I - ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Lí do chọn đề tài
Đổi mới phƣơng pháp dạy học nói chung và đổi mới phƣơng pháp
dạy học lịch sử nói riêng là một quá trình đƣợc thực hiện thƣờng xuyên,
trong đó có nhiều yếu tố có quan hệ chặt chẽ với nhau. Để đạt đƣợc kết
quả trong đổi mới phƣơng pháp dạy học, luật giáo dục việt nam công bố
năm 2005, điều 28.2 có ghi “phƣơng pháp dạy học phổ thông phải phát
huy tính tích cực, tự giác chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với
đặc điểm của từng lớp học, bồi dƣỡng phƣơng pháp tự học, khả năng làm
việc theo nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác
động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”
Vậy sử dụng phƣơng pháp dạy học nhƣ thế nào để phát huy tính tích
cực của học sinh trong dạy học lịch sử? Có rất nhiều phƣơng pháp
(phƣơng pháp sử dụng đồ dùng trực quan, phƣơng pháp sử dụng hệ
thống câu hỏi, phƣơng học theo góc, phƣơng pháp học theo hợp đồng,
tiến hành công tác ngoại khóa…), trong đó không có phƣơng pháp nào là
“vạn năng”. Mỗi phƣơng pháp đều có những ƣu điểm và hạn chế của nó,
nhƣng việc sử dụng hệ thống câu hỏi là một trong những biện pháp quan
trọng, có ƣu thế để phát triển tƣ duy của học sinh. Việc xây dựng đơn vị
kiến thức cho học sinh ở một phần bài học, bài học nào đó yêu cầu giáo
viên phải: chuẩn bị hệ thống câu hỏi từ dễ đến khó, câu hỏi mang tính
trọng tâm và phải luôn đạt chuẩn, từ đó sẽ làm cho học sinh học tập hứng
thú hơn, đồng thời phát triển năng lực của các em, giúp các em nắm chắc
đƣợc kiến thức bài học và hiểu sâu hơn các sự kiện, hiện tƣợng, nhân vật
lịch sử…, hình thành kĩ năng và bồi dƣỡng phẩm chất đạo đức, hình
thành nhân cách cho các em.
Trong thực tế giảng dạy tại trƣờng Yên Định 2, việc sử dụng hệ
thống câu hỏi đã mang lại những hiệu quả nhất định, vì vậy tôi mạnh dạn
xin trình bày đề tài “ Sử dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực
cho học sinh trong dạy học lịch sử THPT”
2. Mục đích nghiên cứu

việc ghi nhớ các sự kiện, hiện tƣợng, nhân vật lịch sử…còn rất yếu.
Đa số các em học chỉ mang tính đối phó, vì vậy chƣa độc lập suy nghĩ
để trả lời một câu hỏi, mà thƣờng là bê nguyên si trong sách giáo khoa
hay chỉ nêu đƣợc mốc thời gian mà không diễn tả đƣợc thời gian đó nói
lên sự kiện gì …Bởi vậy bản thân các em nên có một phƣơng pháp học
nhƣ thế nào để chiếm lĩch kiến thức từ bài giảng của giáo viên.
Mặt khác giáo viên giảng dạy bộ môn lịch sử ở trƣờng tuy cũng rất
tích cực đổi mới dạy học nhƣ lồng việc giảng kết hợp với việc cho các
em xem hình ảnh minh họa. Trên thực tế có gây đƣợc hứng thú cho các
em, giờ học sôi nổi nhƣng sau đó khi kiểm tra bài cũ các em lại không
trả lời đƣợc vì ở bài học hôm trƣớc các em không ghi bài chỉ tập trung
xem hình ảnh.
Đồng thời để giảm bớt tình trạng mất cân bằng trong dạy và học lịch
sử, giảm bớt học sinh yếu kém và nâng cao chất lƣợng dạy và học của
2


