BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM
---------------***-------------

PHẠM THỊ PHÚC LÂM

NGHIÊN CỨU GIẢI PHÁP QUẢN LÝ CHỐNG THẤT THU
BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC TẠI BẢO HIỂM XÃ HỘI
HUYỆN GIA LÂM, THÀNH PHỐ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ

HÀ NỘI – 2015


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM
---------------***-------------

PHẠM THỊ PHÚC LÂM

NGHIÊN CỨU GIẢI PHÁP QUẢN LÝ CHỐNG THẤT THU
BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC TẠI BẢO HIỂM XÃ HỘI
HUYỆN GIA LÂM, THÀNH PHỐ HÀ NỘI


báu, giúp đỡ, động viên tôi khắc phục, vượt qua khó khăn trong quá trình nghiên
cứu để tôi hoàn chỉnh bản luận văn này.
Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo Khoa Kế toán - Quản trị kinh
doanh, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã cung cấp cho tôi những thông tin, kiến
thức, truyền đạt những kinh nghiệm trong quá trình tôi học lớp cao học để tôi ứng
dụng vào nội dung của bản luận văn.
Tôi xin cảm ơn lãnh đạo cùng toàn thể cán bộ, viên chức Bảo hiểm Xã hội
huyện Gia Lâm đã tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và
nghiên cứu; trân trọng cảm ơn tới các cơ quan, đơn vị đã cộng tác giúp đỡ tôi trong
quá trình thu thập thông tin, dữ liệu, nghiên cứu luận văn.
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới những người thân trong gia đình, bạn bè, đồng
nghiệp đã luôn động viên, cổ vũ và tạo điều kiện thuận lợi nhất để tôi yên tâm học
tập và nghiên cứu.
Hà Nội, ngày

tháng 9 năm 2015

Tác giả

Phạm Thị Phúc Lâm

ii


MỤC LỤC
Lời cam đoan

i

Lời cảm ơn


1.2

Mục tiêu nghiên cứu

3

1.3

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3

2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

5

2.1

Những vấn đề lý luận cơ bản về quản lý thu BHXH bắt buộc

5

2.1.1

Khái niệm, bản chất của Bảo hiểm xã hội và Bảo hiểm xã hội bắt buộc

5


2.1.7

Các yếu tố ảnh hưởng đến thất thu BHXH bắt buộc

24

2.2

Cơ sở thực tiễn của đề tài

27

2.2.1

Cơ sở pháp lý thực hiện quản lý thu Bảo hiểm xã hội Việt Nam

27

2.2.2

Bài học kinh nghiệm về quản lý thu BHXH

27

2.2.3

Một số công trình nghiên cứu liên quan

31


iii


3.2.1

Phương pháp thu thập, xử lý tài liệu

38

3.2.2

Phương pháp phân tích số liệu

40

3.2.3

Các chỉ tiêu sử dụng trong nghiên cứu

41

4

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

42

4.1


Thất thu BHXH do đơn vị sử dụng lao động không tham gia BHXH

52

4.1.6

Thất thu BHXH do đơn vị sử dụng lao động không đóng BHXH cho
người lao động thuộc diện phải tham gia

54

4.1.7

Thất thu BHXH do đơn vị đóng không dúng mức tiền lương theo quy định

59

4.1.8

Thất thu do đơn vị nợ đọng BHXH đóng không đúng thời gian quy định

66

4.2

Đánh giá công tác quản lý chống thất thu BHXH BB tại BHXH Gia Lâm

71

4.2.1

4.3.2

Một số giải pháp chống thất thu BHXH huyện Gia Lâm đã áp dụng

86

4.3.3

Giải pháp chống thất thu BHXH trên địa bàn huyện Gia Lâm

89

5

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

97

5.1

Kết luận

97

5.2

Kiến nghị

98


Tình hình thu BHXH bắt buộc giai đoạn 2012 – 2014

38

4.1

Kết quả thu BHXH từ năm 2012 đến năm 2014

49

4.2

Tình hình thực hiện kế hoạch thu BHXH bắt buộc tại huyện Gia Lâm
(2012 - 2014)

