Tổ chức các hoạt động học tập trong tiết bài tập vật lí nhằm phát huy tích tích cực
của học sinh

2015

A. ĐẶT VẤN ĐỀ
I. Lý do chọn đề tài
Vật lí học là môn khoa học thực nghiệm. Nhiệm vụ của bộ môn vật lí là đi
nghiên cứu những qui luật, định luật của tự nhiên. Nghiên cứu thế giới tồn tại xung
quanh ta về cơ học, nhiệt học, quang học, vật lý hạt nhân và nguyên tử…
Bài tập vật lí (BTVL) là một trong những công cụ không thể thiếu được trong
quá trình dạy học bộ môn. Với tính chất là một phương tiện dạy học, BTVL giữ vị
trí đặc biệt quan trọng trong việc hoàn thành dạy học vật lí: thông qua BTVL, học
sinh (HS) sẽ hiểu sâu hơn những quy luật vật lí, biết phân tích chúng và ứng dụng
chúng vào những vấn đề thực tiễn. Với sự vận dụng linh hoạt kiến thức đã học để tự
lực giải quyết tốt những tình huống có vấn đề thì các kiến thức đó trở nên sâu sắc,
hoàn thiện hơn. BTVL là phương tiện tốt để phát triển óc tưởng tượng, tính độc lập
trong suy luận, tính kiên trì trong việc khắc phục khó khăn. BTVL là một hình thức
củng cố, ôn tập, hệ thống hóa kiến thức trong một chương hay một phần. Đứng về
mặt điều khiển hoạt động nhận thức thì BTVL còn là phương tiện kiểm tra, đánh giá
năng lực của HS.
Trên thực tế giảng dạy bộ môn vật lí ở trường THPT, để thực hiện được những
nhiệm vụ của BTVL thì chủ yếu thông qua các hoạt động của giáo viên (GV) và HS
trong tiết BTVL. Vì không có một thiết kế cụ thể nào cho tiết BTVL nên mới đầu
bản thân tôi cũng gặp không ít khó khăn trong quá trình giảng dạy. Nếu GV không
chuẩn bị kĩ càng, phương pháp giảng dạy không phù hợp thì tiết học dễ rơi vào sự
đơn điệu, không đạt được những mục tiêu đã đề ra.
Nhằm nâng cao hiệu quả giảng dạy tiết BTVL, phát huy tính tích cực, chủ
động, sáng tạo của HS, từ đó góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học,
nâng cao chất lượng bộ môn, hình thành và phát triển những năng lực cần thiết cho
người học. Tôi xin chia kinh nghiệm của mình qua đề tài “ Tổ chức các hoạt động

Xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm bằng thống kê, đánh giá kết quả đạt được
khi thực hiện đề tài.

GV: Nguyễn Hữu Thắng, trường THPT Lê Hồng Phong, Gia Lai

2


Tổ chức các hoạt động học tập trong tiết bài tập vật lí nhằm phát huy tích tích cực
của học sinh

2015

B. NỘI DUNG
I. CƠ SỞ LÝ THUYẾT
1. Thế nào là tính tích cực học tập?
Tính tích cực (TTC) là một phẩm chất vốn có của con người, bởi vì để tồn tại
và phát triển con người luôn phải chủ động, tích cực cải biến môi trường tự nhiên,
cải tạo xã hội. Vì vậy, hình thành và phát triển TTC xã hội là một trong những
nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục.
TTC học tập - về thực chất là TTC nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu
biết, cố gắng trí lực và có nghị lực cao trong qúa trình chiếm lĩnh tri thức. TTC
nhận thức trong hoạt động học tập liên quan trước hết với động cơ học tập. Động
cơ đúng tạo ra hứng thú. Hứng thú là tiền đề của tự giác. Hứng thú và tự giác là hai
yếu tố tạo nên TTC. TTC sản sinh nếp tư duy độc lập. Suy nghĩ độc lập là mầm
mống của sáng tạo. Ngược lại, phong cách học tập tích cực, độc lập, sáng tạo sẽ
phát triển tự giác, hứng thú, bồi dưỡng động cơ học tập. TTC học tập biểu hiện ở
những dấu hiệu như: hăng hái trả lời các câu hỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả
lời của bạn, thích phát biểu ý kiến của mình trước vấn đề nêu ra; hay nêu thắc mắc,
đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề chưa đủ rõ; chủ động vận dụng kiến thức, kĩ