nhà trƣờng bản thân tôi nhận thấy cần phải cố gắng đƣa ra các phƣơng
pháp để phát huy tính học tập tích cực của học sinh. Một trong những
biện pháp mà tôi thấy hiệu quả đó là sử dụng: “phương pháp sử dụng hệ
thống câu hỏi để phát huy tính tích cực của học sinh trong tiết dạy lịch
sử bậc THPT”
3. Giải pháp và tổ chức thực hiện
Để đạt hiệu quả cao trong sử dụng hệ thống câu hỏi nhằm phát huy
tính tích cực của học sinh tôi đã thực hiện các bƣớc sau:
3.1) Các bước tiến hành cụ thể
a) Nêu câu hỏi đặt vấn đề:
Trƣớc khi vào bài mới, để thu hút sự chú ý của học sinh bất kể là bài
nào khối lớp nào giáo viên nên nêu ngay câu hỏi vừa là hình thức đặt vấn
đề, đồng thời định hƣớng nhận thức cho học sinh. Các câu hỏi đƣa ra vào

hỏi các sự kiện, hiện tƣợng lịch sử trong bài.
Ví dụ:
Sau khi học xong bài 8: “ Ôn tập lịch sử thế giới cận đại” ( lịch sử 11
cơ bản trang 44 ). Chúng ta có thể tổ chức trò chơi cho các em xâu chuỗi
các sự kiện, hiện tƣợng lịch sử lại với nhau để các em khắc sâu hơn kiến
thức và có hứng thu học tập thông qua các câu hỏi gợi ý.
Tổ chức trò chơi giải ô chữ hàng dọc:
Câu 1: Cuộc chiến tranh lớn nhất trong lịch sử thế giới cận đại? ( 18
chữ cái ).
Câu 2: Một khối quân sự hình thành ở châu âu đầu thế kỉ XX, bao
gồm các nƣớc tƣ bản Anh-Pháp –Nga? ( 7 chữ cái ).
Câu 3: Một trong những nhà văn hiện thực xuất sắc nhất nƣớc pháp ở
thế kỉ xi x?( 6 chữ cái).
Câu 4: Giai cấp nắm quyền lãnh đạo phong trào ở Ấn Độ đầu thế kỉ xx
? ( 5 chữ cái ).
Câu 5: Cuộc cách mạng đánh dấu bƣớc chuyển lớn trong cục diện
chính trị thế giới thời cận đại? ( 17 chữ cái ).
Câu 6: Nhà nƣớc vô sản kiểu mới đầu tiên trên thế giới ( 10 chữ cái )
Câu 7: Cuộc cách mạng tiêu biểu ở Trung Quốc diễn ra vào năm
1911?( 14 chữ cái ).
Câu 8: Chế độ chính trị tồn tại trƣớc năm 1968 ở Nhật Bản ( 6 chữ
cái).
Câu 9: Triều đại phong kiến cuối cùng trong lịch sử Trung Quốc ( 8
chữ cái ).
Câu 10: Nhà văn hóa lớn ở Ấn Độ ( 4 chữ cái ).
4


Câu 11: Ngƣời có công lớn đƣa Nhật Bản từ nƣớc phong kiến trở
thành một nƣớc tƣ bản chủ nghĩa?( 7 chữ cái ).

A N G
C Ô
C H M
H U
A N T
A G O
N H T
M I Ê
B A N

A N H T H Ê
C
N Z A C

G I

Ơ I

T H A N G M Ƣ Ơ I
N G X A P A R I
A N G T Â N H Ơ I
H A N H
R I
N Đ I Ê N
N H A

Từ hàng dọc: Tƣ bản chủ nghĩa- đây là một hình thái kinh tế xã hội
chủ đạo ở thời cận đại (13 chữ cái)
Những kiến thức này đƣợc sắp xếp trình diễn trên màn hình, để các
em có thể quan sát đƣợc câu hỏi và hệ thông kiến thức, học sinh tự tìm ra

này thường xuất hiện ở phần đầu bài giảng, thường áp dụng cho học
sinh yếu kém.
Ví dụ:
Nguyên nhân dẫn đến cuộc nội chiến ở Mĩ năm 1861? ( bài 33-trang
167 sách giáo khoa 10 cơ bản).
Trình bày hoàn cảnh ra đời của Hội Việt Nam cách mạng thanh niên?
( bài 13 trang 83, tiết 1 sách giáo khoa lịch sử 12 cơ bản).
Đây là dạng câu hỏi dễ nhƣng lại rất cần thiết bởi vì nếu các em không
nắm đƣợc sự kiện hiện tƣợng lịch sử xuất hiện trong hoàn cảnh lịch sử
nào thì các em sẽ không nắm đƣợc tiến trình tiếp theo của lịch sử. Đây
cũng là một đặc điểm tƣ duy cần hình thành cho học sinh.
Dạng câu hỏi trình bày diễn biến, phát triển, quá trình của hiện tượng
lịch sử:
*Ví dụ:
6


