Sáng kiến kinh nghiệm

A. ĐẶT VẤN ĐỀ:
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Tại bất kì đất nước nào, những đổi mới giáo dục ở phổ thông mang tính
cải cách giáo dục đều bắt đầu từ việc xem xét, điều chỉnh mục tiêu giáo dục với
những kì vọng mới về mẫu người học sinh có được sau quá trình giáo dục. Đổi mới
dạy học nói chung và đổi mới dạy học lịch sử nói riêng là một quá trình được thực
hiện thường xuyên và kiên trì, trong đó có nhiều yếu tố quan hệ chặt chẽ với nhau .
Dạy như thế nào, học như thế nào để đạt được hiệu quả học tập tốt nhất là
điều mong muốn của tất cả thầy cô giáo chúng ta. Muốn thế phải đổi mới phương
pháp, biện pháp dạy và học. Người giáo viên phải tổ chức một cách linh hoạt các
hoạt động của học sinh từ khâu đầu tiên đến khâu kết thúc giờ học, từ cách ổn định
lớp, kiểm tra bài cũ đến cách học bài mới, củng cố, dặn dò. Những hoạt động đó
giúp học sinh lĩnh hội kiến thức một cách tự giác, chủ động, tích cực, sáng tạo và
ngày càng yêu thích, say mê môn học.
Vậy làm thế nào để phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch
sử? Có rất nhiều biện pháp, ví như: Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan;
phương pháp hướng dẫn học sinh ghi nhớ sự kiện lịch sử, nắm vững và sử dụng sách
giáo khoa, vở bài tập, tiến hành công tác ngoại khoá; sử dụng câu hỏi...vv.. Trong đó
phương pháp quan trọng nhất để phát huy tính tích cực của học sinh trong giờ học
nói chung và giờ học lịch sở nói riêng đó là phương pháp sử dụng hệ thống câu hỏi .
Vì phương pháp này rất có ưu thế để phát triển tư duy của học sinh. Quá trình hoạt
động chung, thống nhất giữa thầy và trò nhịp nhàng sẽ làm cho học sinh nắm vững
hơn những tri thức, hình thành kĩ năng, kĩ xảo và bồi dưỡng phẩm chất đạo đức,
hình thành nhân cách cho các em.
Để góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung , dạy học lịch sử
nói riêng, qua thực tiễn dạy học ở trường THPT Tĩnh Gia 1 , tôi xin mạnh dạn trình
bày một số vấn đề về “Phương pháp sử dụng câu hỏi để phát huy tính tích cực và
gây hứng thú cho học sinh trong dạy học Lịch Sử ”
GV: Lê Thị Hải Ngọc

2


Sáng kiến kinh nghiệm

B. NỘI DUNG
I. CƠ SỞ LÍ LUẬN:
Bản thân lịch sử xã hội loài người và bộ môn Lịch Sử có nhiều ưu thế trong
việc giáo dục thế hệ trẻ và gây cho họ một sự hứng thú thật sự. Bởi vì qua môn học
này tầm nhìn của họ đối với cuộc sống quá khứ - hiện tại - tương lai được mở rộng
hơn, họ tìm thấy trong dĩ vãng nhiều câu trả lời xác đáng cho hôm nay và ngày mai.
Chính vì vậy mà .G.Tsecnưsepxki nhà tư tưởng dân chủ Nga thế kỷ XIX đã nói
rằng: “Có thể không biết không say mê học tập môn Toán...có thể không biết hàng
nghìn môn khoa học khác nhưng dù sao đã là người có giáo dục mà không yêu thích
lịch sử thì chỉ có thể là một con người không phát triển đầy đủ về trí tuệ”
Như vậy giáo dục lịch sử nói chung dạy Lịch Sử ở trường nói riêng ta phải làm
thế nào để phát triển tư duy gây hứng thú học tập cho học sinh, vậy trước hết gợi cho
học sinh phải phát hiện vấn đề cần tìm hiểu, hay nói một cách khác “Đặt học sinh
vào tình huống có vấn đề”. Không thấy vấn đề không giải quyết vấn đề, vì việc học
tập là một hình thức của việc nhận thức khoa học, là một chuỗi các vấn đề được đặt
ra và được nhận thức ở mức độ cao hơn.
Có nhiều hình thức để tạo tình huống có vấn đề và giải quyết vấn đề như so sánh,
phân tích, đặt câu hỏi sử dụng các loại tư liệu tham khảo, đồ dùng trực quan, công
nghệ thông tin…
Một điểm quan trọng mà từ kinh nghiệm thực tiễn của giáo viên ở trường, dạy
như một công thức giáo điều rập khuôn, nếu sử dụng câu hỏi thì câu hỏi đặt ra quá
đơn giản, chỉ đòi hỏi học sinh trả lời có hoặc không. Điều này không giúp ích gì
trong việc tạo hứng thú cho hoc sinh.
Trái lại câu hỏi quá khó không vừa sức thì dễ làm các em nản chí,chính vì vậy câu
hỏi phải vừa đóng vừa mở. Vì vậy việc đặt câu hỏi có vai trò rất quan trọng trong giờ

