I - ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Lí do chọn đề tài
Đổi mới phương pháp dạy học nói chung và đổi mới
phương pháp dạy học lịch sử nói riêng là một quá trình được
thực hiện thường xuyên, trong đó có nhiều yếu tố có quan hệ
chặt chẽ với nhau. Để đạt được kết quả trong đổi mới phương
pháp dạy học, luật giáo dục việt nam công bố năm 2005, điều
28.2 có ghi “phương pháp dạy học phổ thông phải phát huy tính
tích cực, tự giác chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với
đặc điểm của từng lớp học, bồi dưỡng phương pháp tự học, khả
năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức
vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng
thú học tập cho học sinh”
Vậy sử dụng phương pháp dạy học như thế nào để phát huy
tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử? Có rất nhiều
phương pháp (phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan, phương
pháp sử dụng hệ thống câu hỏi, phương học theo góc, phương
pháp học theo hợp đồng, tiến hành công tác ngoại khóa…),
trong đó không có phương pháp nào là “vạn năng”. Mỗi
phương pháp đều có những ưu điểm và hạn chế của nó, nhưng
việc sử dụng hệ thống câu hỏi là một trong những biện pháp
quan trọng, có ưu thế để phát triển tư duy của học sinh. Việc
xây dựng đơn vị kiến thức cho học sinh ở một phần bài học, bài
học nào đó yêu cầu giáo viên phải: chuẩn bị hệ thống câu hỏi từ
dễ đến khó, câu hỏi mang tính trọng tâm và phải luôn đạt
chuẩn, từ đó sẽ làm cho học sinh học tập hứng thú hơn, đồng
thời phát triển năng lực của các em, giúp các em nắm chắc
được kiến thức bài học và hiểu sâu hơn các sự kiện, hiện tượng,
nhân vật lịch sử…, hình thành kĩ năng và bồi dưỡng phẩm chất
đạo đức, hình thành nhân cách cho các em.
Trong thực tế giảng dạy tại trường Yên Định 2, việc sử

Thực tế ở trường THPT Yên Đinh 2 đa số học sinh chỉ chú
trọng học các môn tự nhiên, bởi các em cho rằng lịch sử là môn
phụ, là môn có quá nhiều sự kiện khô cứng nên các em còn
chưa có sự say mê môn học, và việc ghi nhớ các sự kiện, hiện
tượng, nhân vật lịch sử…còn rất yếu.
2
Đa số các em học chỉ mang tính đối phó, vì vậy chưa độc lập
suy nghĩ để trả lời một câu hỏi, mà thường là bê nguyên si trong
sách giáo khoa hay chỉ nêu được mốc thời gian mà không diễn
tả được thời gian đó nói lên sự kiện gì …Bởi vậy bản thân các
em nên có một phương pháp học như thế nào để chiếm lĩch
kiến thức từ bài giảng của giáo viên.
Mặt khác giáo viên giảng dạy bộ môn lịch sử ở trường tuy
cũng rất tích cực đổi mới dạy học như lồng việc giảng kết hợp
với việc cho các em xem hình ảnh minh họa. Trên thực tế có
gây được hứng thú cho các em, giờ học sôi nổi nhưng sau đó
khi kiểm tra bài cũ các em lại không trả lời được vì ở bài học
hôm trước các em không ghi bài chỉ tập trung xem hình ảnh.
Đồng thời để giảm bớt tình trạng mất cân bằng trong dạy và
học lịch sử, giảm bớt học sinh yếu kém và nâng cao chất lượng
dạy và học của nhà trường bản thân tôi nhận thấy cần phải cố
gắng đưa ra các phương pháp để phát huy tính học tập tích cực
của học sinh. Một trong những biện pháp mà tôi thấy hiệu quả
đó là sử dụng: “phương pháp sử dụng hệ thống câu hỏi để phát
huy tính tích cực của học sinh trong tiết dạy lịch sử bậc THPT”
3. Giải pháp và tổ chức thực hiện
Để đạt hiệu quả cao trong sử dụng hệ thống câu hỏi nhằm
phát huy tính tích cực của học sinh tôi đã thực hiện các bước
sau:
3.1) Các bước tiến hành cụ thể