Hãy trình bày nội dung của hội nghị IANTA(2-1945)? ( bài 1-trang 4
lịch sử 12 cơ bản)
Hãy trình bày diễn biến của chiến dịch Biên giới thu đông 1950 ( tiết
3 bài 18 trang 136 lịch sử 12 cơ bản).
Trình bày quá trình hoạt động của Nguyễn Aí Quốc trong thời gian
(1919-1925)? ( mục 3 phần 2 bài 12 trang 81 lịch sử 12 cơ bản).
Tuy đây là dạng câu hỏi ít suy luận song lại đòi hỏi trí nhớ, phải biết
nhiều sự kiện, địa danh, nhân vật để giúp học sinh phát triển trí nhớ nên
cần phải chia câu hỏi thành nhiều câu hỏi nhỏ, đồng thời lập các bảng
niên biểu, mối liên hệ giữa các sự kiện.
Ví dụ sau khi đặt câu hỏi: Trình bày hoạt động của Nguyễn Aí Quốc
từ(1919-1925)? Giáo viên để học sinh nêu xong rồi giáo viên có thể cũng
cố bằng bảng niên biểu do giáo viên chuẩn bị trƣớc:

sinh khá giỏi khi thảo luận để bổ trợ kiến thức cho các đối tượng yếu
kém.
Ví dụ:

7


Tại sao nói, ngay sau khi ra đời nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa ở
vào tình thế hiểm nghèo “ngàn cân treo sợi tóc”? (bài 17 trang 121 sgk
lịch sử 12 cơ bản).
Tại sao Nhật đảo chính pháp(9-3-1945)? Đảng đã có chủ trương gì
trước sự kiện đó?(bài 16-trang 112 lịch sử 12 cơ bản).
Thƣờng dạng câu hỏi này khó đối với học sinh, nó đòi hỏi các em phải
biết phân tích, biết đáng giá, biết bày tỏ thái độ của mình đối với sự kiện,
hiện tƣợng lịch sử. Vì vậy trong quá trình đặt câu hỏi giáo viên nên đƣa
ra câu hỏi gợi mở giúp các em có thể trả lời câu hỏi của mình.
Ví dụ: Khi dạy bài 31: cách mạng tư sản pháp cuối thế kỉ XVIII (lịch
sử 10-cơ bản.
Giáo viên đặt câu hỏi:
Câu hỏi nhận thức: Tại sao nói cách mạng tƣ sản pháp là cuộc cách
mạng tƣ sản triệt để nhất?
Câu hỏi gợi mở: Nhiệm vụ của một cuộc cách mạng tƣ sản là gì? Cách
mạng tƣ sản pháp đã giải quyết đƣợc những nhiệm vụ đó một cách triệt
để chƣa?
Với loại câu hỏi nhận thức tuy hơi khó nhƣng nếu câu hỏi của gợi mở
của giáo viên đƣa ra hợp lí nó sẽ có một ý nghĩa rất lớn, giúp học sinh
khắc sâu kiến thức và gây đƣợc hứng thú tìm hiểu bài của các em.
Dạng câu hỏi nêu nguyên nhân thắng lợi, kết quả và ý nghĩa lịch sử
của sự kiện đó- đây cũng là dạng câu hỏi dễ nên có thể áp dụng cho học
sinh trung bình giúp các em tự phát hiện và lĩnh hội kiến thức một cách

lƣợng
tham gia
Lực lƣợng lãnh
đạo
Vị trí

Chính cƣơng (10-1930)

