I HC QUC GIA H NI
KHOA LUT

TH ANH

Thực thi pháp luật của Hải quan Việt Nam
về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ
đối với nhãn hiệu hàng hóa xuất nhập khẩu
Chuyờn ngnh: Lut Kinh t
Mó s: 60 38 01 07

LUN VN THC S LUT HC
Cỏn b hng dn khoa hc: TS. PHAN TH THANH THY

H NI - 2014


LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của
riêng tôi. Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong
bất kỳ công trình nào khác. Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong
Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực. Tôi đã
hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ
tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội.
Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để
tôi có thể bảo vệ Luận văn.
Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN


và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với nhãn hiệu hàng hóa xuất
nhập khẩu ............................................ Error! Bookmark not defined.
1.3.

Cơ sở pháp lý của việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với
nhãn hiệu hàng hóa xuất nhập khẩu của Hải quan Việt NamError! Bookma

1.3.1. Điều ước quốc tế ................................. Error! Bookmark not defined.
1.3.2. Pháp luật quốc gia............................... Error! Bookmark not defined.


1.4.

Kinh nghiệm bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với nhãn hiệu
hàng hóa xuất nhập khẩu của Hải quan ở một số nước trên
thế giới................................................ Error! Bookmark not defined.

1.4.1. Pháp luật Hoa Kỳ................................ Error! Bookmark not defined.
1.4.2. Pháp luật Trung Quốc ......................... Error! Bookmark not defined.
1.4.3. Pháp luật Nhật Bản ............................. Error! Bookmark not defined.
1.4.4. Kinh nghiệm cho Việt Nam................ Error! Bookmark not defined.
Chương 2: THỰC TRẠNG XÂM PHẠM VÀ HOẠT ĐỘNG THỰC
THI PHÁP LUẬT CỦA HẢI QUAN VIỆT NAM ĐỂ BẢO
VỆ QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ ĐỐI VỚI NHÃN HIỆU
HÀNG HÓA XUẤT NHẬP KHẨU Error! Bookmark not defined.
2.1.

Pháp luật hiện hành điều chỉnh hoạt động của Hải quan
Việt Nam trong công tác bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với
nhãn hiệu hàng hóa xuất nhập khẩuError! Bookmark not defined.


2.5.

Dự báo tình hình xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đối với
nhãn hiệu hàng hóa xuất nhập khẩuError! Bookmark not defined.

Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ
THỰC THI PHÁP LUẬT CỦA HẢI QUAN VIỆT NAM VỀ
BẢO VỆ QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ ĐỐI VỚI NHÃN
HIỆU HÀNG HÓA XUẤT NHẬP KHẨUError! Bookmark not defined.
3.1.

Định hướng hoàn thiện pháp luật ... Error! Bookmark not defined.

3.2.

Các giải pháp cụ thể ......................... Error! Bookmark not defined.

3.2.1. Hoàn thiện các quy định của pháp luật trong quy trình nghiệp
vụ Hải quan về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với nhãn hiệu
hàng hóa xuất nhập khẩu .................... Error! Bookmark not defined.

3.2.2. Nâng cao năng lực thực thi của Hải quan Việt NamError! Bookmark not define
3.2.3. Tăng cường phối hợp giữa Hải quan với các cơ quan chức năng
của Nhà nước ...................................... Error! Bookmark not defined.
3.2.4. Nâng cao ý thức tự bảo vệ của chủ thể quyền về bảo vệ quyền
sở hữu trí tuệ đối với nhãn hiệu hàng hóa xuất nhập khẩuError! Bookmark not

3.2.5. Tăng cường hợp tác quốc tế của Hải quan Việt Nam về bảo vệ
quyền sở hữu trí tuệ đối với nhãn hiệu hàng hóa xuất nhập khẩuError! Bookmar

MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Cùng với sự phát triển của khoa học, công nghệ và thương mại, các đối
tượng của quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) ngày càng phát triển mạnh mẽ. Trong các
đối tượng SHTT, tuy mỗi đối tượng đều có vai trò nhất định nhưng xét trong tính
chất quan hệ thương mại hàng hóa quốc tế của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay,
nhãn hiệu trở nên nổi bật hơn cả. Nó gắn chặt với quá trình lưu thông hàng hóa và
là một trong những tài sản có giá trị, thậm chí là một trong những nguồn vốn chủ
yếu của doanh nghiệp trong cuộc cạnh tranh khốc liệt, gay gắt với các đối thủ của
mình. Đặc biệt, trong nền kinh tế thị trường, với sự cạnh tranh khốc liệt giữa các
loại hàng hóa và dịch vụ cũng như trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu
rộng hiện nay, vai trò của nhãn hiệu - một trong những đối tượng truyền thống và
chủ yếu của sở hữu công nghiệp (SHCN) - ngày càng trở nên quan trọng. Với chức
năng ban đầu là giúp người tiêu dùng phân biệt hàng hóa cùng loại của các nhà sản
xuất khác nhau, qua quá trình sử dụng và phát triển, nhãn hiệu đã trở thành một
công cụ hữu hiệu cho một doanh nghiệp (dù lớn hay nhỏ) tiếp cận, phát triển và
bảo vệ thị phần hàng hóa và dịch vụ của mình.
Trong bối cảnh nước ta đang tiến đến mục tiêu hội nhập vào nền kinh tế thế
giới mà cụ thể của quá trình đó là việc gia nhập vào Tổ chức Thương mại thế giới
(WTO), Việt Nam sẽ trở thành một thị trường thực sự hấp dẫn đối với các doanh
nghiệp nước ngoài. Hiện nay, đã có rất nhiều nhãn hiệu và dịch vụ nổi tiếng thế
giới xuất hiện trên thị trường Việt Nam. Do đó cần bảo đảm tốt công tác thực thi
pháp luật bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu đặc biệt là đối với những địa bàn
thuộc hoạt động của Hải quan như khu vực cửa khẩu đường bộ, đường hàng
không…
Trong hoạt động xuất nhập khẩu (XNK) hàng hoá, cơ quan Hải quan đóng


một vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hóa.
Với chức năng là cơ quan “gác cửa nền kinh tế đất nước”, thực hiện nhiệm vụ kiểm

sở hữu trí tuệ trong tiến trình hội nhập quốc tế của Việt Nam” và “Thực thi quyền
sở hữu trí tuệ trong tiến trình hội nhập quốc tế” (NXB Đại học Quốc Gia Hà Nội,
2010) do PGS.TS Nguyễn Bá Diến làm chủ biên; đề tài nghiên cứu khoa học cấp
ĐHQG năm 2002: “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo hộ nhãn hiệu hàng
hóa, nhãn hiệu dịch vụ trên thế giới và phương hướng hoàn thiện pháp luật Việt
Nam về bảo vệ nhãn hiệu hàng hóa, nhãn hiệu dịch vụ” của TS. Nguyễn Thị Quế
Anh.
Ngoài ra có thể kể đến một số luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ về đề tài
nghiên cứu nhãn hiệu như Luận án tiến sĩ: “Những vấn đề pháp lý về bảo hộ nhãn
hiệu hàng hóa trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam” của tác giả Lê
Mai Thanh (2006); các luận văn thạc sĩ: “Cơ sở pháp lý cho việc bảo hộ nhãn hiệu
hàng hoá ở Việt Nam” của tác giả Đỗ Thị Hằng (2004), “Bảo hộ nhãn hiệu trong
pháp luật Việt Nam và Liên minh Châu Âu” của tác giả Hồ Vinh Thịnh (2006),
“Bảo hộ nhãn hiệu nổi tiếng theo quy định của pháp luật Việt Nam” của tác giả
Nguyễn Thị Vân (2010)…
Đặc biệt vấn đề liên quan đến bảo hộ và thực thi quyền SHCN trong lĩnh vực
Hải quan như đề tài “Hoàn thiện các giải pháp thực thi Sở hữu công nghiệp đối với
hàng hoá xuất nhập khẩu ở Việt Nam” của Vũ Ngọc Anh (2001), đề tài nghiên cứu
khoa học cấp ngành Hải quan năm 2001; luận văn thạc sĩ “Thực thi quyền sở hữu
trí tuệ tại biên giới của cơ quan Hải quan Việt Nam” Trần Thị Thu Vân (2011) và
các bài báo, tạp chí như: “Thực thi bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của Hải quan Việt
Nam đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu” Nguyễn Thị Thương Huyền,Tạp chí
Nhà nước và pháp luật (Số 5/2008), “Thực thi bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ tại cơ
quan Hải quan theo quy định của pháp luật Việt Nam” Nguyễn Hồng Bắc, tạp chí