phép toán đơn giản) mà chỉ vận dụng các định luật, định lý, qui luật để
giải tích hiện tượng thông qua các lâp luận có căn cứ, có lôgich.
3.2. BTVL định lượng
Đó là loại BTVL mà muốn giải quyết nó ta phải thực hiện một loạt
các phép tính. Dựa vào mục đích dạy học ta có thể phân loại bài tập dạng
này thành 2 loại:
+ Bài tập tập dượt: Là bài tập đơn giản được sử dụng ngay khi nghiên
cứu một khái niệm hay một qui tắc vật lí nào đó để học sinh vật dụng kiến
thức vừa mới tiếp thu.
+ Bài tập tổng hợp: Là những bài tập phức tạp mà muốn giải nó HS phải
vận dụng nhiều kiến thức ở nhiều phần, nhiều chương, nhiều cấp học và
thuộc nhiều lĩnh vực.
Đặc biệt, khi các câu hỏi loại này được nêu dưới dạng trắc nghiệm khách
quan thì yêu cầu HS phải nhớ kết quả cuối cùng đã dược chứng minh
trước đó để giải nó một cách nhanh chóng. Vì vậy yêu cầu HS phải hiểu
bài một cách sâu sắc để vận dụng kiến thức ở mức độ cao.
GV: Nguyễn Hữu Thắng, trường THPT Lê Hồng Phong, Gia Lai

4


Tổ chức các hoạt động học tập trong tiết bài tập vật lí nhằm phát huy tích tích cực
của học sinh

2015

3.3. Bài tập đồ thị
Đó là bài tập mà dữ kiện đề bài cho dưới dạng đồ thị hay trong quá
trình giải nó ta phải sử dụng đồ thị, ta có thể phân loại dạng câu hỏi này
thành các loại:


2015

tình trạng: HS khá giỏi không thể phát huy được khả năng, học sinh ở
mức độ trung bình trở xuống thì bế tắc khi gặp dạng bài tập khác. Tiết bài
tập trong phân phối chương trình còn ít. Kĩ năng vận dụng kiến thức Toán
cho việc giải bài tập còn hạn chế đối với một bộ phận không nhỏ học
sinh. Trong bộ sách ban cơ bản, một số đơn vị kiến thức không trình bày
nhưng lại cho bài tập trong sách bài tập, nếu giáo viên không chịu tìm
hiểu thì học sinh không biết đâu mà giải khi gặp loại bài tập như vậy...
III. CÁC HÌNH THỨC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP TRONG TIẾT
BÀI TẬP VẬT LÍ
1. Chuẩn bị của Giáo viên
Để thực hiện tốt một tiết dạy BTVL, GV cần chuẩn bị những yếu tố sau:
1.1. Xác định rõ mục tiêu
Thông thường tiết bài tập thường được bố trí sau từ 1, 2 đến 3 tiết
lý thuyết, mục tiêu của tiết bài tập ở đây thường là củng cố những kiến
thức kỹ năng đã học ở những tiết học lý thuyết trước đó. Do đó giáo viên
cần phải xác định chính xác và cụ thể những yêu cầu về kiến thức, kỹ
năng cần củng cố cho học sinh để lựa chọn hệ thống bài tập thích hợp.
1.2. Lựa chọn hệ thống bài tập thích hợp
Việc lựa chọn hệ thống bài tập phù hợp trong tiết bài tập là một
công việc rất quan trọng. Để làm tốt việc này, trên cơ sở đã xác định rõ
mục tiêu, cần dựa vào năng lực của từng đối tượng học sinh trong một lớp
học, năng lực của học sinh giữa các lớp khác nhau. Sau đây là một số
nguyên tắc về lựa chọn hệ thống bài tập:
+ Loại hình bài tập phải đa dạng: nên gồm nhiều loại bài tập trong
giờ dạy (cả bài tập định tính, bài tập định lượng, bài tập thí nghiệm ...) .
Sử dụng kết hợp các loại bài tập đó một cách khéo léo, tránh chỉ sử dụng
một loại bài tập duy nhất gây đơn điệu nhàm chán trong HS.

