IăH CăQU CăGIAăHÀăN I
TR

NGă

IăH CăKHOAăH CăXÃăH IăVÀăNHÂNăV N

LIÊNăT ăLOGICăVÀăLIÊNăT ăTI NGăVI T

Mưăs ă:

T 2004 - 41

Ch ăđ ătàiă: LêăTh ăThuăHoài

HÀăN Iă11/2005


IăH CăQU CăGIAăHÀăN I
TR

NGă

IăH CăKHOAăH CăXÃăH IăVÀăNHÂNăV N
-------*****-------

LÊăTH ăTHUăHOÀI

LIÊNăT ăLOGICăVÀăLIÊNăT ăTRONGă
NGỌNăNG ăT ăNHIÊN
(D AăTRÊNăT ăLI UăTI NGăVI TăVÀăTI NGăANH)

i th c hi n : LêăTh ăThuăHoài

HÀăNỌIă- 2005

căDân


M CăL C
PH NăM ă

01

U ……………………………………………………………………….

4

Lý do ch n đ tài …………………………………….….……..

4

it

02

ng và ph m vi nghiên c u

5

……………………………...
03

ngă 1: Logicăvàăngônăng ăt ănhiên…………………………….…….

13

Logic và ngôn ng t nhiên là hai h th ng ký hi u…….…...

13

1.1.1. Logic h c và ký hi u logic …………………….………

13

06

1.1.

1.1.2. S gi ng nhau và khác nhau gi a hai h th ng ký hi u
logic và ngôn ng ………………….…………………..
1.1.3. Logic

t

duy

và

logic

ngôn



ngă ngă trongă ngônă ng ăt ă

nhiên……………………………………………………………

29

2.1.

Liên t “  ” logic …………………………………….….……..

29

2.2.

Liên t

trong ngôn ng t nhiên t

ng ng v i liên t “  ”

logic ……………………………………………………………

31

2.2.1. Liên t “và” trong ti ng Vi t ……………….………….

31

2.2.1.1

ti ng

Anh

46

………………………………….………
2.2.2.2

Nh ng liên t đ ng ngh a v i “and” v m t

.

logic ……………………………………….………

53

2.2.3. M t s l u ý khi d ch liên t “and” sang ti ng Vi t và
2.3.
 Ch

liên t “và” sang ti ng Anh ……………………………

57

M t s nh n xét ……………………………………………….

60

ngă 3: Liênă t ă “ ”ă logică vàă liênă t ă t


78

3.2.3. Nh ng l u ý khi chuy n d ch liên t
3.3.
 Ch

“or” sang ti ng

Vi t và liên t “hay/ho c” sang ti ng Anh .……………

85

M t s nh n xét ……………………………………………….

88

ngă 4: Liênă t ă “”ă logică vàă liênă t ă t

ngă ngă trongă ngôă ng ă t ă

nhiên……………………………………………………………

91

4.1.

Liên t “  ” logic ……………………………………………..

91


………………
4.2.1.1

Nh ng đ c tr ng và s c thái ng ngh a c a

.

c p

liên

………….…..

t

“n u…thì”

ti ng

Vi t

94


4.2.1.2

Nh ng liên t đ ng ngh a v i “n u … thì” v

.

Anh sang ti ng Vi t và ng

c l i ……………………...

125

M t s nh n xét ………………………………………………..

129

PH NăK Tă LU Nă ……………………………………………………………………

133

TÀIăLI Uă THAMăKH Oă …………………………………………………………….

139

4.3.


PH N M
0.1.

U

Lýădoăch năđ ătài.
Chúng ta đ u bi t r ng, logic là khoa h c nghiên c u v quy lu t và hình th c

c a t duy. Mà t duy hay t t

miêu t ngôn ng t nhiên, đ ng th i góp ph n vào vi c phát tri n ngôn ng h c
hi n đ i.

c bi t ph i k đ n h

ng nghiên c u logic - ng ngh a hay logic c a

ngôn ng t nhiên đã có nh ng đóng góp đáng k .
H

ng nghiên c u này có th nói là không m i.

trong và ngoài n

ây đó đã có m t s tác gi

c đ c p đ n. Tuy nhiên, cho t i này nó v n ch a đ

m t cách tho đáng, đ c bi t là

trong n

c quan tâm

c. Chúng ta ch có th k ra đây nh ng

cái tên ít i trong gi i Vi t ng h c đã ti p c n v n đ này nh : Nguy n

c Dân,


miêu t , so sánh m c đ t

ng ng

tài “Liên t logic

c chúng tôi l a ch n n m h

ng t i vi c

ng đ ng và khác bi t gi a hai h th ng liên t này. Và

nó s là m t d n ch ng sinh đ ng cho h

ng nghiên c u logic - ng ngh a. M t

m nh đ t còn nhi u ch tr ng.
iăt

0.2.

ngăvàăph măviănghiênăc u.

Logic m nh đ đ

c xác đ nh g m có n m tác t logic, đó là : ph đ nh (~),

h i (), tuy n (), kéo theo (), t
khác nhau. Tuy nhiên, đ


ng th c ch t ch là m t hình

th c khác c a phép kéo theo.
Chính vì th , lu n v n c a chúng tôi ch đ c p đ n ba liên t logic nêu trên
và các liên t ngôn ng t

ng ng v i ba liên t đó.