Khi dạy bài 22 trang 173 “Hai miền trực tiếp chiến đấu chống đế
quốc Mĩ xâm lược. Miền Bắc vừa chiến đấu vừa sản xuất”(1965-1973)
sau khi các em đã học xong phần “Chiến Lƣợc Chiến Tranh Cục Bộ của
đế quốc Mĩ” giáo viên đặt câu hỏi: Em hãy so sánh sự giống và khác
nhau giữa 2 chiến lược “Chiến Tranh Đặc Biệt và Chiến Lược Chiến
Tranh Cục Bộ “của Mĩ ở Miền Nam Việt Nam.
Nội dung
Chiến lƣợc “chiến tranh
Chiến lƣợc “chiến tranh
so sánh
đặc biệt “
cục bộ”
Hoàn cảnh
Âm mƣu
Biện pháp
Đối với dạng câu hỏi này để tránh mất thời gian giáo viên nên có sự
chuẩn bị trƣớc, có thể sử dụng bảng phụ chuẩn bị sẵn hoặc soạn lên máy
và chiếu cho học sinh trả lời nhanh. Tóm lại câu hỏi nêu trên sẽ tạo thành
một hệ thống câu hỏi hoàn chỉnh, giúp cho học sinh trong quá trình học
9




10


Phân phối câu hỏi cho cả lớp : tăng cƣờng tham gia của học sinh,
giảm thời gian nói của giáo viên, thay đổi khuôn mẫu hỏi trả lời.
Tập trung vào trọng tâm câu hỏi : nhằm buộc học sinh phải hiểu, ghi
nhớ kiến thức trong tâmcủa bài học thông qua trả lời câu hỏi, cải thiện
tình trạng học sinh đƣa ra câu trả lời »em không biết » hoặc câu trả lời
không đúng.
Phản ứng với câu trả lời của học sinh: nếu câu trả lời đúng giáo viên
cần khen ngợi và công nhận câu trả lời, nếu câu trả lời sai giáo viên vẫn
ghi nhận sự tích cực phát biểu ý kiến không tỏ thái độ tức giận hoặc trì
chích.
Tránh tự trả lời câu hỏi của mình: với mục đích là tăng cƣờng sự
tham gia của học sinh, hạn chế sự can thiệp của giáo viên .
Tránh nhắc lại câu trả lời của học sinh: để đánh giá câu trả lời của
học sinh đúng hay sai giáo viên nên chỉ định học sinh khác nhận xét về
câu trả lời của bạn, sau đó giáo viên kết luận.
3.3) Vận dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực của học sinh
vào một mục cụ thể: Sử dụng câu hỏi gợi mở để trả lời câu hỏi nhận
thức:
Mục 3 trang 115: Bài 16: “Phong Trào Giải Phóng Dân Tộc và Tổng
Khởi Nghĩa Tháng Tám(1939-1945). Nước Việt Nam Dân chủ Cộng Hòa
Ra Đời “.
HOẠT ĐỘNG CỦA THẦY VÀ TRÒ

KIẾN THỨC CƠ BẢN

Đặt vấn đề: Cuối năm 1944-đầu

tuyên bố đầu hàng đồng minh
không điều kiện.
Chủ quan:
- Đảng có quá trình chuẩn bị
chu đáo trong suốt 15 năm, qua 3
ba cuộc tập duyệt: 1930-1935;
1936-1939; 1939-1945.
- Cùng với sự chuẩn bị của
Đảng nhân dân cũng đã sẵn sàng
nỗi dậy đấu tranh.

Nhƣ vậy điều kiện khách quan và
chủ quan đƣa đến thời cơ “chín
muồi “ và hết sức thuận lợi
GV Tiếp tục đặt câu hỏi nhận
thức:
Tại sao nói thời cơ của cách
mạng tháng tám không những “chín
muồi” mà còn là “Thời cơ ngàn
năm có một”?
GV gợi ý cho học sinh khoảng
thời gian thời cơ chìn muồi: sau
ngày 15/81945 và trƣớc khi quân
đồng minh tràn vào.
Sau đó đƣa ra câu hỏi gợi mở:
-Nếu diễn ra trước ngày phát xít
nhật đầu hàng đồng minh (trước
ngày 15/8/1945) cách mạng sẽ như
12


đại hội quốc dân ở Tân Trào tán
thành chủ trƣơng tổng khỡi
nghĩa,thông qua 10 chíng sách của
mặt trận việt minh, cử ra ủy ban
Em có nhận xét gì về chủ trương dân tộc giải phóng.
chớp thời cơ của đảng?
Hs trả lời gv nhận xét: thể hiện sự
nhạy bén, kịp thời dũng cảm, quyết
tâm cao của trung ƣơng đảng và Hồ
Chí Minh.