sinh trả lời câu hỏi nêu trên. Học sinh trả lời được câu hỏi này
tức là đã nắm và hiểu được kiến thức của bài.
b) Xác định mối liên hệ, xâu chuỗi giữa các câu hỏi với các
sự kiện, hiện tượng trong bài học.
Một trong những biện pháp sư phạm là xác lập mối liên hệ
giữa câu hỏi các sự kiện, hiện tượng lịch sử trong bài.
Ví dụ:
Sau khi học xong bài 8: “ Ôn tập lịch sử thế giới cận đại” (
lịch sử 11 cơ bản trang 44 ). Chúng ta có thể tổ chức trò chơi
cho các em xâu chuỗi các sự kiện, hiện tượng lịch sử lại với
4
nhau để các em khắc sâu hơn kiến thức và có hứng thu học tập
thông qua các câu hỏi gợi ý.
Tổ chức trò chơi giải ô chữ hàng dọc:
Câu 1: Cuộc chiến tranh lớn nhất trong lịch sử thế giới cận
đại? ( 18 chữ cái ).
Câu 2: Một khối quân sự hình thành ở châu âu đầu thế kỉ XX,
bao gồm các nước tư bản Anh-Pháp –Nga? ( 7 chữ cái ).
Câu 3: Một trong những nhà văn hiện thực xuất sắc nhất
nước pháp ở thế kỉ xi x?( 6 chữ cái).
Câu 4: Giai cấp nắm quyền lãnh đạo phong trào ở Ấn Độ đầu
thế kỉ xx ? ( 5 chữ cái ).
Câu 5: Cuộc cách mạng đánh dấu bước chuyển lớn trong cục
diện chính trị thế giới thời cận đại? ( 17 chữ cái ).
Câu 6: Nhà nước vô sản kiểu mới đầu tiên trên thế giới ( 10
chữ cái )
Câu 7: Cuộc cách mạng tiêu biểu ở Trung Quốc diễn ra vào
năm 1911?( 14 chữ cái ).
Câu 8: Chế độ chính trị tồn tại trước năm 1968 ở Nhật Bản (
6 chữ cái).

nghĩa”. Cách lập bảng như vậy hợp với cách sử dụng câu hỏi sẽ
có hiệu quả không chỉ về nắm kiến thức mà còn có tác dụng
giáo dục, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo, phát triển tư duy cho học
sinh và giúp các em tránh nhàm chán trong các tiết học.
Như vậy việc xây dựng bảng các sự kiện qua các câu hỏi trò
chơi và mối liên hệ giữa chúng là một trong những biện pháp
giúp học sinh nhớ ngay sự kiện cơ bản ở trên lớp, đồng thời
kích thích tính tích cực của các em.
6
c) Xây dựng hệ thống câu hỏi trên lớp
Trong quá trình giảng dạy ở trên lớp, giáo viên còn phải
biết đặt ra và giúp học sinh giải quyết các câu hỏi có tính chất
nhận thức kiến thức. Một hệ thống câu hỏi tốt nêu ra trong quá
trình giảng dạy phù hợp với khả năng của các em, kích thích tư
duy phát triển. Đồng thời tạo ra mối liên hệ bên trong của học
sinh và giữa học sinh với giáo viên. Tức là mỗi câu hỏi đưa ra,
mỗi học sinh và cả giáo viên phải thấy rõ vì sao trả lời được?
Câu hỏi quá khó hay chưa đủ sự kiện, tư liệu để các em trả lời.
Trong sách giáo khoa, sau mỗi mục mỗi bài thường có từ 1
đến 3 câu hỏi, những câu hỏi này là cơ sở để giáo viên xác định
kiến thức trong sách, đồng thời bổ sung để xây dựng hệ thống
câu hỏi của bài. Câu hỏi phải có sư chuẩn bị từ khi soạn giáo
án, phải có dự kiến lúc nào hỏi? Phải có dự kiến câu trả lời của
học sinh? Và phải chuẩn bị đáp án cụ thể.
Như vậy việc đặt câu hỏi cũng được coi là một nghệ thuật.
Căn cứ vào nội dung của từng bài cụ thể để giáo viên đưa ra
các dạng câu hỏi phù hợp với kiểu bài. Có thể phân thành
những dạng như sau:
Dạng câu hỏi về nguyên nhân, bối cảnh, hay hoàn cảnh lịch
sử: loại này thường xuất hiện ở phần đầu bài giảng, thường áp

giáo viên có thể cũng cố bằng bảng niên biểu do giáo viên
chuẩn bị trước:
Mốc thời
gian
Hoạt động của NAQ
T6/1919 Gửi tới hội nghị véc xai bản yêu sách 8 điểm
đòi quyền cho nhân dân An Nam…
T7/1920 Đọc” Bản sơ thảo lần thứ nhất luận cương về
vấn đề dân tộc và thuộc địa của LêNin”…
T12/1920 Tham dự đại hội tua ở pháp, bỏ phiếu tán
thành và ra nhập quốc tế III và thành lập đảng
cộng sản Pháp…
1921 Sáng lập ra hội liên hiệp các dân tộc thuộc địa
8
ở Pa Ri….
1922 Tham gia viết nhiều bài cho báo ” nhân đạo
“……
T6/1923 Dự hội nghị quốc tế nông dân………
T11/1924 Về Quãng Châu Trung Quốc để trực tiếp đào
tạo cán bộ cách mạng…
T6/1925 Thành lập hội việt nam cách mạng thanh
niên……
Câu hỏi theo cấp độ nhận thức nêu lên đặc trưng bản chất
của các hiện tượng lịch sử, bao gồm sự đánh giá và thái độ học
của học sinh đối với các hiện tượng lịch sử ấy. Loại câu hỏi
này thường dùng cho học sinh khá giỏi khi thảo luận để bổ trợ
kiến thức cho các đối tượng yếu kém.
Ví dụ:
Tại sao nói, ngay sau khi ra đời nước Việt Nam Dân chủ
cộng hòa ở vào tình thế hiểm nghèo “ngàn cân treo sợi tóc”?