4.3

9

51

Tình hình thực hiện kế hoạch số lượng đơn vị tham gia BHXH BB tại
huyện Gia Lâm (2012 - 2014)

52

4.4

Tỷ lệ đơn vị tham gia BHXH bắt buộc trên địa bàn huyện năm 2014


Tổng hợp mức lương thực tế và mức lương làm căn cứ đóng BHXH

61

4.10

Số tiền BHXH thất thu BHXH bắt buộc tại BHXH Gia Lâm năm 2012

63

4.11

Số tiền thất thu BHXH bắt buộc tại BHXH Gia Lâm năm 2013

64

4.12

Số tiền thất thu BHXH bắt buộc tại BHXH Gia Lâm năm 2014

64

4.13

Số đơn vị nợ BHXH tại huyện Gia Lâm (2012-2014)

67

4.14


Gia Lâm

42

4.1

Quy trình thu BHXH tại BHXH huyện Gia Lâm.

47

4.2

Mô hình tổng quan về phân cấp quản lý thu BHXH

48

Số biểu đồ

Tên biểu đồ

Trang

4.1

Số tiền thất thu BHXHBB của 3 khối ĐV trong 3 năm

65

4.2


Hợp đồng lao động

HĐND

Hội đồng nhân dân

KD

Kinh doanh

LĐ

Lao động

LĐLĐ

Liên đoàn Lao động

LĐTB&XH

Lao động - Thương binh và Xã hội

NQD

Ngoài quốc doanh

NSNN

Ngân sách Nhà nước


cho người lao động của mình, dẫn đến thiệt thòi quyền lợi của người lao động,
không an tâm làm việc và ổn định công tác. Bên cạnh đó, tình trạng nợ, trốn, tránh
nộp BHXH của các doanh nghiệp ngày một tinh vi là nguyên nhân chính dẫn đến
thất thu BHXH, ẩn chứa một nguy cơ bất ổn xã hội trong tương lai khi lực lượng lao
động sau này về già không có lương hưu. Tăng thu BHXH cũng chính là tăng số
lượng doanh nghiệp tham gia BHXH, tăng số lao động tham gia BHXH để góp
phần giúp ngày càng nhiều lao động được hưởng các chế độ BHXH, đảm bảo pháp
luật về lao động được thực thi, giảm bớt gánh nặng cho xã hội trong tương lai.
Hiện nay tình trạng vi phạm pháp luật trốn đóng, nợ đóng BHXH diễn ra khá
phức tạp, có nhiều doanh nghiệp thành lập, sử dụng lao động nhưng trốn đóng hoặc
khi trích khoản đóng của người lao động lại kéo dài thời gian làm ảnh hưởng đến
quyền lợi chính đáng của người lao động.
Theo bà Nguyễn Thị Minh - Tổng Giám đốc Bảo hiểm xã hội Việt Nam xác
nhận, hiện nay tình trạng nợ đóng bảo hiểm xã hội tính đến hết tháng 3/2014 lên đến

1


11 nghìn tỷ đồng. Đặc biệt có nhiều đơn vị để nợ trong thời gian dài, gây ảnh hưởng
đến quyền lợi của người lao động. Có trường hợp chủ doanh nghiệp chiếm dụng
tiền BHXH như thực hiện trích trừ tiền BHXH, BHYT của người lao động nhưng
không nộp vào quỹ BHXH...
Về việc thu, nộp bảo hiểm xã hội, ông Trần Đình Liệu, Trưởng ban thu Bảo
hiểm xã hội Việt Nam cho biết: Tình trạng vi phạm pháp luật như: Trốn đóng, nợ
đóng bảo hiểm xã hội đang diễn ra khá phức tạp. Hiện cả nước có trên 500 nghìn
doanh nghiệp đăng ký thành lập, nhưng trên thực tế có khoảng trên 300 nghìn doanh
nghiệp đang hoạt động, trong đó chỉ có 150 nghìn doanh nghiệp tham gia đóng bảo
hiểm xã hội. Như vậy, 50% doanh nghiệp đang hoạt động tại Việt Nam không tham
gia BHXH.
Ông Liệu cũng cho biết cả nước có khoảng 16 triệu người thuộc diện tham