ó là v phía các liên t logic, còn v phía các liên t trong ngôn ng t
nhiên thì ph m vi nghiên c u c ng có nh ng gi i h n nh t đ nh. Nh chúng ta đã
bi t, thu t ng “ngôn ng t nhiên” có m t ngo i diên r t r ng, nó bao g m t t c
các ngôn ng đã và đang đ
duy.

it

c s d ng nh m t công c giao ti p và bi u đ t t

ng nghiên c u c a đ tài là các liên t logic và các liên t t

ng ng

trong ngôn ng t nhiên. Tuy nhiên, chúng tôi không th ti n hành nghiên c u liên


t c a t t c các ngôn ng t nhiên đ

c mà ch l a ch n hai ngôn ng là ti ng Vi t

và ti ng Anh, xem chúng nh là nh ng đ i di n tiêu bi u cho h th ng các ngôn

và ng d ng cao.
Tuy nhiên c ng ph i nói thêm r ng, liên t là nhóm t bi u hi n quan h ng
pháp, ng ngh a. Chính vì v y, các ng c nh s d ng c ng nh các s c thái ng
ngh a mang tính riêng bi t c a chúng thì đôi khi ch có ng
bi t và c m nh n đ

i b n ng m i có th

c. Vì th , vi c chúng tôi ch n ti ng Anh ch mang tính ch t

nh là b sung thêm ngu n t li u cho ngôn ng t nhiên, đ k t lu n mà chúng tôi
đ a ra có c s v ng ch c h n, chính xác h n và ph quát h n. Chúng tôi không
cho r ng nh ng phân tích đ a ra là đã khái quát h t đ

c nh ng kh n ng bi u đ t

c a liên t ti ng Anh mà ch kh ng đ nh r ng đó là nh ng quan h ng ngh a n i b t
nh t và đã đ

c các nhà Anh ng h c xác nh n là t n t i. Và do đó, ph n l n các ví

d ti ng Anh trong lu n v n c ng đ
nghiên c u ti ng Anh trên c ph

c chúng tôi trích d n t nh ng cu n sách

ng di n lý lu n c ng nh th c hành.


Các liên t ngôn ng đ

0.3.

L chăs ăv năđ .ă
M i quan h gi a ngôn ng và t duy là m t trong nh ng v n đ c b n

không ch c a ngôn ng h c mà còn c a logic h c. Tuy nhìn nh n v n đ này d

i

nh ng góc đ khác nhau nh ng hai ngành khoa h c này v n có chung m t ph m vi
nghiên c u nh t đ nh. Chính vì v y, nhi u nhà tri t h c, logic h c đã quan tâm đ n
ngôn ng , nghiên c u các ho t đ ng c a ngôn ng trong giao ti p hàng ngày và
đi u đó đ

c xem là m t trong nh ng nhân t quan tr ng góp ph n m r ng chân

tr i chân tr i c a logic h c hi n đ i, thúc đ y s phát tri n ngày càng m nh m c a
hàng lo t h th ng logic nh : logic tình thái, logic th i gian, logic đa tr , logic m .
.. Ng

c l i, c ng có nhi u nhà ngôn ng h c quan tâm đ n logic. S phân tích

logic đ i v i ngôn ng t nhiên th c t đã soi sáng nhi u hi n t
ngh a, góp ph n t o nên m t h

ng nghiên c u, m t h

ng cú pháp - ng

ng m i ti p c n các v n đ

Nguy n

c Dân và Hoàng Phê.
tài mà chúng tôi th c hi n l y đ i t

m nh đ và các liên t t

ng nghiên c u là liên t trong logic

ng ng trong ngôn ng t nhiên (đ cho g n, t đây tr đi

chúng tôi ch nói “liên t logic” v i ngh a là “liên t trong logic m nh đ ”).
trên ph

ng

ng di n thu n tuý ngôn ng , thì th c s v n ch a có m t công trình nào

nghiên c u m t cách chi ti t v ch c n ng, ph m vi ho t đ ng c ng nh ph m vi
bi u ngh a c a t ng liên t c th . Có ch ng thì các nhà ng pháp ch đ nh ngh a
liên t và phân chia chúng thành các nhóm d a trên nh ng đ c đi m , s c thái quan
h ph quát c a chúng, nh : liên t đ ng l p, liên t chính ph hay liên t h n
đ nh, liên t ph thu c … N u có đi vào gi i thi u t ng liên t c th thì ch nêu
nh ng đ c đi m khái quát chung c a chúng mà ch a đi sâu tìm hi u các s c thái
ng ngh a mà chúng bi u hi n. Tho ng đây đó c ng có nh ng bài nghiên c u v
liên t nói riêng hay h t nói chung, nh ng nhìn chung v n ch a th t tho đáng
cho m t nhóm t lo i có ch c n ng liên k t và có ý ngh a ng pháp quan tr ng này.
Ch ng h n nh Di p Quang Ban, trong Ng pháp ti ng Vi t (1998, t p 1), đã
g i liên t b ng cái tên khác là k t t và ông ch ra : “và” là k t t đ ng l p ch ý
ngh a t p h p, li t kê; “hay, ho c” là k t t đ ng l p ch ý ngh a quan h l a ch n;