Luật học, số 3/2010… Tuy nhiên, chưa có một công trình nào nghiên cứu chuyên
sâu về vấn đề thực thi pháp luật của Hải quan Việt Nam về bảo vệ quyền SHTT đối
với nhãn hiệu hàng hóa XNK. Do đó đây là vấn đề độc lập không trùng lặp với các
đề tài trên. Mặc dù vậy, tác giả luôn có ý thức kế thừa, học hỏi những kết quả mà

dụng các phương pháp chủ yếu là phương pháp của chủ nghĩa duy vật biện chứng
và chủ nghĩa duy vật lịch sử kết hợp phương pháp phân tích tổng hợp, các phương
pháp đối chiếu so sánh, thống kê, quy nạp để rút ra bản chất của các sự vật, hiện
tượng thuộc đối tượng nghiên cứu.
5. Những đóng góp của luận văn
Về khoa học, luận văn sẽ đi sâu phân tích, đánh giá các quy định của pháp
luật Việt Nam liên quan đến công tác bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu trong
hoạt động kiểm soát hàng hóa XNK của Hải quan; tình hình của Việt Nam về công
tác này nhằm làm rõ cơ sở khoa học, thực tiễn của việc hoàn thiện các quy định
pháp lý và nâng cao năng lực của Hải quan Việt Nam về bảo vệ quyền SHTT đối
với nhãn hiệu hàng hóa XNK. Từ đó có một cái nhìn khách quan về thực trạng
hiện nay tại Việt Nam.
Về thực tiễn, luận văn nghiên cứu một cách toàn diện về các khía cạnh pháp
lý của công tác bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu hàng hóa XNK của cơ quan
Hải quan. Từ đó, luận văn đã chỉ ra những hạn chế, bất cập của pháp luật và thực tế
thực thi pháp luật của Việt Nam, đề xuất các phương hướng, giải pháp khắc phục
nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam, nâng cao hiệu quả công tác này của
Hải quan Việt Nam trên thực tế.
6. Tổng quan tài liệu
Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở phân tích các quy định của pháp luật
Việt Nam về bảo vệ quyền SHTT đối với nhãn hiệu gắn với hoạt động của Hải


quan Việt Nam. Cùng với việc sưu tầm và sử dụng các thông tin từ nhiều nguồn
khác nhau tại kho dữ liệu của Tổng cục Hải quan, Cục Điều tra chống buôn lậu Tổng cục Hải quan, Cục Sở hữu trí tuệ, các tài liệu thu thập qua mạng Internet và
các bài báo, tạp chí liên quan.
7. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn
được chia thành 3 chương:
Chương 1. Những vấn đề lý luận chung về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối

quan trọng trong giao lưu kinh tế. Từ đó, nhãn hiệu trở thành một yếu tố đặc trưng
gắn liền giữa thị trường thương mại và lĩnh vực SHCN. Các nhà sản xuất cũng như
các thương nhân sử dụng nhãn hiệu để xác định nguồn gốc xuất xứ của hàng hóa
hay dịch vụ của họ và phân biệt những hàng hóa, dịch vụ đó với các hàng hóa, dịch
vụ được sản xuất hay bán bởi các chủ thể khác. Chức năng phân biệt nguồn gốc


