Các loại khiếm khuyết thƣờng tồn tại trong KSNB của NHTM .......58
Bảng 1.6. Một số thủ tục kiểm tra chi tiết đặc thù khi kiểm toán BCTC NHTM
.......................................................................................................................................61
Bảng 2.1: Quy trình kiểm toán BCTC NHTM tại các DNKT ...........................92
Bảng 2.2 Mẫu đánh giá chấp nhận khách hàng tại Công ty TNHH X1 (trích) ..94
Bảng 2.3. Bảng xác định mức trọng yếu và mức trọng yếu thực hiện tại Công ty
Kiểm toán X2 (DNKT Big Four) ................................................................................103
Bảng 2.4: Xác định mức đảm bảo cơ bản tại Công ty TNHH Kiểm toán X1 ..105
Bảng 2.5. Phân bổ mẫu để kiểm tra hiệu quả hoạt động KSNB ......................109
Bảng 2.6. Xác định số mẫu thực hiện các thử nghiệm kiểm soát ....................109
Bảng 2.7. Các yếu tố ảnh hƣởng đến cỡ mẫu ...................................................110
Bảng 2.8. Kiểm tra chi tiết tiền gửi của khách hàng – Số liệu toàn hàng ........114
Bảng 2.9. Kiểm tra chi tiết tiền gửi của khách hàng – Kiểm tra lãi dự trả .......114
Bảng 2.10. Kiểm tra chi tiết tiền gửi của khách hàng – Đối chiếu sao kê từng
khách hàng với số liệu xuất ra từ hệ thống ..................................................................115
Bảng 2.11. Kiểm tra chi tiết tiền gửi ngân hàng – Gửi thƣ xác nhận cho số dƣ
huy động khách hàng ...................................................................................................116
Bảng 2.12. Thông tin soát xét khoản vay – Thông tin giải ngân tại Công ty
TNHH Kiểm toán X1 (DNKT Big Four) ....................................................................120
Bảng 2.13. Thông tin soát xét khoản vay – Tài sản đảm bảo tại Công ty TNHH
TNHH X1 (DNKT Big Four) ......................................................................................121
Bảng 2.14. Một số thủ tục kiểm toán đặc thù khi kiểm toán BCTC NHTM ...122
Bảng 3.1. Xác định các yếu tố quyết định việc chấp nhận/duy trì khách hàng 159
Bảng 3.2. Một số chỉ tiêu phân tích BCTC NHTM .........................................164