nhận thức cho học sinh. Các câu hỏi nêu vấn đề đưa ra vào đầu giờ nhằm động viên
sự chú ý, huy động các năng lực nhận thức của học sinh vào việc theo dõi bài giảng
để tìm câu trả lời . Những câu hỏi này là những vấn đề cơ bản của bài học mà học
sinh phải nắm. Đương nhiên, khi đặt câu hỏi không yêu cầu học sinh trả lời ngay mà
chỉ sau khi giáo viên đã cung cấp đầy đủ sự kiện thì học sinh mới trả lời được.
Ví dụ: Khi dạy Bài 1: Nhật Bản (chương I, Sách giáo khoa lịch sử 11, trang 4).

GV: Lê Thị Hải Ngọc

Trường THPT Tĩnh Gia I

4


Sáng kiến kinh nghiệm
Giáo viên đặt câu hỏi: Vì sao trong cùng một hoàn cảnh Châu Á (Giữa thế kỷ XIX
đầu thế kỷ XX), Nhật thoát khỏi số phận là nước thuộc địa trở thành một nước đế
quốc chủ nghĩa hùng mạnh?
Ví dụ: Khi dạy Lịch sử lớp 12. Bài 13 “Phong trào dân chủ ở việt nam từ 19251930” (Sách giáo khoa lịch sử 12, trang 76).
Sau khi kiểm tra bài cũ (Nội dung bài 12), tôi hướng dẫn học sinh đi đến nhận
định rằng: ”Cách mạng Việt Nam đang đứng trước một cuộc khủng hoảng về đường
lối cách mạng”. Thực chất là khủng hoảng về vai trò lãnh đạo cách mạng của một
giai cấp tiên tiến nhất trong xã hội. Tôi đặt câu hỏi: Muốn giải quyết sự khủng hoảng
này trước hết cần phải có điều kiện gì?
Tôi để học sinh suy nghĩ và phát biểu, các em có nhiều ý kiến khác nhau ( Ví dụ:
cần có sự chuyển biến căn bản trong xã hội Việt Nam hoặc cần có sự ra đời và
trưởng thành của một giai cấp, cần có nhân vật lịch sử nhận thức được sứ mệnh của
thời đại.)
Tôi đánh giá ý kiến trên và giới thiệu bài mới :”Ta hãy xem lịch sử giải quyết
những vấn đề trên như thế nào?” tôi vào bài mới.