của hàng hóa hay dịch vụ của nhãn hiệu luôn được xem là yếu tố quan trọng. Vì
vậy, nó luôn đóng vai trò trung tâm và được đề cập đến rất nhiều trong pháp luật về
nhãn hiệu của hầu hết các quốc gia trên thế giới.
Hiệp định TRIPs đã có quy định về khái niệm nhãn hiệu như sau:
Bất kỳ một dấu hiệu, hoặc tổ hợp các dấu hiệu nào, có khả năng
phân biệt hàng hóa hoặc dịch vụ của một doanh nghiệp với hàng hóa
hoặc dịch vụ của các doanh nghiệp khác, đều có thể làm nhãn hiệu hàng
hóa. Các dấu hiệu đó, đặc biệt là các từ, kể cả tên riêng, các chữ cái, chữ
số, các yếu tố hình hoạ và tổ hợp các mầu sắc cũng như tổ hợp bất kỳ
của các dấu hiệu đó, phải có khả năng được đăng ký là nhãn hiệu hàng
hóa [36, Điều 15, Khoản 1].
Khái niệm nhãn hiệu theo Hiệp định TRIPS đã được quy định rất khái quát và
mang tính quy chuẩn cao. Điều này thể hiện nhận thức đúng đắn của các nhà làm
luật về tính phong phú, đa dạng của sự phát triển tư duy con người trong phát triển
kinh tế nói chung và trong việc xây dựng nhãn hiệu nói riêng.
1.1.1.2. Khái niệm nhãn hiệu hàng hóa
Cho đến nay, đã có nhiều khái niệm khác nhau về nhãn hiệu hàng hóa. Luật
Nhãn hiệu hàng hóa Hoa Kỳ, phần định nghĩa quy định:
Thuật ngữ nhãn hiệu hàng hóa bao gồm bất kỳ từ, tên gọi, biểu
tượng hay hình vẽ hoặc sự kết hợp giữa chúng mà:
(1) được sử dụng bởi một người, hoặc
(2) được một người có ý định chân thành là sử dụng nó trong
thương mại và xin đăng ký theo quy định tại luật này để xác định và

chúng. Các loại dấu hiệu khác dù thoả mãn điều kiện có tính phân biệt các hàng
hóa/dịch vụ cùng loại như âm thanh, mùi, dấu hiệu được nhận biết qua xúc giác
hoặc sự kết hợp giữa các dấu hiệu đó, thậm chí cả màu sắc cũng chưa được thừa


nhận và bảo hộ tại Việt Nam.
Khắc phục những hạn chế của Điều 785 Bộ luật dân sự năm 1995, Luật
SHTT 2005 đã đưa ra khái niệm nhãn hiệu mang tính khái quát, bao trùm hơn.
Theo đó, nhãn hiệu là các dấu hiệu dùng để phân biệt hàng hóa, dịch vụ của các tổ
chức, cá nhân khác nhau không chỉ là hàng hóa, dịch vụ cùng loại theo quy định
trong Luật Dân sự. Rõ ràng, có thể nói cách tiếp cận trong việc đưa ra khái niệm
nhãn hiệu của pháp luật Việt Nam nhìn chung đã tiếp thu những kinh nghiệm của
các nước.
Đặc điểm của nhãn hiệu hàng hóa:
Tuy nhiên, không phải bất kỳ dấu hiệu nào có khả năng phân biệt cũng có
thể trở thành nhãn hiệu hàng hóa vì điều kiện chung đối với nhãn hiệu được bảo hộ
được quy định tại Luật SHTT 2005 như sau:
Nhãn hiệu được bảo hộ nếu đáp ứng các điều kiện sau đây:
1- Là dấu hiệu nhìn thấy được dưới dạng chữ cái, từ ngữ, hình vẽ,
hình ảnh, kể cả hình ba chiều hoặc sự kết hợp các yếu tố đó, được thể
hiện bằng một hoặc nhiều mầu sắc;
2- Có khả năng phân biệt hàng hoá, dịch vụ của chủ sở hữu nhãn
hiệu với hàng hoá, dịch vụ của chủ thể khác [18, Điều 72].
Như vậy, nhãn hiệu nói chung và nhãn hiệu hàng hóa nói riêng có thể được
bảo hộ nếu đáp ứng được hai điều kiện. Thứ nhất, dấu hiệu phải “nhìn thấy được”.
Quy định này hẹp hơn quy định của TRIPs “bất kỳ dấu hiệu nào”. Điều này có
nghĩa rằng, các dấu hiệu như âm thanh, mùi vị… không thể được đăng ký là nhãn
hiệu theo quy định của pháp luật SHTT Việt Nam. Thứ hai, “khả năng phân biệt”
là điều kiện bắt buộc của nhãn hiệu. Đây cũng là chức năng chính của nhãn hiệu.
Đặc điểm này là đặc điểm chung của nhãn hiệu và do đó, nó giống với các điều

phủ quy định phạm vi địa bàn hoạt động Hải quan, Hà Nội.