vi


năng tạo tiền, NHTM là một tổ chức có vai trò quan trọng trong nền kinh tế. Vì vậy, tình
hình hoạt động kinh doanh của các NHTM có ảnh hƣởng rất lớn đến nhiều chủ thể kinh
tế trong xã hội. Thông tin về NHTM đặc biệt là các thông tin tài chính đƣợc cung cấp
dƣới dạng BCTC đƣợc nhiều đối tƣợng trong nền kinh tế quan tâm. BCTC của NHTM
có vai trò đặc biệt quan trọng, là cơ sở để đƣa ra các quyết định đầu tƣ của các nhà đầu
tƣ, các quyết định gửi tiền của các cá nhân và DN, quyết định vay vốn của những dự án
cần nguồn vốn lớn…Đứng trên phƣơng diện quản lý vĩ mô nền kinh tế, những thông tin
tài chính của các NHTM cũng phần nào nói lên tình hình chung của toàn bộ nền kinh tế,
tình hình sức khỏe tài chính của một quốc gia. Vì tầm quan trọng của hệ thống NHTM
cũng nhƣ ảnh hƣởng, tác động sâu rộng của các NHTM đối với nền kinh tế quốc dân,
NHTM đã trở thành khách thể bắt buộc phải kiểm toán độc lập BCTC hàng năm nhằm
đảm bảo quyền lợi cho mọi chủ thể kinh tế trong xã hội khi có nhu cầu sử dụng thông
tin trên BCTC của NHTM. Điều đó dẫn đến hoạt động kiểm toán BCTC NHTM trở nên
cần thiết góp, phần đảm bảo đƣợc các mục tiêu trên.
Đến nay, sau gần ba mƣơi năm đổi mới và phát triển, hệ thống NHTM Việt
Nam đã có sự phát triển vƣợt bậc về cả số lƣợng và chất lƣợng đóng góp không nhỏ
vào sự phát triển kinh tế đất nƣớc. Với đặc điểm của nền kinh tế hiện nay, một nền
kinh tế thị trƣờng, mở cửa và hội nhập sâu rộng, sự phức tạp của thị trƣờng tài chính
nói chung và thị trƣờng ngân hàng nói riêng nên đã và đang xuất hiện ngày càng nhiều
sai phạm nghiêm trọng trong lĩnh vực ngân hàng. Hiện tƣợng lừa đảo, tham ô, tham
nhũng, biển thủ, chiếm đoạt tài sản, xuyên tạc thông tin ngày càng tinh vi và khó kiểm
soát hơn. Điều này ảnh hƣởng lớn đến quyền lợi và trách nhiệm của các chủ thể kinh
tế, đến nền tài chính quốc gia và đặc biệt là đến niềm tin của công chúng vào các thông
tin tài chính do NHTM công bố. Việc cung cấp thông tin trung thực, hợp lý, tin cậy về
tình hình tài chính của các NHTM đã trở nên vô cùng cần thiết và cấp bách. Điều đó
dẫn đến việc nâng cao chất lƣợng kiểm toán BCTC NHTM càng trở nên cần thiết.
Hiện nay ở Việt Nam, hoạt động kiểm toán Báo cáo tài chính (BCTC) NHTM
nhìn chung đã đƣợc đổi mới, tuy nhiên vẫn còn mang tính kinh nghiệm và chƣa đảm
bảo tính thống nhất. Do vậy, kết quả kiểm toán BCTC NHTM còn nhiều hạn chế, độ
tin cậy không cao. Nhiều rủi ro lớn thực tế đã xảy ra ở các NHTM nhƣ hiện tƣợng

 Các công trình nghiên cứu liên quan đến kiểm toán báo cáo tài chính:
 Về luận án, đã có một số luận án nghiên cứu về kiểm toán BCTC dƣới nhiều
góc độ nhƣ:
- Luận án Tiến sĩ “Hoàn thiện kiểm toán Báo cáo tài chính doanh nghiệp ở Việt
Nam” (Đoàn Thị Ngọc Trai, 2003). Tác giả Đoàn Thị Ngọc Trai nghiên cứu khái quát
chung về kiểm toán BCTC của các DN ở Việt Nam qua việc tiếp cận về quy trình
kiểm toán chung, về bộ máy kiểm toán, về tổ chức xây dựng CMKit. Nhƣ vậy, tác giả
Đoàn Thị Ngọc Trai chỉ nghiên cứu về kiểm toán BCTC DN ở Việt Nam nói chung,
không nghiên cứu về kiểm toán BCTC NHTM, là đối tƣợng trong luận án của tác giả.
- Luận án Tiến sĩ “Hoàn thiện kiểm toán Báo cáo tài chính doanh nghiệp xây lắp
của các tổ chức kiểm toán độc lập” (Phạm Tiến Hƣng, 2009) [25]. Tác giả Phạm Tiến
Hƣng nghiên cứu các vấn đề về kiểm toán BCTC của các DN xây lắp do các tổ chức kiểm