Ví dụ:
Trình bày ý nghĩa lịch sử của cuộc cách mạng tư sản Anh?
(bài 29-lịch sử 10 cơ bản-trang 144).
Em hãy nêu ý nghĩa của cuộc nội chiến ở Mĩ 1861?(bài 33 –
trang 167-lịch sử 10 cơ bản).
Trình bày nguyên nhân thắng lợi và ý nghiã lịch sử của cách
mạng tháng tám(1939-1945)?(bài 16 lịch sử 12 cơ bản).
Dạng câu hỏi so sánh đối chiếu giữa các sự kiện, hiện tượng
lịch sử này với sự kiện hiện tượng lịch sử khác. Đây là dạng
câu hỏi khó đòi hỏi học sinh phải có sự tư duy trong quá trình
tiếp thu bài. Tuy nhiên dạng câu hỏi này lại có lợi thế là: Vừa
giúp học sinh ôn lại kiến thức cũ vừa tiếp nhận kiến thức mới.
Ví dụ:
10
Khi dạy bài 14 “Phong Trào Cách Mạng 1930-1935” – trang
90 lịch sử 12 cơ bản.
Giáo viên có thể đặt câu hỏi: Em hãy hoàn thành bảng so
sánh sự giống và khác nhau giữa Cương Lĩnh Chính Trị của
Nguyễn Aí Quốc (3-2-1930) với Luận Cuơng chính trị của Trần
Phú (10-1930)?
Nội dung Cương lĩnh (3-2-1930) Chính cương (10-
1930)
Tính chất
Nhiệm vụ
Lực lượng
tham gia
Lực lượng
lãnh đạo
Vị trí
Khi dạy bài 22 trang 173 “Hai miền trực tiếp chiến đấu

cách ứng xử sau.
3.2) Một số cách ứng xử khi đặt câu hỏi:
Để đặt câu hỏi có hiệu quả, ngoài việc chú ý tới nội dung,
cách thức đặt câu hỏi thì giáo viên cũng cần quan tâm tới một
số cách ứng xử sau: (7 cách).
Dừng lại sau khi hỏi : mục tiêu là tích cực hóa suy nghĩ của
học sinh và đưa ra câu trả lời tốt hơn hoàn chỉnh hơn.
Tích cực hóa học sinh : giáo viên chuẩn bị trước các câu hỏi
và nói trước với học sinh các em sẽ được lần lượt trả lời các câu
12
hỏi, tạo điều kiện cho học sinh tích cực chủ động phát biểu ý
kiến, tránh chỉ tập trung vài cá nhân tích cực.
Phân phối câu hỏi cho cả lớp : tăng cường tham gia của học
sinh, giảm thời gian nói của giáo viên, thay đổi khuôn mẫu hỏi
trả lời.
Tập trung vào trọng tâm câu hỏi : nhằm buộc học sinh phải
hiểu, ghi nhớ kiến thức trong tâmcủa bài học thông qua trả lời
câu hỏi, cải thiện tình trạng học sinh đưa ra câu trả lời »em
không biết » hoặc câu trả lời không đúng.
Phản ứng với câu trả lời của học sinh: nếu câu trả lời đúng
giáo viên cần khen ngợi và công nhận câu trả lời, nếu câu trả lời
sai giáo viên vẫn ghi nhận sự tích cực phát biểu ý kiến không tỏ
thái độ tức giận hoặc trì chích.
Tránh tự trả lời câu hỏi của mình: với mục đích là tăng
cường sự tham gia của học sinh, hạn chế sự can thiệp của giáo
viên .
Tránh nhắc lại câu trả lời của học sinh: để đánh giá câu trả
lời của học sinh đúng hay sai giáo viên nên chỉ định học sinh
khác nhận xét về câu trả lời của bạn, sau đó giáo viên kết luận.
3.3) Vận dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực của