Để hoạt động này được tiến hành một cách có hiệu quả,phát huy TTC của
HS, GV cần lưu ý những vấn đề sau:
- Giao bài tập phù hợp với năng lực của HS: đối với một lớp thông
thường có nhiều đối tượng HS với các mức độ năng lực khác nhau nên
khi giao bài tập GV phải giao đúng đối tượng, bài tập đơn giản, dễ dành
cho HS yếu và TB, bài tập phức tạp, sáng tạo dành cho HS khá giỏi.
GV: Nguyễn Hữu Thắng, trường THPT Lê Hồng Phong, Gia Lai

7


Tổ chức các hoạt động học tập trong tiết bài tập vật lí nhằm phát huy tích tích cực
của học sinh

2015

- Bao quát lớp, tổ chức các hoạt động khác trong khi HS đang chữa
bài trên bảng: trong khi HS đang chữa bài trên bảng, GV có thể kiểm tra
bài tập về nhà của HS dưới lớp, đặt câu hỏi định tính, hoặc ra bài tập bổ
sung cho HS...
- Phân tích kĩ những chỗ lỗi của HS: qua việc phân tích chỗ lỗi trong bài
tập của HS để rèn cho cả lớp những kĩ năng còn yếu.
- Tổng kết bài tập và chốt lại phương pháp giải cho cả lớp.
2.2. Hướng dẫn cả lớp giải chung một bài tập
Đây cũng là một hoạt động GV thường tổ chức trong các tiết bài
tập. Ở hoạt động này GV hướng dẫn HS cả lớp cùng giải chung một bài
tập thông qua hệ thống câu hỏi. Hoạt động này thường được tiến hành khi
có những bài tập phức tạp, phải giải qua nhiều bước, ở trong lớp chỉ có
một số ít HS giải được. Chúng ta cùng phân tích đặc điểm của hoạt động
này:

+ Có thể giải phương trình/hệ phương trình trên như thế nào?
+ Kết quả thu được có hợp lý không?
- Linh hoạt trong quá trình đặt hệ thống câu hỏi gợi ý cho HS
Hệ thống câu hỏi, các yêu cầu phải phù hợp với đối tượng, không cứng
nhắc trong việc đặt câu hỏi (nếu câu hỏi khó, lớp không trả lời được thì
chia nhỏ câu hỏi đó thành những câu dễ hơn hoặc sử dụng sự liên tưởng,
tưởng tượng để HS có thể trả lời được); Sử dụng khéo léo kĩ thuật đặt câu
hỏi (hỏi có đối tượng trả lời, khen HS sau khi trả lời, có thể cho điểm với
những câu trả lời tốt...)
- Kết hợp tốt phần trình bày trên bảng với phần trả lời câu hỏi gợi ý
của HS
Thông thường cứ sau những câu trả lời quan trọng có tác dụng định
hướng lời giải của HS, GV nên chốt lại trong phần trình bày bài giải trên
bảng.
- Tổng kết và chốt lại phương pháp giải chung của bài toán.
2.3. Giao phiếu học tập và chia nhóm để HS giải bài tập tại lớp
Ở hoạt động này, GV chuẩn bị các bài tập ra phiếu, chia lớp thành
các nhóm để làm bài tập trong các phiếu. Hoạt động này thường tiến hành
khi GV đã tiến xong hoạt động 1 hoặc hoạt động 2 ở trên. Để hoạt động
này tiến hành có hiệu quả GV cần lưu ý:
GV: Nguyễn Hữu Thắng, trường THPT Lê Hồng Phong, Gia Lai

9


Tổ chức các hoạt động học tập trong tiết bài tập vật lí nhằm phát huy tích tích cực
của học sinh

2015




Tổ chức các hoạt động học tập trong tiết bài tập vật lí nhằm phát huy tích tích cực
của học sinh