3

toán độc lập thực hiện nhƣ đối tƣợng, mục tiêu, nội dung kiểm toán; quy trình kiểm toán
BCTC, KSCL hoạt động kiểm toán BCTC của các doanh nghiệp xây lắp… Nhƣ vậy, tác
giả Phạm Tiến Hƣng chỉ nghiên cứu về kiểm toán BCTC DN xây lắp, không nghiên cứu
về kiểm toán BCTC NHTM, là đối tƣợng nghiên cứu trong luận án của tác giả.
- Luận án Tiến sĩ “Hoàn thiện kiểm toán Báo cáo tài chính của các công ty niêm yết
trên thị trường chứng khoán Việt Nam” (Nguyễn Thị Mỹ, 2012) [30]. Tác giả Nguyễn Thị
Mỹ nghiên cứu các vấn đề về kiểm toán BCTC của các công ty niêm yết trên thị trƣờng
chứng khoán Việt Nam nhƣ đối tƣợng kiểm toán; phƣơng pháp tiếp cận kiểm toán; mục
tiêu kiểm toán; quy trình kiểm toán; kiểm toán một số phần hành đặc trƣng trong kiểm toán
BCTC của các công ty niêm yết… Nhƣ vậy, tác giả Nguyễn Thị Mỹ chỉ nghiên cứu về
kiểm toán BCTC của các công ty niêm yết trên thị trƣờng chứng khoán Việt Nam, không
nghiên cứu về kiểm toán BCTC NHTM, là đối tƣợng nghiên cứu trong luận án của tác giả.
Ngoài ra, còn rất nhiều luận án, luận văn, đề tài nghiên cứu khoa học các cấp,
các bài báo đăng trên các tạp chí khoa học nghiên cứu những vấn đề riêng lẻ liên quan

về kiểm toán nội bộ NHTM; Phƣơng pháp và quy trình kiểm toán nội bộ NHTM; Kiểm
toán nội bộ một số nghiệp vụ chủ yếu của NHTM nhƣ tín dụng, huy động vốn, kinh
doanh giao dịch. Nhƣ vậy cuốn sách này đi sâu vào kiểm toán nội bộ NHTM để giúp
cho hoạt động kiểm soát ngân hàng tốt hơn, quản lý rủi ro tốt hơn và tăng khả năng đạt
đƣợc các mục tiêu kinh doanh của ngân hàng đặc biệt trong xu hƣớng hội nhập kinh tế
quốc tế mà không nghiên cứu về cuộc kiểm toán BCTC NHTM do kiểm toán độc lập
thực hiện nhƣ mục tiêu nghiên cứu của luận án mà nghiên cứu sinh đã đề ra.
 Về luận án, đã có một số luận án nghiên cứu về lĩnh vực kiểm toán trong các
NHTM dƣới nhiều góc độ nhƣ
- Luận án Tiến sĩ “Những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác kiểm toán
nội bộ NHTM nhà nước ở Việt Nam” (Nguyễn Thị Hiên, 2009). Tác giả Nguyễn Thị
Hiên nghiên cứu về kiểm toán5 và hiệu quả của kiểm toán trong các NHTM, thực
trạng về hiệu quả công tác kiểm tra, kiểm toán nội bộ trong các NHTM Nhà nƣớc ở
Việt Nam từ đó đƣa ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác kiểm toán nội
bộ trong các NHTM Nhà nƣớc ở Việt Nam. Nhƣ vậy, tác giả Nguyễn Thị Hiên chỉ
nghiên cứu về những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác kiểm toán nội bộ
NHTM nhà nƣớc ở Việt Nam, không nghiên cứu về kiểm toán BCTC NHTM do các
DNKT độc lập thực hiện, là đối tƣợng nghiên cứu trong luận án của tác giả.
- Luận án Tiến sĩ “Hoàn thiện quá trình và tổ chức bộ máy kiểm toán nội bộ
trong các NHTM nhà nước Việt Nam” (Vũ Thùy Linh, 2014) [28]. Tác giả Vũ Thùy
Linh nghiên cứu lý luận và thực trạng về quá trình và tổ chức bộ máy kiểm toán nội bộ
trong các NHTM Nhà nƣớc ở Việt Nam qua đó đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện
công tác kiểm toán nội bộ trong các NHTM Nhà nƣớc ở Việt Nam hiện nay. Nhƣ vậy,
tác giả Vũ Thùy Linh chỉ nghiên cứu về quá trình và tổ chức bộ máy kiểm toán nội bộ
trong các NHTM nhà nƣớc Việt Nam, không nghiên cứu về kiểm toán BCTC NHTM
do các DNKT thực hiện, là đối tƣợng nghiên cứu trong luận án của tác giả.
 Về đề tài nghiên cứu khoa học các cấp về kiểm toán trong lĩnh vực ngân hàng,
hiện nay chỉ có một đề tài nghiên cứu khoa học và công nghệ cấp Bộ “Kiểm toán hoạt
động của kiểm toán nội bộ trong các NHTM ở Việt Nam hiện nay” (PGS,TS Nguyễn
Phú Giang và các cộng sự, 2010). Trong công trình này tác giả đi sâu vào nghiên cứu