Câu 8: Nơi vua Hàm Nghi bị đi đày?
Đáp án của các ô chữ:

P

H
A T Ơ
T R Ư
T Ô
A N

C
A
N
V
Ư
Ơ
N
G

Â
M
Ô
I
N
N
T
I

U


O
C
N
T

N
H

G

H

U Y

Ê

T

Từ hàng dọc: Cần Vương
Những kiến thức này được sắp xếp trình diễn trên màn hình,(viết lên bảng phụ
hoặc trên khổ giấy to) để các em có thể quan sát được câu hỏi và hệ thống kiến thức,
học sinh tự tìm ra câu trả lời, tìm ra mối liên giữa chúng. Trong học sinh sẽ có cuộc
tranh luận đâu là từ chìa khoá của ô chữ và học sinh rẽ phát hiện ra chìa khoá là
“Cần Vương”. Cách lập bảng như vậy hợp với cách sử dụng câu hỏi sẽ có hiệu quả
không chỉ về nắm kiến thức mà còn có tác dụng giáo dục , rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo,
phát triển tư duy cho học sinh và giúp các em tránh nhàm chán trong các tiết học.

GV: Lê Thị Hải Ngọc


hỏi về nguyên nhân , bối cảnh hay hoàn cảnh lịch sử của sự kiện, hiện tượng lịch sử
và thường áp dụng cho đối tượng học sinh yếu kém.
Ví dụ:

GV: Lê Thị Hải Ngọc

Trường THPT Tĩnh Gia I

7


Sáng kiến kinh nghiệm
- Nguyên nhân bùng nổ chiến tranh thế giới lần thứ hai (Bài 17 Lịch sử 11
trang 90).
- Nguyên nhân dẫn đến cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn, Nam Kì, Binh biến Đô
Lương (Bài 16 SGK Lịch sử 12 trang 105).
Loại câu hỏi này thường xuất hiện vào phần đầu bài giảng. Bởi vì bất kì một sự
kiện, hiện tượng lịch sử nào đều xuất hiện trong hoàn cảnh lịch sử nhất định, đều có
nguyên nhân phát sinh của nó. Đây cũng là một đặc điểm tư duy của lịch sử cần hình
thành từng bước cho học sinh .
* Loại câu hỏi về quá trình, diễn biến, phát triển của sự kiện hiện tượng lịch sử
như diễn biến của các cuộc khỡi nghĩa , diễn biến các cuộc cách mạng
Ví dụ :
- Hãy trình bày diễn biến chiến dịch Biên giới thu đông 1950 ( Bài 18 Sách
Lịch sử 12 trang 135) .
- Trình bày quá trình hoạt động của Nguyễn ái Quốc trong thời gian ở Pháp
(Bài 12lịch sử lớp 12 trang 81).
Tuy đây là câu hỏi ít suy luận song lại đòi hỏi trí nhớ, phải biết nhiều sự kiện
địa danh, nhân vật để giúp học sinh phát triển trí nhớ nên cần phải chia câu hỏi thành
nhiều câu hỏi nhỏ, đồng thời lập các bảng niên biểu, mối liên hệ giữa các sự kiện.

quyết định Tổng khởi nghĩa dành chính quyền trong toàn quốc?
+ Câu hỏi gợi mở: Chủ trương khởi nghĩa vũ trang đề ra trong hội nghị TW lần
thứ VIII ( tháng 5- 1941) là gì? Các yếu tố nào ( về thời cơ cách mạng ) đã xuất hiện
đầy đủ ở nước ta lúc bấy giờ chưa?
* Loại câu hỏi tìm hiểu kết quả, nguyên nhân dẫn đến kết quả đó và ý nghĩa lịch
sử của sự kiện với dạng câu hỏi này cũng dùng cho đối tượng hoạ sinh yếu kém để
các em tự phát hiện và chiếm lĩnh được kiến thức cơ bản và giúp các em hoạt động
liên tục trong quá trình học tập.
- Lịch sử chính là quá trình phát triển liên tục, đan xen nhau giữa các sự kiện hoặc
một hiện tượng hay một quá trình lịch sử nào đó. Cần cho học sinh thấy rõ được kết
quả của sự vận động đó, nguyên nhân thắng lợi hay thất bại và ảnh hưởng của nó đối
với quá trình phát triển lịch sử.
Ví dụ:
- Trình bày ý nghĩa lịch sử của cách mạng tư sản Pháp 1789 -1794 (lịch sử 11Nâng cao trang 21).
GV: Lê Thị Hải Ngọc