6.

Chính phủ (2005), Nghị định số 154/2005/NĐ-CP ngày 15/12/2005 quy định
chi tiết một số điều của Luật hải quan về thủ tục Hải quan, kiểm tra, giám sát
Hải quan, Hà Nội.

7.

Chính phủ (2006), Nghị định số 105/2006 ngày 22/9/2006 quy định chi tiết và
hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ về bảo vệ quyền sở
hữu trí tuệ và quản lý nhà nước về sở hữu trí tuệ, Hà Nội.

8.

Chính phủ (2010), Nghị định số 119/2010/NĐ-CP ngày 30/12/2010 của Chính
phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 105/2006/NĐ-CP ngày
22/9/2006 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật sở
hữu trí tuệ về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và quản lý nhà nước về sở hữu trí
tuệ, Hà Nội.


9.

Chính phủ (2013), Nghị định 185/2013/NĐ-CP ngày 15 tháng 11 năm 2013 về
Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất
buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ người tiêu dùng, Hà Nội.

10. Chính phủ (2013), Nghị định số 99/2013/NĐ-CP ngày 29/8/2013 của Chính

24. Tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới (2005), Cẩm nang sở hữu trí tuệ, NXB Bản đồ,
Hà Nội.
25. Tổng cục Hải quan (2009), “Các quy định pháp luật của Việt Nam và quốc tế
thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới”, Chương trình hỗ trợ kỹ thuật Châu
Âu cho Việt Nam (ETV2), Hà Nội.
26. Tổng cục Hải quan (2009), “Các quy định pháp luật của Việt Nam và quốc tế
về thực thi quyền SHTT trong lĩnh vực Hải quan”, Chương trình hỗ trợ kỹ
thuật Châu Ấu cho Việt Nam (ETV2), Hà Nội.
27. Tổng cục Hải quan (2010), Quyết định 1255/QĐ- TCHQ ngày 16/6/2010 của
Tổng Cục Hải quan quy định về nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của
Đội kiểm soát bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trực thuộc Cục Điều tra chống
buôn lậu, Hà Nội.
28. Tổng cục Hải quan (2011-2014), Báo cáo tổng kết công tác kiểm soát ngành
Hải quan, Hà Nội.
29. Tổng cục Hải quan (2014), Báo cáo tổng kết công tác 06 tháng đầu năm, triển
khai nhiệm vụ 06 tháng cuối năm 2014, Hà Nội.
30. Hồ Vĩnh Thịnh (2006), “Bảo hộ nhãn hiệu trong pháp luật Việt Nam và pháp
luật Liên minh Châu Âu”, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Khoa Luật, Đại học


Quốc gia Hà Nội.
31. Thủ tướng Chính phủ (2004), Quyết định số 65/2004/QĐ-TTg ngày 16/4/2004
của Thủ tướng Chính phủ ban hành quy chế hoạt động của lực lượng Hải
quan chuyên trách phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa
qua biên giới, Hà Nội.
32. Thủ tướng Chính phủ (2010), Quyết định số 65/2010/QĐ-TTg ngày
25/10/2010 của Thủ tướng Chính phủ ban hành quy chế về trách nhiệm và
quan hệ phối hợp hoạt động giữa các cơ quan quản lý Nhà nước trong công
tác đấu tranh phòng chống buôn lậu, hàng giả và gian lận thương mại, Hà
Nội.

Rights

(2007),

see

/>
43987/

Default.aspx.
45. U.S Trademark Law (2012), />46. WCO (2003) – Protection on Intellectual Property Rights Model Legislation
(Annex 3).