chức tín dụng. Đặc biệt, đề tài đã phân tích thực trạng và hoàn thiện kỹ thuật kiểm toán
đối với các khoản mục nhƣ: kiểm toán tiền mặt; kiểm toán các khoản đầu tƣ; kiểm toán
các khoản cho vay; kiểm toán TSCĐ; kiểm toán huy động vốn; kiểm toán các khoản bảo
lãnh; kiểm toán . Nhƣ vậy, đề tài này đi sâu vào hoàn thiện quy trình và phƣơng pháp
kiểm toán, với việc xác định nội dung kiểm toán theo các khoản mục trên BCTC NHTM
và phƣơng pháp tiếp cận kiểm toán truyền thống, trong điều kiện nhiều văn bản pháp
luật có liên quan đến ngân hàng và các DNKT đã không còn hiệu lực. Luận án của tác
giả đề cập đến kiểm toán BCTC NHTM do các DNKT thực hiện, không chỉ là quy trình
và phƣơng pháp kiểm toán, với việc xác định nội dung kiểm toán theo chu trình (các
hoạt động kinh doanh chính của NHTM) và với phƣơng pháp tiếp cận kiểm toán trên cơ
sở rủi ro trong điều kiện của hệ thống pháp luật về NHTM và kiểm toán độc lập đã có
nhiều thay đổi từ năm 2011 đến nay.
- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Học viện “Hoàn thiện kiểm toán báo cáo tài
chính ngân hàng thương mại tại các doanh nghiệp kiểm toán độc lập ở Việt Nam trong


6

điều kiện hiện nay” (ThS.Phí Thị Kiều Anh và TS. Vũ Thị Phƣơng Liên, 2015) [13].
Đây là đề tài do NCS làm đồng chủ nhiệm và trực tiếp viết nhiều nội dung chính. Đề tài
này đi sâu vào các vấn đề liên quan đến cuộc kiểm toán BCTC NHTM do các DNKT
độc lập thực hiện nhƣ đối tƣợng, mục tiêu, căn cứ, nội dung, phƣơng pháp, quy trình và
KSCL kiểm toán BCTC của NHTM. Đề tài đã trình bày những đặc điểm đặc trƣng của
NHTM và ảnh hƣởng của những đặc điểm này đến quá trình kiểm toán BCTC NHTM.
Đề tài cũng đã hệ thống hóa và làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản liên quan đến kiểm
toán BCTC NHTM trong mối quan hệ kết hợp với đặc điểm hoạt động kinh doanh của
NHTM nhƣ: Khái niệm kiểm toán BCTC NHTM; Đối tƣợng, mục tiêu, nội dung, căn
cứ, phƣơng pháp, quy trình và KSCL kiểm toán BCTC của NHTM. Đề tài cũng đã phân
tích tƣơng đối đầy đủ và trung thực về thực trạng kiểm toán BCTC NHTM do các
DNKT ở Việt Nam thực hiện, đánh giá các ƣu điểm, hạn chế còn tồn tại trong cuộc