ng đ ng và khác bi t gi a liên t trong

logic m nh đ và liên t trong ngôn ng t nhiên. H n n a, đ tài c a chúng tôi
mu n nh n m nh h n vai trò c a logic m nh đ trong vi c miêu t và phân tích các
liên t trong ngôn ng t nhiên. Chúng tôi mong r ng đ tài s đ
đóng góp nh cho vi c nghiên c u liên t nói riêng và cho h

c xem là m t

ng nghiên c u logic -

ng ngh a - cú pháp nói chung.
0.4.

M căđíchăvàănhi măv ănghiênăc u.
tài đ t ra nh ng nhi m v nghiên c u c th nh sau :

 Thu th p và x lý các t li u liên quan đ n th c ti n hành ch c c a các liên t
trong ngôn ng t nhiên.
 Miêu t , phân tích chi ti t v ph m vi ho t đ ng, ch c n ng, các s c thái ng
ngh a c ng nh các nhân t tác đ ng đ n vi c bi u ngh a c a t ng liên t c th .
 Ti n hành so sánh trên t t c các khía c nh t hình th c đ n n i dung gi a các
liên t logic v i các liên t t
 Nh n xét v nh ng nét t

ng ng trong ti ng Vi t và ti ng Anh.

ng đ ng và khác bi t gi a các liên t logic và các liên



t trong hai ngôn ng này là không gi ng nhau. Chính vì th , chúng tôi xin m o
mu i đ a ra đây nh ng l u ý trong quá trình chuy n d ch liên t gi a hai ngôn ng
ti ng Vi t và ti ng Anh.
tài l a ch n đ i t
c u nh trên nh m h

ng đ n nh ng m c đích và đóng góp sau :

óng góp v m t ph



ng nghiên c u c ng nh đ t ra nh ng nhi m v nghiên
ng pháp nghiên c u : đ tài đ

logic - ng ngh a - ng pháp, m t h

c ti n hành theo h

ng nghiên c u mang tính ch t liên ngành.

Nó s là minh ch ng c th cho m t h

ng ti p c n các v n đ ngôn ng m t

cách h th ng và mang l i hi u qu , giúp chúng ta th y đ
tr c a h

c tính h u ích và giá

nh n và s d ng trong quá trình h c ngo i ng . Bên c nh đó, đ tài s là s g i ý
h u ích cho quá trình chuy n d ch ngôn ng t ti ng Anh sang ti ng Vi t và
ng
0.5.

c l i.
Ph

ngăphápănghiênăc u.
th c hi n đ

c các nhi m v mà đ tài đ t ra, trong quá trình nghiên c u

chúng tôi đã s d ng nh ng ph
 Ph

ng pháp sau.

ng pháp di n d ch : ây là m t trong nh ng ph

b n. Ph

ng pháp này tr

ng pháp nghiên c u c

c h t đ a ra nh ng nh n đ nh v m t v n đ và sau đó

b ng nh ng ví d c th s ch ng minh cho nh ng nh n đ nh trên là đúng đ n.


ti n hành miêu t và phân tích các kh n ng bi u hi n ngh a c ng nh các quan
h ng ngh a c a t ng liên t . T đó t ng h p l i và rút ra nh ng lu n đi m lý
thuy t.
 Ph

ng pháp so sánh, đ i chi u : T nh ng miêu t và phân tích v ch c n ng

c ng nh ph m vi ho t đ ng c a các liên t logic và liên t ngôn ng , chúng tôi
ti n hành so sánh, đ i chi u chúng v i nhau đ th y đ

cs t

ng đ ng và khác

bi t gi a chúng.
0.6.

B ăc călu năv n.
Lu n v n đ

c chia thành ba ph n :

 Ph n m đ u.
 Ph n n i dung.
 Ph n k t lu n.
Trong đó, ph n n i dung g m có b n ch
 Ch

ng ;



ng 3 : Liên t “ ” logic và liên t t

ng ng v i liên t “” logic.
ng ng trong ngôn ng t

nhiên.

 Ch

3.1.

Liên t “” logic.

3.2.

Liên t trong ngôn ng t nhiên t

3.3.

M t s nh n xét.

ng 4 : Liên t “ ” logic và liên t t

ng ng v i liên t “” logic.
ng ng trong ngôn ng

t

nhiên.


6- Nguy n

c Dân, Nh p môn logic hình th c và logic phi hình th c, NXB

HQG tp HCM, 2003.

HQG Hà N i, 2005.
7- Nguy n

c Dân, Logic và s c thái liên t ti ng Vi t, Ngôn ng , 4.1976.

8- Nguy n

c Dân, Logic và hàm ý trong câu ch quan h nhân qu , Ngôn ng ,

1.1990.
9- Nguy n

c Dân - Lê

ông, Ph

ng th c liên k t c a t n i, Ngôn ng ,

1.1985
10- V

ng T t