13


- Cách mạng tháng tám diễn ra
nhanh gọn và ít đổ máu.
B. Diễn biến
- Đối với phần diễn biến giáo viên
chuẩn bị trƣớc bảng niên biểu diễn
biến của cách mạng tháng tám.
Em hãy kết hợp sgk và bảng niên
biểu sự kiện tóm tắt ngắn gọn diễn
biến chính của cách mạng tháng
tám-1945.
HS sẽ theo dõi sgk và nhìn vào
bảng niên biểu của giáo viên để tóm
tắt diễn biến?
- GV kết hợp cho học sinh tóm
tắt diễn biến kết hợp với việc xem
lƣợc đồ tổng khỡi nghĩa để các em

- Lớp 12B9, 12B10 là những lớp thực nghiệm (sử dụng hệ gợi mở để
trả lời câu hỏi nhận thức).

14


Kết quả nhƣ sau:
Rất thích và
tiếp
Thái độ
thu bài rất
nhanh
Số
Lớp
tỉ lệ %
lƣợng
12B11 (46em)
10
21,7
12B12 (49 em)
9
18,4
*********
****
****
***
12B9 (47 em)
26
55,3
12B10 (49 em) 27

5
34,7
36,7
10,2
****
**** ***** ****** *****
******
**
17
4
0
0
36,2
8,5
17
5
0
0
34,7
10,2

Qua bảng thăm dò trên đã cho thấy, việc áp dụng sáng kiến trên đã
đem lại hứng thú học tập và phát huy đƣợc tính tích cực của học sinh từ
đó kết quả học tập của các em rất khả quan.
Qua đó thấy rằng, muốn một tiết học thành công hay chất lƣợng học
tập học sinh đƣợc nâng cao hay không, ngƣời giáo viên cần phải tâm
huyết, phải gia công nhiều công sức cho bài giảng và còn phải làm nhiều
lần cho đến khi nhuần nhuyễn, muốn có đƣợc nhƣ vậy ngƣời giáo viên
phải tự bồi dƣỡng, tự rèn luyện và nâng cao tay nghề.


cho từng nhân vật trong tổng thể cấu trúc của bài, chƣơng, giai đoạn cụ
thể.

16


Về phía nhà trường: Tiếp tục bổ sung vào phòng thiết bị những tranh
ảnh cần thiết. Đoàn trƣờng cần tổ chức những tiết học ngoài giờ lên lớp
bằng những hoạt động bổ ích nhƣ việc tổ chức các trò chơi lịch sử để
khắc sâu biểu tƣợng nhân vật lịch sử, giáo dục các em truyền thống yêu
nƣớc.
Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn sự quan tâm của ban giám hiệu
nhà trƣờng và các bạn đồng nghiệp cùng các em học sinh đã tạo điều
kiện cho tôi thực hiện đề tài này.

Xác nhận của thủ trưởng đơn vị
……………………………...........
…………………………………….
……………………………………
……………………………………

Thanh hóa, tháng 5 năm 2013.
Tôi xin cam đoan đây là skkn
của mình viết không sao chép
của người khác.
Người viết sáng kiến

…………………………………….
…………………………………….


Bộ GD và ĐT Dự án Việt –Bỉ
3.) Thao giảng, dự giờ đồng nghiệp trao dồi rút kinh nghiệm qua
từng tiết dạy
4.) Nghiên cứu tài liệu gây hứng thú về dạy học lịch sử
5.) Nghiên cứu tài liệu :tâm lí học
6.) Sách giáo khoa, sách giáo viên lịch sử lớp 10,11,12

19