và phần đã học để trả lời.
Giáo viên chốt ý:……….
Như vậy điều kiện khách
quan và chủ quan đưa đến thời
cơ “chín muồi “ và hết sức
thuận lợi
a. Thời cơ:
Khách quan:
- Ngày 9/8/1945: Hồng
quân liên xô đánh tan 1triệu
quân quan đông của phát xít
nhật.
- Ngày 15/8/1945: Phát xít
nhật tuyên bố đầu hàng đồng
minh không điều kiện.
Chủ quan:
- Đảng có quá trình chuẩn
bị chu đáo trong suốt 15 năm,
qua 3 ba cuộc tập duyệt:
1930-1935; 1936-1939; 1939-
1945.
- Cùng với sự chuẩn bị của
Đảng nhân dân cũng đã sẵn
sàng nỗi dậy đấu tranh.
14
GV Tiếp tục đặt câu hỏi nhận
thức:
Tại sao nói thời cơ của cách
mạng tháng tám không những
“chín muồi” mà còn là “Thời

quốc,ban bố quân lệnh số
15
lời
GV nhận xét và chốt ý

Em có nhận xét gì về chủ
trương chớp thời cơ của đảng?
Hs trả lời gv nhận xét: thể
hiện sự nhạy bén, kịp thời dũng
cảm, quyết tâm cao của trung
ương đảng và Hồ Chí Minh.
- Cách mạng tháng tám diễn
ra nhanh gọn và ít đổ máu.
- Đối với phần diễn biến giáo
viên chuẩn bị trước bảng niên
biểu diễn biến của cách mạng
tháng tám.
Em hãy kết hợp sgk và bảng
1,phát lệnh khỡi nghĩa trong
cả nước.
-Các ngày 14, 15/8/1945
hội nghị toàn quốc của đảng
họp ở Tân Trào(Tuyên
Quang)quyết định phát động
khỡi nghĩa trong cả nước……
-Tiếp đó từ ngày16,
17/8/1945 đại hội quốc dân ở
Tân Trào tán thành chủ trương
tổng khỡi nghĩa,thông qua 10
chíng sách của mặt trận việt

45
28/8/19
45
30/8/19
45
4. Những kết quả đạt được (kiểm nghiệm):
Sau khi áp dụng phương pháp này vào Tiết 25 mục 3, bài 16
(Sách giáo khoa Lịch sử 12, bản cơ bản) tôi đã kiểm nghiệm
thực tế bằng cách phát phiếu điều tra thăm dò thái độ của các
em ở 4 lớp 12 do tôi phụ trách:
- Lớp: 12B11, 12B12 là những lớp đối chứng (dạy theo
phương pháp cũ).
- Lớp 12B9, 12B10 là những lớp thực nghiệm (sử dụng hệ
gợi mở để trả lời câu hỏi nhận thức).
Kết quả như sau:
Thái độ
Rất thích
và tiếp
thu bài
rất nhanh
Rất thích
và
tiếp thu
bài tương
đối nhanh
Thích
nhưng
tiếp thu bài
chậm
Không

9 18,4 17 34,7 18 36,7 5 10,2
********* ***
***
*
***
*
***
*
***
**
***
***
***
**
**
**
**
***
***
12B9 (47
em)
26 55,3 17 36,2 4 8,5 0 0
12B10 (49
em)
27 55,1 17 34,7 5 10,2 0 0
Qua bảng thăm dò trên đã cho thấy, việc áp dụng sáng kiến
trên đã đem lại hứng thú học tập và phát huy được tính tích cực
của học sinh từ đó kết quả học tập của các em rất khả quan.
Qua đó thấy rằng, muốn một tiết học thành công hay chất
lượng học tập học sinh được nâng cao hay không, người giáo

luỹ nhiều kiến thức lịch sử phong phú , biết kết hợp nhuần
19
nhuyễn giữa các phương pháp để vận dụng tốt kiến thức vào bài
giảng đúng lúc, đúng nơi, đúng nội dung yêu cầu của bài.
Về phía tổ, nhóm chuyên môn: Phải thường xuyên trao đổi
kinh nghiệm, thảo luận phương pháp giảng dạy kiểu bài về
nhân vật lịch sử cho từng nhân vật trong tổng thể cấu trúc của
bài, chương, giai đoạn cụ thể.
Về phía nhà trường: Tiếp tục bổ sung vào phòng thiết bị
những tranh ảnh cần thiết. Đoàn trường cần tổ chức những tiết
học ngoài giờ lên lớp bằng những hoạt động bổ ích như việc tổ
chức các trò chơi lịch sử để khắc sâu biểu tượng nhân vật lịch
sử, giáo dục các em truyền thống yêu nước.
Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn sự quan tâm của ban
giám hiệu nhà trường và các bạn đồng nghiệp cùng các em học
sinh đã tạo điều kiện cho tôi thực hiện đề tài này.
Xác nhận của thủ trưởng đơn vị
……………………………
…………………………………….
……………………………………
……………………………………
…………………………………….
…………………………………….
Thanh hóa, tháng 5
năm 2013.
Tôi xin cam đoan đây
là skkn của mình viết
không sao chép của
người khác.