2015

3.2. Nên khen ngợi và khuyến khích HS, cho điểm hợp lý, tuyệt đối
không chê bai HS
Theo tâm lý học thì con người ai cũng thích được khen, ghét bị chê.
Do đó việc khen ngợi HS sau khi làm được một bài tập (cho dù là dễ)
hoặc trả lời được một câu hỏi là rất cần thiết (kể cả khi các em trả lời sai
ta động viên vì HS đã suy nghĩ và nói lên suy nghĩ của mình). Việc khen
ngợi và cho điểm hợp lý sẽ giúp cho các em tăng thêm sự hứng thú trong
môn học. Bên cạnh đó nếu có chê trách học sinh thì nên thực hiện một
cách khéo léo tế nhị, tránh làm học sinh bị tổn thương, tuyệt đối không
được có mạt sát HS, điều này có thể dập tắt ngay sự hứng thú của các em
đối với môn học vừa mới được hình thành.
4. Luôn luôn tổng kết và chốt lại phương pháp giải của các dạng bài
tập đã nêu ra
Đây là thao tác rất cần thiết nó giúp cho HS xác định được phương
pháp chung giải bài tập theo dạng và lần sau có thể làm bài tập tương tự.
IV. ÁP DỤNG TRONG MỘT SỐ TIẾT BÀI TẬP VẬT LÍ LỚP 11
1. Áp dụng 1: Chủ đề “ Bài tập về điện trường và cường độ điện
trường”
 Bài tập được lựa chọn
Bài tập 1: Bài 12/21 SGK
Bài tập 2: Bài 13/21 SGK
Bài tập 3: Phiếu học tập
Câu 1: Chọn câu sai trong các câu sau đây?

Câu 4: Hai điện tích q1=q2=5.10-9C, đặt tại A và B cách nhau 10cm trong không
khí. Cường độ điện trường tại trung điểm I của AB có độ lớn là
A.0.

B. 3600V/m.

C. 7200V/m.

D. 0,72V/m.

 Lược giải
Bài 12/21 SGK
Vì q1 > 0, q2 < 0 và q1 > q2 nên M nằm về phía q1 và ngoài q1, q2.

r

r

r

r

r

r

Ta có: EM = E1 + E2 ; Để EM = 0 thì E1 + E2 = 0
⇔

r

9 9.10
9
9.10
=
E2 = K
−2 2 = 9.10 V/m.
2
(3.10 )
BC

r
r r
r
r
EM = E1 + E2 ; Vì E1 = E2 nên góc Cˆ = 900 ⇒ E1 vuông góc E2
GV: Nguyễn Hữu Thắng, trường THPT Lê Hồng Phong, Gia Lai

12


Tổ chức các hoạt động học tập trong tiết bài tập vật lí nhằm phát huy tích tích cực
của học sinh
⇒

2015

r
EM có phương song song với phương của đường thẳng AB, chiều từ A đến B,

độ lớn EM = 2 E1 = 9 2 .109 V/m

Bài tập 3: Phiếu học tập

GV: Nguyễn Hữu Thắng, trường THPT Lê Hồng Phong, Gia Lai

13


Tổ chức các hoạt động học tập trong tiết bài tập vật lí nhằm phát huy tích tích cực
của học sinh

2015

Câu 1. Một ống dây dài 50 (cm), cường độ dòng điện chạy qua mỗi vòng dây là 2
(A). cảm ứng từ bên trong ống dây có độ lớn B = 25.10 -4 (T). Số vòng dây của ống
dây là
A. 250

B. 320

C. 418

D. 497

Câu 2. 4.36 Một dây dẫn rất dài căng thẳng, ở giữa dây được uốn thành vòng tròn
bán kính R = 6 (cm), tại chỗ chéo nhau dây dẫn được cách điện. Dòng điện chạy
trên dây có cường độ 4 (A). Cảm ứng từ tại tâm vòng tròn do dòng điện gây ra có
độ lớn là:
A. 7,3.10-5 (T)

B. 6,6.10-5 (T)


D. 2,5 (cm)

 Lược giải
Bài tập 2:

uuu
r uu
r uur

a. BM = B1 + B2

+ Phương, chiều như hình vẽ
+ Độ lớn : B = B1 + B2
Với : B1 = 2.10−7

I1
= 2.10−5 T
MC

I1
C

M

uu
r
B
uu
r

r r

b. Gọi N là điểm mà tại đó BN = 0

uuur
B '1

uuur uuur uuur uuur uuur
BN = B '1 + B '2 ⇒ B '1 = − B '1

I1

I2

C

D

2015

uuur
uuur
+ B ' 1 cùng phương, ngược chiều B ' 2 và B’1 = B’2
uuur
uuur
uuu
r
uuur
+ Vì phải có B '1 ⊥ NC và B '2 ⊥ ND nên muốn cho B ' 1 cùng phương B ' 2 ,
điểm N phải nằm trên đường thẳng đi qua C, D, tức là nằm trên mặt phẳng chứa

Hoạt động 5: GV chốt lại phương pháp giải bài tập, giao nhiệm vụ học tập,
nhận xét, đánh giá tiết học .