cập đến một vài khía cạnh cụ thể trong kiểm toán báo cáo tài chính tại các NHTM,
không mang tính toàn diện nhƣ mục tiêu nghiên cứu trong luận án của tác giả.
Về các nghiên cứu cấp nhỏ hơn, theo khảo sát của NCS, hiện nay chƣa có tác
giả nào có nghiên cứu liên quan đến kiểm toán BCTC NHTM do các DNKT độc lập ở
Việt Nam thực hiện.
Với những phân tích nêu trên, tác giả thấy rằng còn rất nhiều khoảng trống để
NCS tiếp tục nghiên cứu về kiểm toán BCTC NHTM do các DNKT độc lập ở Việt
Nam thực hiện đặc biệt trong điều kiện môi trƣờng kinh doanh, môi trƣờng pháp lý về
hoạt động kinh doanh của các NHTM đã thay đổi toàn diện từ năm 2011 đến nay.
Đồng thời từ năm 2011 đến nay cũng đã có rất nhiều thay đổi diễn ra liên quan đến
hoạt động kiểm toán độc lập BCTC nhƣ việc ban hành và áp dụng Luật kiểm toán độc
lập, việc ban hành và áp dụng hệ thống chuẩn mực kiểm toán (CMKit) Việt Nam mới
thay thế cho hệ thống CMKit cũ, việc ban hành chƣơng trình kiểm toán mẫu của Hiệp
hội KTV hành nghề Việt Nam, việc tiếp cận với những phƣơng pháp kiểm toán hiện
đại, những kỹ thuật kiểm toán tiên tiến trong môi trƣờng áp dụng CNTT…Vì vậy còn
rất nhiều khoảng trống để nghiên cứu sinh có thể nghiên cứu cho luận án của mình.
2.2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước có liên quan đến luận án
Theo tìm hiểu thông qua internet và thƣ viện mở của một số trƣờng đại học,
NCS chƣa thấy có đề tài hoặc luận án nào đề cập trực tiếp đến kiểm toán BCTC
NHTM do các DNKT độc lập thực hiện. Phần lớn các giáo trình, tài liệu, sách, luận
án…mà NCS biết chỉ đề cập đến kiểm toán nói chung hoặc các vấn đề chi tiết trong
kiểm toán nhƣ trọng yếu, rủi ro, kỹ thuật thu thập bằng chứng kiểm toán…Các tài liệu
có liên quan đến hƣớng nghiên cứu của luận án phần lớn chỉ là các sách hƣớng dẫn về
thực hành kiểm toán ngân hàng hoặc những quy định, hƣớng dẫn mang tính chất chỉ
dẫn của các tổ chức nghề nghiệp nhƣ:
Các sách có đề cập đến kiểm toán ngân hàng nhƣ: “Auditing: Principles and
Techniques”, S. K. Basu, Pearson Education India (2005); “Stock Audit & Receivables
Audit in Banks”, D.P.Gupta,R.K.Gupta, Taxmann Publications Pvt. Ltd. (2006);
“Auditing: Principles and Practice" (second edition)”, Ravinder Kumar &Virender
Sharma, Prentice-Hall of India Pvt.Ltd (2013); “Bank Audit a practical guide for bank

lợi ích của quản lý; Các chuyên gia kiểm toán; Độ dài của hợp đồng giữa KTV và các tổ
chức tài chính; Sự hiện diện của Ủy ban kiểm toán; Các phƣơng pháp luận để đo lƣờng
chất lƣợng kiểm toán nhƣ Mô hình tính toán chất lƣợng kiểm toán Proxy...
2.3. Kết luận chung từ các công trình nghiên cứu đã công bố và những
những điểm mới trong nghiên cứu của Luận án
 Các kết luận chung rút ra từ các công trình nghiên cứu đã công bố
Sau khi nghiên cứu tổng quan các công trình đã công bố liên quan đến kiểm
toán BCTC nói chung và kiểm toán BCTC NHTM nói riêng, NCS thấy rằng ở Việt
Nam hiện nay, liên quan trực tiếp đến đề tài luận án mà NCS nghiên cứu, chƣa có luận
án nào trong nƣớc đề cập đến. Phần lớn các công trình nghiên cứu mới chỉ chủ yếu tập
trung giải quyết những nội dung và khía cạnh cụ thể nhất định trong hoạt động kiểm toán
BCTC NHTM, không mang tính toàn diện nhƣ đã phân tích cụ thể tại từng công trình nêu
trên. Bên cạnh đó, các công trình nghiên cứu đã công bố còn một số hạn chế nhƣ:
Về đối tượng nghiên cứu: Phần lớn các công trình chỉ tập trung nghiên cứu cuộc
kiểm toán BCTC DN nói chung hoặc nghiên cứu cuộc kiểm toán BCTC trong các lĩnh vực