Trường THPT Tĩnh Gia I

9


Sáng kiến kinh nghiệm
- Em hãy nêu ý nghĩa của việc thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam 3.2.1930
(Lịch sử 12 trang 89).
- Trình bày ý nghĩa lịch sử và nguyên nhân thành công của cách mạng tháng
Tám năm 1945.(lịch sử 12 trang 119).
Để trả lời những câu hỏi này, học sinh dựa vào SGK để trả lời bằng ngôn ngữ của
mình chứ không lặp lại sách giáo khoa .
* Loại câu hỏi đối chiếu, so sánh giữa sự kiện, hiện tượng lịch sử này với sự kiện,
hiện tượng lịch sử khác mà các em đã học . Đây là loại câu hỏi khá khó đối với học

12, trang 98). Khi nói đến chủ trương của Đại Hội Quốc Tế lần thứ VII(1935)
….Trong tình hình chuyển biến như trên (Về yêu cầu cách mạng Thế Giới và phong
trào cách mạng nước Pháp). Câu hỏi:
Đảng ta có thể vẫn giữ chủ trương đánh đổ thực dân Pháp và phong kiến được
không? Nếu tiếp tục chủ trương đó sẽ dẫn đến hậu quả như thế nào?
Hai câu hỏi trên sẽ giúp học sinh hiểu được nhận định của Đảng lúc bấy giờ.
Tóm lại :Các loại câu hỏi nêu trên tạo thành một hệ thống câu hỏi hoàn chỉnh, giúp
cho học sinh trong quá trình học tập lịch sử phát hiện ra nguyên nhân, diễn biến, kết
quả và ý nghĩa của một sự kiện hay một quá trình lịch sử. Những câu hỏi đó giáo
viên vận dụng nhuần nhuyễn trong các tiết dạy không chỉ cho các em biết được các
sự kiện mà đi sâu hiểu bản chất của sự kiện, nó không chỉ đòi hỏi học sinh nhớ các
sự kiện lịch sử cơ bản mà phải suy nghĩ nhận thức sâu sắc bản chất của sự kiện lịch
sử .
4. Vận dụng hệ thống câu hỏi phát huy tính tích cực của học sinh vào một mục
cụ thể :
+ Thiết kế câu hỏi gợi mở để giải quyết câu hỏi nhận thức:
Khi dạy đến tiểu mục 3. “Hòa hoãn với Pháp nhằm đẩy quân Trung Hoa Dân
Quốc ra khỏi nước ta” của Mục III trong bài 17: “Nước Việt Nam dân chủ cộng
hòa từ sau ngày 2-9-1945 đến trước ngày 19-12-1946” (Sách giáo khoa lịch sử 12,
trang 121).Tiết 2.
Giáo viên tổ chức cho học sinh tìm hiểu sự bắt tay hòa hoãn giữa Trung Hoa
Dân Quốc và Pháp qua Hiệp ước Hoa – Pháp (28-2-1946), theo hiệp ước này Pháp
nhường cho THDQ một số quyền lợi về kinh tế trên đất Trung Quốc và được vận
chuyển hàng hóa qua cảng Hải Phòng vào Hoa Nam không phải đóng thuế. Ngược
lại, Pháp đưa quân ra miền Bắc thay thế quân THDQ làm nhiệm vụ giải giáp khí
GV: Lê Thị Hải Ngọc

Trường THPT Tĩnh Gia I

11

trị ( 28.2.1946)
Việc làm này buộc
Đảng phải lựa chọn
1 trong 2 con
đường hành động

Hai là:
Hoà với Pháp
mượn tay Pháp
đuổi Tưởng về
nước, loại bớt một
kẻ thù nguy hiểm,
kéo dài thời gian
hoà bình để chuẩn
bị lưc lượng về
mọi mặt chống
Pháp sau này

C©u hái gîi
më

1.Việc Pháp và
Tưởng kí hiệp
định chính trị
28.2.1946 đặt ra
cho Đảng ta lựa
chọn 1 trong 2
con đường nào?
2. Đảng ta đã lựa
chọn con đường

