Tr-ờng đại học quốc gia hà nội
tr-ờng đại học KHOA HọC Xã HộI Và NHâN VĂN

--------------------

TRịNH THị HạNH

BIếN đổi Kinh tế của ng-ời m-ờng
vùng hồ thủy điẹn hòa bình
nghiên cứu tr-ơng hợp xã hiền l-ơng, huyện đà bắc, tỉnh hòa
bình

luận văn thạc sỹ khoa học lịch sử

Hà nội 2008


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan tư liệu dùng để viết luận văn này là do tôi thu
thập tại thực địa và trong một số tài liệu thứ cấp (có danh mục ở cuối
luận văn). Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về những thông tin, dữ liệu
đã công bố trong luận văn này.
Hà Nội tháng 11 năm 2008
Trịnh Thị Hạnh


LỜI CẢM ƠN
Luận văn được hoàn thành với sự giúp đỡ của Ủy ban Nhân dân xã
Hiền Lương, cộng đồng người Mường ở xóm Doi, xóm Dưng, xóm Mơ,
xóm Ké, xóm Lương Phong, Trung tâm Dân số Xã hội & Môi trường, ông
Hà Tiến Kè, ông Đinh Quý Hải, ông Xa Văn Chính, ông Hà Viết Sâm,

6. Những đóng góp của luận văn ............................. Error! Bookmark not defined.
7. Nội dung và bố cục luận văn ............................... Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG I. MÔI TRƢỜNG SINH KẾ CỦA NGƢỜI MƢỜNG Ở HIỀN LƢƠNG
......................................................................................... Error! Bookmark not defined.
1. Môi trƣờng sinh kế của ngƣời Mƣờng ở Hiền Lƣơng trƣớc tái định cƣ ..... Error!
Bookmark not defined.
1.1 Môi trƣờng tự nhiên........................................... Error! Bookmark not defined.
1.2 Môi trƣờng xã hội .............................................................................................. 18
2 Môi trƣờng sinh kế của ngƣời Mƣờng ở Hiền Lƣơng sau tái định cƣ ......... Error!
Bookmark not defined.
2.1 Tái định cƣ thủy điện Hòa Bình và của ngƣời Mƣờng ở Hiền Lƣơng ...... Error!
Bookmark not defined.


2.2. Môi trƣờng tự nhiên ở Hiền Lƣơng sau tái định cƣ ........Error! Bookmark not
defined.
2.3 Môi trƣờng xã hội ở Hiền Lƣơng sau tái định cƣ .............................................. 30
Tiểu kết .................................................................................................................... 41
CHƢƠNG 2. BIẾN ĐỔI SINH KẾ CỦA NGƢỜI MƢỜNG Ở HIỀN LƢƠNG ........... 43
1. Sinh kế của ngƣời Mƣờng Hiền Lƣơng trƣớc tái định cƣ ................................... 43
1.1 Sinh kế truyền thống của ngƣời Mƣờng – Hiền Lƣơng .................................... 43
1.2 Sinh kế của ngƣời Mƣờng ở Hiền Lƣơng từ 1954 đến trƣớc tái định cƣ .......... 45
2 Sinh kế của ngƣời Mƣờng ở Hiền Lƣơng ở nơi tái định cƣ ................................. 50
2.1. Định hƣớng phát triển kinh tế xã Hiền Lƣơng và vùng lòng hồ sông Đà ............ 50
2.2. Các họat động sinh kế chính của ngƣời Mƣờng ở Hiền Lƣơng sau tái định cƣ59
2.2.1: Những họat động sinh kế từ góc độ cơ cấu kinh tế xã ..................................... 59
2.2.2 Những họat động sinh kế của ngƣời dân nhìn từ góc độ ngành nghề ................ 66
2.2.3 Kế sinh nhai của ngƣời Mƣờng ở Hiền Lƣơng từ góc độ kinh tế hộ gia đình ... 83
Tiểu kết .................................................................................................................... 91
CHƢƠNG 3. NHỮNG THÍCH ỨNG VỀ VĂN HÓA CỦA NGƢỜI MƢỜNG Ở HIỀN