9

đặc thù (DN xây lắp, các công ty niêm yết trên thị trƣờng chứng khoán…) hoặc chỉ đi vào
nghiên cứu một vài vấn đề riêng lẻ trong cuộc kiểm toán BCTC NHTM hoặc trong một loại
hoạt động kinh doanh cụ thể của NHTM …mà chƣa có công trình nào đi vào nghiên cứu
tổng thể các vấn đề liên quan đến cuộc kiểm toán BCTC NHTM do các DNKT thực hiện.
Về phạm vi nghiên cứu: Phần lớn các công trình nghiên cứu về kiểm toán
BCTC doanh nghiệp do các tổ chức kiểm toán độc lập hoặc nghiên cứu về hoạt động
kiểm toán trong lĩnh vực ngân hàng do Kiểm toán nhà nƣớc hoặc kiểm toán nội bộ
thực hiện. Chƣa có công trình khoa học nào nghiên cứu và đƣa ra đánh giá tổng thể về
cuộc kiểm toán BCTC NHTM do các DNKT thực hiện.
Về thời gian nghiên cứu: Mục đích nghiên cứu luận án của NCS là nghiên cứu
và đánh giá thực trạng kiểm toán BCTC NHTM tại các DNKT tại thời điểm nghiên cứu.

thuật thu thập bằng chứng kiểm toán và KSCL hoạt động kiểm toán.
3. Mục tiêu nghiên cứu của luận án
Luận án có các mục tiêu nghiên cứu nhƣ sau:
Nghiên cứu, hệ thống hóa, bổ sung và phát triển lý luận chung của kiểm toán
BCTC vào kiểm toán BCTC NHTM tại các DNKT;
Nghiên cứu thực trạng kiểm toán BCTC NHTM tại các DNKT ở Việt Nam hiện
nay. Vận dụng các lý luận đã đƣợc hệ thống hóa, bổ sung và phát triển để phân tích
những ƣu điểm và những hạn chế trong thực trạng kiểm toán BCTC NHTM tại các
DNKT ở Việt Nam hiện nay.
Từ hệ thống lý luận và thực trạng đã phân tích, luận án đƣa ra các quan điểm,
giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện kiểm toán BCTC NHTM cho các DNKT nói
riêng từ đó góp phần hoàn thiện và nâng cao chất lƣợng kiểm toán BCTC nói chung ở
Việt Nam hiện nay.
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án
 Về đối tượng nghiên cứu:
Luận án nghiên cứu cơ sở lý luận, thực tiễn kiểm toán BCTC NHTM do các
DNKT ở Việt Nam thực hiện.
 Về phạm vi nghiên cứu
- Luận án nghiên cứu về kiểm toán BCTC NHTM bao gồm các vấn đề về đối
tƣợng, mục tiêu, căn cứ, nội dung, quy trình, các kỹ thuật thu thập bằng chứng kiểm
toán và KSCL kiểm toán BCTC NHTM. Luận án không đề cập đến tổ chức cuộc kiểm
toán BCTC NHTM.
- Luận án chỉ nghiên cứu về kiểm toán BCTC của loại hình NHTM với các hoạt
động kinh doanh truyền thống, đặc thù của một NHTM nhƣ hoạt động huy động vốn, hoạt
động tín dụng, hoạt động thanh toán, hoạt động đầu tƣ, hoạt động kinh doanh ngoại tệ…;
- Luận án chỉ nghiên cứu về kiểm toán BCTC của NHTM chứ không đi vào
việc kiểm toán BCTC hợp nhất của NHTM.
- Luận án nghiên cứu về kiểm toán BCTC NHTM trong mối liên hệ với môi
trƣờng áp dụng CNTT, với hoạt động KSNB của NHTM và với kiểm toán tuân thủ
chứ không đi sâu vào nghiên cứu về kiểm toán trong môi trƣờng tin học, kiểm toán