1.2. Mục tiêu nghiên cứu
1.2.1. Mục tiêu chung
Trên cơ sở những lý luận về BHXH, về quản lý thu BHXH, đề tài nhận diện
được thực trạng về công tác quản lý thu BHXH bắt buộc trên địa bàn huyện Gia
Lâm để đề xuất các giải pháp chống thất thu BHXH bắt buộc tại BHXH huyện, từ
đó nhân rộng quản lý đến các quận huyện khác trên địa bàn TP Hà Nội.
1.2.2. Mục tiêu cụ thể
- Góp phần hệ thống hoá cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý thu BHXH và
vấn đề thất thu BHXH bắt buộc tại các cơ quan bảo hiểm hiện nay;
- Đánh giá thực trạng công tác quản lý thu BHXH bắt buộc, thực trạng thất
thu BHXH bắt buộc tại BHXH huyện Gia Lâm từ đó tìm ra các yếu tố ảnh hưởng
đến công tác quản lý thu BHXH bắt buộc trên địa bàn.
- Đề xuất một số giải pháp chống thất thu BHXH bắt buộc tại BHXH huyện
Gia Lâm và các đối tượng liên quan trên địa bàn.
1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài tập trung chủ yếu vào các nội dung sau:
- Công tác thu BHXH và các nguyên nhân dẫn đến thất thu BHXH bắt buộc
trên địa bàn huyện Gia Lâm.
- Giải pháp quản lý chống thất thu BHXH tại huyện Gia Lâm.
1.3.2. Phạm vi nghiên cứu.
- Phạm vi nội dung:

3


+ Các vấn đề lý luận và thực tiễn về BHXH và quản lý chống thất thu BHXH
bắt buộc.
+ Thực trạng công tác thu và thất thu BHXH bắt buộc tại Bảo hiểm Xã hội
huyện Gia Lâm.

độc quyền, đó là: Cung BHXH do Nhà nước độc quyền cung, cầu thì bắt buộc cầu
và mức hưởng BHXH còn thấp nên dẫn đến chất lượng dịch vụ còn kém.
Ba là, những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm
trong BHXH có thể là các rủi ro ngẫu nhiên trái với ý muốn chủ quan của con người
như: Ốm đau, tai nạn lao động… hoặc cũng có thể là những trường hợp xảy ra
không hoàn toàn ngẫu nhiên như: Tuổi già, thai sản… Đồng thời những biến cố đó
có thể xảy ra cả trong quá trình và ngoài quá trình lao động.
Bốn là, phần thu nhập của người lao động bị giảm hoặc mất đi khi gặp phải
các biến cố, rủi ro sẽ được bù đắp hoặc thay thế từ một nguồn quỹ tiền tệ tập trung
được tích tụ lại. Nguồn quỹ này do các bên tham gia BHXH đóng là chủ yếu, ngoài
ra còn nhận được sự hỗ trợ một phần từ Nhà nước.
Năm là, mục tiêu của BHXH là nhằm thỏa mãn những nhu cầu thiết yếu của
người lao động trong trường hợp họ bị giảm hoặc mất thu nhập, mất việc làm.
Những mục tiêu này đã được tổ chức lao động quốc tế cụ thể hóa như sau:
+ Đền bù cho người lao động những khoản thu nhập bị mất để họ đảm bảo
các nhu cầu thiết yếu của cuộc sống.
+ Chăm sóc sức khỏe và chống lại các loại bệnh tật.
+ Xây dựng điều kiện sống để đáp ứng các nhu cầu của dân cư, các nhu cầu
đặc biệt của người già, của người tàn tật và trẻ em.
Với những mục tiêu trên, BHXH đã trở thành một trong những quyền con
người và được Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc thừa nhận và ghi vảo tuyên ngôn nhân

7


quyền ngày 10/12/1948: “Tất cả mọi người với tư cách là thành viên của xã hội đều có
quyền hưởng BHXH, quyền đó được đặt cơ sở trên sự thỏa mãn các quyền về kinh tế,
xã hội và văn hóa nhu cầu cho nhân cách và sự tự do phát triển của con người”.
Tại nước ta, BHXH là một bộ phận quan trọng trong chính sách bảo đảm an
sinh xã hội.