Với việc áp dụng đề tài “Phương pháp sử dụng câu hỏi để phát huy tính tích
cực và gây hứng thú cho học sinh trong dạy học lịch sử” đối với khối lớp 11 và 12
trải qua hai kỳ của năm học 2012 – 2013, kết quả đạt được như sau:
Học kỳ I - Năm học 2012 -2013:
Lớp SLHS
11A2
11A6
12A8
12A9

47
44
42
43

Giỏi
SL
%
3
6,4
1
2,3
5
11,9
3
7

Khá
Tb
SL


Yếu
SL %
0
0
0
0
0
0
0
0

Kém
SL %
0
0
0
0
0
0
0
0

Học kỳ II - Năm học 2012 -2013:
Lớp SLHS
11A2
11A6
12A8
12A9



C. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT:
I. KẾT LUẬN:
Thông qua kết quả bộ môn Lịch Sử của trường, tôi thấy đây là phương pháp tốt
có thể vận dụng rộng rãi cho nhiều môn học khác. Chính nó đã tạo điều kiện cho
13
GV: Lê Thị Hải Ngọc
Trường THPT Tĩnh Gia I


Sáng kiến kinh nghiệm
chúng ta thực hiện tốt nguyên lí giáo dục của Đảng và đáp ứng được yêu cầu cơ bản
của công cuộc cải cách giáo dục là: Rèn luyện và phát triển tư duy, phát triển trí
thông minh của học sinh.
Điều cần thiết của người giáo viên là phải biết vận dụng linh hoạt cho từng nội
dung bài giảng, cho từng đối tượng và điều kiện lên lớp.
Vấn đề luôn đặt ra cho người giáo viên chúng ta trước giờ lên lớp phải hướng dẫn
học sinh học tập như thế nào đây, để thể hiện được bản chất của quá trình dạy và học,
là quá trình nhận thức tích cực về phía học trò dưới sự hướng dẫn của giáo viên.
Vậy giáo viên dạy tốt dạy hay, dạy để các em học sinh hứng thú, đam mê học tập
nói chung và học môn Lịch Sử nói riêng, người giáo viên phải nắm bắt thật nhiều
phương pháp, kết hợp đồ dùng trực quan, áp dụng công nghệ thông tin…Trong đó
việc sử dụng câu hỏi là một yếu tố quan trọng để phát huy tính tích cực, sôi động
hứng thú trong giờ học. Để làm được điều này đội ngủ giáo viên chúng ta phải có
nhiều cố gắng, công phu ở mọi khâu, từ chuẩn bị bài giảng đến đồ dùng trực
quan...Đến khâu lên lớp cho đến khâu cũng cố và dặn dò.
Hơn nữa giáo viên phải luôn học tập, đọc sách càng nhiều càng tốt, mà qua đó có
thể khai thác sử dụng trong giảng dạy và giáo dục học sinh.
Công khó nhọc của chúng ta ắt sẽ được đền bù xứng đáng bằng những giờ dạy
tốt, học tốt.

GV: Lê Thị Hải Ngọc

Trường THPT Tĩnh Gia I

15


Sáng kiến kinh nghiệm
(Nhà xuất bản giáo dục)

2.Phương pháp dạy học lịch sử- Năm 2001.
(Nhà xuất bản giáo dục)

3.Sách giáo khoa lịch sử 11 –Năm 2012
(Nhà xuất bản giáo dục)

4.Sách giáo khoa lịch sử 12 –Năm 2012
(Nhà xuất bản giáo dục)

5.Sách giáo viên lịch sử 11 -Năm 2008
(Nhà xuất bản giáo dục)

6.Sách giáo viên lịch sử 12 -Năm 2008
(Nhà xuất bản giáo dục)

GV: Lê Thị Hải Ngọc

Trường THPT Tĩnh Gia I

16

Sáng kiến kinh nghiệm

GV: Lê Thị Hải Ngọc

Trường THPT Tĩnh Gia I

18