Công ty TNHH Deloitte Việt Nam

Deloitte

2

Công ty TNHH Pricewaterhouse Coopers Việt Nam

PwC

3

Công ty TNHH KPMG Việt Nam

KPMG

4

Công ty TNHH Ernst & Young Việt Nam

E&Y

II

Các DNKT ngoài Big Four

5

Công ty TNHH Kiểm toán và Tƣ vấn A&C


AA

Tác giả chia ra hai nhóm DNKT để khảo sát vì hai nhóm này có những điểm
khác biệt khá rõ nét trong kiểm toán BCTC NHTM về số lƣợng khách hàng thuộc lĩnh
vực tài chính ngân hàng, về số năm kinh nghiệm kiểm toán trong lĩnh vực ngân hàng,
về số lƣợng và kinh nghiệm của KTV kiểm toán trong lĩnh vực ngân hàng, về ứng
dụng các kỹ thuật kiểm toán hiện đại vào công tác kiểm toán, về thực tế thực hiện cuộc
kiểm toán BCTC NHTM…Do đó để đảm bảo mô tả và đánh giá tốt nhất những điểm
còn hạn chế trong thực trạng kiểm toán BCTC NHTM đồng thời đƣa ra đƣợc những
giải pháp hoàn thiện hiệu quả nhất cho các nhóm DNKT khi thực hiện cuộc kiểm toán
BCTC NHTM, tác giả đã chia các DNKT thành hai nhóm nhƣ trên để khảo sát.
- Luận án lựa chọn thời gian nghiên cứu từ năm 2010 – 2016.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu luận án
Phương pháp luận chung: Luận án sử dụng tổng hợp các phƣơng pháp của chủ
nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, nghiên cứu các sự vật và hiện tƣợng trong
mối quan hệ biện chứng với nhau. Từ thực tiễn khái quát thành lý luận; từ lý luận soi
xét, chỉ đạo thực tiễn và lấy thực tiễn để kiểm tra lý luận.


12

Phương pháp nghiên cứu cụ thể:
Đây là các phƣơng pháp nghiên cứu cụ thể đƣợc tác giả sử dụng trong việc thu
thập thông tin; xử lý thông tin và trình bày thông tin để hình thành nên luận án. Cụ thể
luận án đã sử dụng các phƣơng pháp phân tích, tổng hợp, diễn giải, quy nạp, logic, lịch
sử, thống kê, điều tra khảo sát thực tế …để nghiên cứu luận án.
Để đạt đƣợc mục tiêu nghiên cứu đề ra, luận án thực hiện thu thập các dữ liệu sơ
cấp và dữ liệu thứ cấp liên quan đến kiểm toán BCTC NHTM do các DNKT thực hiện.
Căn cứ vào hai nguồn dữ liệu này, luận án thực hiện các phƣơng pháp phân tích dữ liệu,
từ đó chỉ ra những thành công cũng nhƣ hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế đó

thu về

Tỷ lệ phản hồi
(%)

1

KTV thuộc các DNKT Big Four

70

56

80%

2

KTV thuộc các DNKT ngoài Big Four

70

50

71%

(Nguồn: Tổng hợp từ các phiếu khảo sát)


13


hợp để hoàn thành lý luận chung về kiểm toán BCTC NHTM do các DNKT thực hiện.
Trong nghiên cứu thực tiễn, luận án vận dụng các phƣơng pháp cụ thể nhƣ điều
tra, tổng hợp, phân tích... thực trạng kiểm toán BCTC NHTM do các DNKT thực hiện.
Để đánh giá đƣợc thực trạng công tác kiểm toán BCTC NHTM, luận án cũng áp dụng
phƣơng pháp tổng hợp và so sánh để tìm ra những ƣu điểm và những hạn chế trong
công tác này. Từ nghiên cứu lý luận và thực tiễn đó, tác giả đề xuất các giải pháp hoàn
thiện kiểm toán BCTC của NHTM do các DNKT thực hiện.