Quỹ BHXH được hình thành chủ yếu từ các nguồn sau:
- Người lao động đóng góp.
- Người sử dụng lao động đóng góp
- Nhà nước đóng và hỗ trợ thêm.
- Thu từ nộp phạt do chậm nộp BHXH của doanh nghiệp.
- Thu từ tài trợ, viện trợ (nếu có)
- Thu từ lãi đầu tư phát triển quỹ
Việc hình thành quỹ BHXH có thể biểu hiện thông qua bảng sau
Bảng 2.1 Quy định thu BHXH bắt buôc năm 2014
Đối tượng
Người lao
động

Mức đóng
8% mức tiền lương,
tiền công tháng đóng

dụng lao
động

Phương thức đóng
Trích từ tiền lương,

Quỹ hưu trí, tử tuất

BHXH
3% quỹ tiền lương,

Người sử



-

tiền công
Hỗ trợ từ
NSNN

-

Tiền phạt do vi phạm
Các nguồn
thu khác

luật BHXH của người
-

tham gia BHXH BB

-

Lãi từ hoạt động đầu
tư quỹ nhàn rỗi
Nguồn: Tổng hợp từ tài liệu nghiên cứu

2.1.2.2 Đặc điểm của quỹ BHXH bắt buộc
Theo Điều 3, Luật BHXH số 71:“Quỹ BHXH bắt buộc là quỹ tài chính độc

9



+ Tính không hoàn trả thể hiện ở chỗ, mặc dù nguyên tắc của BHXH là có
đóng- có hưởng, đóng ít- hưởng ít, đóng nhiều- hưởng nhiều nhưng như vậy không
có nghĩa là những người có mức đóng góp như nhau sẽ chắc chắn được hưởng một
khoản trợ cấp như nhau. Trong thực tế, cùng tham gia BHXH nhưng có người được

11


hưởng nhiều lần, có người được hưởng ít lần (với chế độ ốm đau), thậm chí không
được hưởng (chế độ thai sản).
2.1.3 Quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc
2.1.31. Quản lý thu bảo hiểm xã hội bắt buộc
Tham gia BHXH là nhiệm vụ, nghĩa vụ của các đơn vị sử dụng lao động
nhằm thực hiện quyền lợi cho NLĐ. Việc đóng góp vào quỹ BHXH của các bên
tham gia BHXH là tất yếu vì nguyên tắc có đóng có hưởng.
Vậy thu từ đóng góp của những người tham gia BHXH là nguồn thu chủ yếu
quan trọng nhất cho quỹ BHXH ở hầu hết các quốc gia.
Trên cơ sở nhiệm vụ của công tác thu là phải thu đúng, thu đủ, thu kịp thời và
rõ ràng minh bạch nhằm đảm bảo tính công bằng và quyền lợi giữa những người
tham gia BHXH. Bên cạnh đó cần phải tổ chức theo dõi, ghi chép kết quả đóng
BHXH của từng người, đơn vị để làm cơ sở cho việc tính mức hưởng BHXH theo
quy định.
Hơn nữa, công tác thu BHXH có những đặc điểm sau:
+ Số đối tượng phải thu là rất lớn và gia tăng theo thời gian nên công tác
quản lý thu BHXH là rất khó khăn và phức tạp.
+ Công tác thu mang tính chất định kỳ, lặp đi lặp lại do đó khối lượng công
việc là rất lớn đòi hỏi nguồn nhân lực và cơ sở vật chất phục vụ cho công tác thu
cũng phải tương ứng.
+ Đối tượng thu là tiền nên dễ xảy ra sai pham, vi phạm đạo đức và lạm dụng
quỹ vốn tiền thu BHXH.