1. Áp dụng 3: Chủ đề “ Bài tập về định luật khúc xạ ánh sáng”
 Bài tập được lựa chọn
Bài tập 1. Cho một vật nằm ở đáy của một hồ nước có mặt nước dao động. Em hãy
quan sát vật và mô tả, giải thích hiện tượng quan sát được?
GV: Nguyễn Hữu Thắng, trường THPT Lê Hồng Phong, Gia Lai

15


2015

Tổ chức các hoạt động học tập trong tiết bài tập vật lí nhằm phát huy tích tích cực
của học sinh

Bài tập 2. Một máng nước sâu 30 cm, rộng 40 cm có hai thành thẳng đứng. Đúng
lúc máng cạn nước thì bóng râm của thành A kéo dài tới đúng chân thành B đối
diện. Người ta đổ nước vào máng tới một độ cao h thì bóng của thành A ngắn bớt
đi 7 cm so với trước. Biết chiết suất của nước là n = 4/3. Hãy tính h và vẽ tia sáng
giới hạn bóng râm của thành máng nước khi có nước.
Bài tập 3. Chiếu một tia sáng từ môi trường thủy tinh ( n ≈ 2 ) ra không khí dưới
góc tới i. Tính góc khúc xạ và vẽ hình biểu diễn trong các trường hợp sau:
a) i = 300
b) i = 600
 Lược giải
Bài tập 1:
- Hiện tượng:
Quan sát các vật nằm ở đáy một hồ nước có mặt nước dao động ta thấy các vật


n

GV: Nguyễn Hữu Thắng, trường THPT Lê Hồng Phong, Gia Lai

B

r
H

C’

C

16


Tổ chức các hoạt động học tập trong tiết bài tập vật lí nhằm phát huy tích tích cực
của học sinh

4
3

2015

3
4

thế vào (1): h( − ) = 7cm => h = 12cm
Bài tập 3:

- Trình bày các kiến thức có liên

- Yêu cầu HS khác nhận xét

quan về khúc xạ ánh sáng

- Gv nhận xét, đánh giá sự chuẩn bị

- Trao đổi với GV những vướng mắc

của HS

của mình.

 Hoạt động 2: Gọi một HS giải bài tập 1 trên bảng
HOẠT ĐỘNG CỦA GV
- Gọi một HS trình bày lời giải trước

HOẠT ĐỘNG CỦA HS
- HS trình bày câu trả lời trước lớp

lớp
- Bao quát lớp, kiểm tra bài làm của

- Các HS khác theo dõi, đối chiếu

HS dưới lớp

với bài giải của bạn


HOẠT ĐỘNG CỦA HS
- HS thảo luận theo nhóm theo yêu

đại diện các nhóm học sinh trả lời:

cầu của GV

- Yêu cầu thành viên các nhóm khác

- Đại diện trình bày trước lớp, nhận x

nhận xét, bổ sung
- GV kết luận, đặt vấn đề cần nghiên
cứu
 Hoạt động 5: GV chốt lại phương pháp giải bài tập, giao nhiệm vụ học tập,
nhận xét tiết học .

V. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
1. Mục đích của thực nghiệm sư phạm
Thực nghiệm sư phạm được tiến hành nhằm mục đích kiểm tra giả thuyết
khoa học của đề tài “ Tổ chức các hoạt động học tập trong tiết bài tập vật lí nhằm
phát huy tích tích cực của học sinh”. Quá trình thực hiện đề tài phải xem xét các
vấn đề như:
- Các hoạt động học tập đã phù hợp chưa? Các câu hỏi định hướng cho học
sinh và hướng dẫn giải có phù hợp với đối tượng học sinh?
- Khả năng tiếp thu kiến thức của học sinh đạt hiệu quả như thế nào?
GV: Nguyễn Hữu Thắng, trường THPT Lê Hồng Phong, Gia Lai

18



(%)

7,1

28,6

Trung
bình
(%)
54,7

GV: Nguyễn Hữu Thắng, trường THPT Lê Hồng Phong, Gia Lai

Yếu

Kém

(%)

(%)

9,6

19


Tổ chức các hoạt động học tập trong tiết bài tập vật lí nhằm phát huy tích tích cực
của học sinh



11,9

38,1

45,2

4,7

0

13,9

41,7

27,8

bình
(%)

Yếu

Kém

(%)

(%)

2,8



25,0

bình
(%)

Yếu

Kém

(%)

(%)

2,8

7. Kết luận thực nghiệm sư phạm
Thông qua việc giảng dạy và phân tích diễn biến thái độ của học sinh các giờ
BTVL có sự chuẩn bị kĩ càng về nội dung và phương pháp, cùng với kiểm tra đánh
giá học sinh đã cho kết luận: mục đích thực nghiệm sư phạm đã đạt được, khẳng
định tính thiết thực của đề tài. Các kết quả thu được chứng tỏ khi tổ chức dạy học
tiết BTVL theo định hướng phát triển năng lực HS đem lại hiệu quả rõ rệt, phát
huy được tính tích cực, khả năng tư duy sáng tạo của học sinh và góp phần nâng
cao chất lượng giáo dục.
GV: Nguyễn Hữu Thắng, trường THPT Lê Hồng Phong, Gia Lai

20


Tổ chức các hoạt động học tập trong tiết bài tập vật lí nhằm phát huy tích tích cực

của học sinh

2015

trong giải các BTVL, phải tạo được sự lôi cuốn khuyến khích các em thêm yêu
thích môn vật lí. Với đề tài này tôi cũng không ngoài mong muốn đó.
Trong khuôn khổ có hạn của đề tài này, tôi xin trình bày một kinh nghiệm
nhỏ, với mong muốn góp một phần giúp các em HS hình thành và phát triển năng
lực của bản thân trong đó có những năng lực chuyên biệt của bộ môn vật lí mà
những năng lực chỉ có thể phát triển khi các em phải tích cực, chủ động trong việc
lĩnh hội kiến thức.
Đề tài này là một kinh nghiệm trong quá trình giảng dạy, là những suy nghĩ
của bản thân tôi, chắc chắn còn thiếu sót, mà tôi chưa nhìn thấy hết. Mong các bạn
đồng nghiệp góp ý, nhận xét, đề đề tài được hoàn thiện hơn góp phần nâng cao hiệu
quả trong quá trình giảng dạy cũng như rèn luyện, phát huy tích tích cực, tự giác,
chủ động, sáng tạo, cung cấp phương pháp tư duy khoa học cho HS.
ĐakĐoa, ngày 09 tháng 03 năm 2015
Xác nhận của HĐKH nhà trường

Người viết

Nguyễn Hữu Thắng

TÀI LIỆU THAM KHAO
1. Lương duyên bình (tổng chủ biên), Sách giáo khoa Vật lý 11, NXB Giáo dục
2009.
2. Lương duyên bình (tổng chủ biên), Sách giáo viên Vật lý 11, NXB Giáo dục
2007.
3. Lương Duyên Bình – Vũ Quang, Bài tập Vật lí 11, NXB Giáo Dục, 2007
4. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2007), Những vấn đề chung về đổi mới giáo dục Trung

II. Một số vấn đề còn tồn tại ở tiết BTVL
GV: Nguyễn Hữu Thắng, trường THPT Lê Hồng Phong, Gia Lai

Trang
1
1
2
2
3
3
5
23


Tổ chức các hoạt động học tập trong tiết bài tập vật lí nhằm phát huy tích tích cực
của học sinh

III. Các hình thức tổ chức học tập trong tiết BTVL
IV. Áp dụng trong một số tiết BTVL lớp 11
V. Thực nghiệm sư phạm
VI. Kết quả nghiên cứu
C. KẾT LUẬN
Tài liệu tham khảo
Mục lục

2015

6
11
15