14

Ngoài ra luận án còn sử dụng các phƣơng pháp trình bày kết quả nghiên cứu
nhƣ: Phƣơng pháp quy nạp, phƣơng pháp diễn giải, phƣơng pháp thống kê… để tổng
hợp kết quả khảo sát và đƣa ra các phân tích, đánh giá, nhận định về công tác kiểm
toán BCTC NHTM do các DNKT thực hiện.
6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của Luận án
Việc hoàn thành luận án trên có những ý nghĩa khoa học và thực tiễn nhƣ sau:
Về mặt lý luận: Luận án là tài liệu nghiên cứu khoa học cho các vấn đề lý luận về
kiểm toán BCTC nói chung và kiểm toán BCTC NHTM nói riêng. Lý luận này có thể là
tiền đề và cơ sở để hình thành lý luận cho các loại kiểm toán BCTC chuyên ngành khác;
Về mặt thực tiễn:
Luận án nghiên cứu thực trạng kiểm toán BCTC NHTM tại các DNKT ở Việt Nam
hiện nay để đề xuất một số giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện kiểm toán BCTC NHTM
cho các DNKT nói riêng từ đó góp phần hoàn thiện và nâng cao chất lƣợng kiểm toán
BCTC nói chung ở Việt Nam hiện nay. Kết quả của Luận án có thể là tài liệu tham khảo cho
các DNKT triển khai một cuộc kiểm toán BCTC nói chung và kiểm toán BCTC của NHTM
nói riêng, cũng nhƣ để điều chỉnh lại nề nếp hoạt động kiểm toán BCTC cho phù hợp.
Luận án cũng là gợi ý để các cơ quan chức năng Nhà nƣớc, Hiệp hội nghề nghiệp,
Ban lãnh đạo các công ty kiểm toán…tham khảo nhằm quản lý tốt hơn để nâng cao chất
lƣợng công tác kiểm toán BCTC NHTM tại các DNKT ở Việt Nam trong thời gian tới.

bày tổng quan về khái niệm, vai trò, chức năng và các loại NHTM cũng nhƣ các đặc
điểm trong hoạt động kinh doanh của NHTM ảnh hƣởng đến kiểm toán BCTC NHTM.
1.1.1. Tổng quan về ngân hàng thƣơng mại
1.1.1.1. Khái niệm và phân loại ngân hàng thương mại trong nền kinh tế
 Khái niệm về ngân hàng thương mại
Khoảng 3.500 năm trƣớc công nguyên trở về trƣớc nữa, có rất ít tƣ liệu về sự
hoạt động của một cái gì mang tính chất giống nhƣ ngân hàng. Giai đoạn từ 3.500 năm
trƣớc công nguyên đến 1.800 năm trƣớc công nguyên, tƣ liệu cho biết đã có một vài
hoạt động mang tính chất khá tƣơng tự nhƣ một số hoạt động của ngân hàng. Lịch sử
gọi đây là giai đoạn của các ngân hàng sơ khai. Các ngân hàng này ra đời khi các cơ cấu
tổ chức xã hội bắt đầu hình thành. Sự hình thành và phát triển của ngân hàng có thể chia
làm 4 giai đoạn: 1- Hoạt động của các ngân hàng sơ khai; 2 - Hoạt động ngân hàng giai
đoạn II; 3- Hoạt động ngân hàng giai đoạn III; 4- Ngân hàng trong giai đoạn hiện đại.
Hệ thống ngân hàng đƣợc chia làm 2 hệ thống chính: Ngân hàng trung ƣơng
(NHTW) và các ngân hàng trung gian.Vì sự liên đới mật thiết với nhau trên thị trƣờng
tiền tệ và tài chính, nhiều tổ chức không phải ngân hàng nhƣng cũng tham gia vào hoạt
động cho vay và kinh doanh tiền tệ nhƣ các công ty bảo hiểm, công ty tài chính, các
công ty kinh doanh và môi giới chứng khoán…Các tổ chức này đƣợc nhiều nƣớc xem
nhƣ bộ phận thứ ba của hệ thống ngân hàng hay các tổ chức trung gian tài chính khác.
Cơ cấu tổ chức của hệ thống ngân hàng trong nền kinh tế đƣợc trình bày tại Phụ lục số
1.1 – Sơ đồ tổ chức hệ thống tài chính.