đối tượng áp dụng (tham gia BHXH bắt buộc) bao gồm người lao động và người sử
dụng lao động.
- Người lao động tham gia BHXH bắt buộc là công dân Việt Nam, bao gồm:
Người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hợp đồng
lao động có thời hạn từ đủ ba tháng trở lên; Cán bộ, công chức, viên chức; Công
nhân quốc phòng, công nhân công an; Sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp quân đội
nhân dân; sĩ quan, hạ sĩ quan nghiệp vụ, sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên môn kỹ thuật
công an nhân dân; người làm công tác cơ yếu hưởng lương như đối với quân đội
nhân dân, công an nhân dân; Hạ sĩ quan, binh sĩ quân đội nhân dân và hạ sĩ quan,
chiến sĩ công an nhân dân phục vụ có thời hạn; Người làm việc có thời hạn ở nước
ngoài mà trước đó đã đóng BHXH bắt buộc.
- Người sử dụng lao động tham gia BHXH bắt buộc bao gồm cơ quan nhà

13


nước, đơn vị sự nghiệp, đơn vị vũ trang nhân dân; tổ chức chính trị, tổ chức chính
trị - xã hội, tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ
chức xã hội khác; cơ quan, tổ chức nước ngoài, tổ chức quốc tế hoạt động trên lãnh
thổ Việt Nam; doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh cá thể, tổ hợp tác, tổ chức
khác và cá nhân có thuê mướn, sử dụng và trả công cho người lao động.
b. Quản lý quỹ lương đóng BHXH bắt buộc
Căn cứ để tiến hành hoạt động thu BHXH đối với người lao động là tiền
lương tháng, đối với người SDLĐ là tổng quỹ lương của những NLĐ tham gia
BHXH trong đơn vị. Vì vậy để quản lý tốt công tác thu BHXH BB thì một trong
những biện pháp không thể thiếu là quản lý tốt quỹ tiền lương làm căn cứ đóng
BHXH của các đơn vị.
Trên cơ sở các văn bản quy định của Nhà nước về tiền lương làm căn cứ
đóng BHXH được quy định cụ thể như sau:
- Tiền lương hàng tháng làm căn cứ đóng BHXH là tiền lương, tiền công

động và người sử dụng lao động phải đóng vào quỹ BHXH bằng 26% mức tiền
lương, tiền công tháng làm căn cứ đóng BHXH. Trong đó: người lao động đóng
8%, người sử dụng lao động đóng 18 %.
- Phương thức đóng:
Chậm nhất đến ngày cuối cùng của tháng, đơn vị trích tiền đóng BHXH theo
mức quy định đối với người sử dụng lao động và NLĐ, để chuyển cùng một lúc vào
tài khoản thu của cơ quan BHXH mở tại Ngân hàng hoặc Kho bạc Nhà nước.
d. Quản lý tiền thu BHXH bắt buộc
Quỹ BHXH BB là quỹ tài chính độc lập với ngân sách nhà nước, được quản
lý thống nhất theo chế độ tài chính của Nhà nước. Vì vậy việc quản lý tiền thu để
hình thành quỹ BHXH là rất quan trọng.
Vì đối tượng thu là tiền nên rất dễ xảy ra sai phạm, lạm dụng tiền thu BHXH.
Do đó, cần phải quản lý thật tốt tránh thất thoát xảy ra. Tất cả tiền thu BHXH đều
phải chuyển về BHXH Việt Nam để hình thành quỹ BHXH tập trung.
Để thực hiện các nguyên tắc trên, BHXH các tỉnh, huyện được mở tài khoản
chuyên thu ở hệ thống ngân hàng và kho bạc Nhà nước. BHXH tỉnh và BHXH
huyện mở tài khoản này chỉ được sử dụng để thu tiền nộp BHXH ở khu vực mình
quản lý, không được sử dụng tiền thu BHXH vào bất cứ mục đích gì khác. Định kỳ,
BHXH tỉnh, huyện sẽ chuyển số tiền thu được lên cấp trên, từ đó tiền thu BHXH
được tập trung ở cơ quan cao nhất là BHXH Việt Nam.

15


đ. Quản lý thống nhất nguyên tắc thu BHXH bắt buộc
Trong quá trình tiến hành công tác thu với phương châm là thu đúng đối
tượng, đúng phạm vi thu và quan trọng hơn nữa là thu được đủ số tiền đóng BHXH
từ các đối tượng tham gia BHXH thì việc tăng cường công tác quản lý thu BHXH là
vấn đề được các cơ quan quản lý và mọi người rất quan tâm. Để hình thành nên một
kế hoạch thu, một chính sách thu BHXH thích ứng với cơ chế quản lý kinh tế đang