Bảng 1.4: Địa hình thổ nhƣỡng xóm Mơ
Bảng 1.5: Địa hình thổ nhƣỡng xóm Ké
Bảng 1.6: Địa hình, thổ nhƣỡng của xóm Lƣơng Phong
Bảng 1.7: Dân số của Hiền Lƣơng qua một số năm
Bảng 1.8: Dân số và dân cƣ của xã Hiền Lƣơng, 2007
Bảng 1.9: Phân bố số hộ theo xóm và dân tộc của xã Hiền Lƣơng,
năm 2003
Bảng 1.10: Phân bổ dân số theo 5 xóm khảo sát của Hiền Lƣơng năm
2003
Bảng: 1.11: Lao động và dân trí ở xã Hiền Lƣơng năm 2007
Bảng 1.12: Hiện trạng đƣờng của 5 xóm đƣợc khảo sát năm 2008
Bảng 1.13: Tình hình sử dụng đất nông nghiệp chung của Hiền
Lƣơng qua một số năm
Bảng 1.14: Kết quả giao đất giao rừng đến hộ gia đình trong xã Hiền
Lƣơng tại thời điểm 2008
Bảng 1.15: Tình hình giao đất lâm nghiệp của xã Hiền Lƣơng năm
1995
Bảng 1.16: Tình hình đất nông lâm và lâm nghiệp theo từng xóm
năm 2008
Bảng 2.1: Cơ cấu kinh tế của Hiền Lƣơng năm 1999
Bảng 2.2: Diện tích và năng suất một số loại cây ở Hiền Lƣơng năm
1999
Bảng 2.3: Đàn gia súc, gia cầm ở Hiền Lƣơng năm 1999


Bảng 2.4: Cơ cấu thu nhập của xã năm 2003
Bảng 2.5 Các khoản thu chủ yếu của xã Hiền Lƣơng năm 2003
Bảng 2.6: Cơ cấu thu nhập của Hiền Lƣơng năm 2007
Bảng 2.7: Sản xuất nông nghiệp Hiền Lƣơng năm 2007
Bảng 2.8: Chăn nuôi xã Hiền Lƣơng năm 2007

chƣa có nhiều. Thực tế đặt ra một đòi hỏi cấp bách là phải có những nghiên cứu nghiêm
túc về vấn đề này để tìm ra những vấn đề lý thuyết mới. Sinh kế nơi tái định cƣ thƣờng
thay đổi rất nhiều so với nơi ở cũ, tác động nhiều đến phƣơng hƣớng phát triển kinh tế xã hội tại địa phƣơng và văn hóa tộc ngƣời, thực tế này đòi hỏi những nghiên cứu mới
giúp cho việc bảo tồn và phát huy bản sắc tộc ngƣời ở nơi tái định cƣ.
Ổn định đời sống cho ngƣời dân nơi tái định cƣ là nhiệm vụ quan trọng của nhà
nƣớc và địa phƣơng. Với các cộng đồng dân tộc thiểu số phải di dời, cƣ trú ở những nơi
khó khăn, công tác này càng quan trọng. Nghiên cứu này là tài liệu có giá trị để cho các
cấp các ngành tham khảo trong quá trình thực hiện tái định cƣ cƣ và ổn định đời sống,
sản xuất của đồng bào dân tộc thiểu số nơi tái định cƣ.

2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Nghiên cứu sinh kế ngƣời dân nơi tái định cƣ không thể tách dời quá trình di dân
và tái định cƣ. Di dân và tái định cƣ là một vấn đề xảy ra suốt chiều dài lịch sử dân tộc
Việt Nam cũng cũng các dân tộc khác trên toàn thế giới. Di dân là một hiện tƣợng tất
yếu, quy mô và cách thức tiến hành các cuộc di dân thể hiện đƣợc phần nào trình độ phát


triển của quốc gia hay tộc ngƣời. Di dân thƣờng đƣợc phân thành hai loại từ quan điểm
của những ngƣời lập chính sách là di dân tự nguyện và di dân không tự nguyện(1). Di dân
tái định cƣ các công trình thủy điện, thủy lợi là thuộc loại di dân không tự nguyện.
Nghiên cứu về di dân tái định cƣ các công trình thủy điện khá rầm rộ với các công trình
nghiên cứu của nhiều nhà nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Đi đầu là các công
công trình nghiên cứu của Bộ tài nguyên và Môi trƣờng, Bộ Nông nghiệp và Phát triển
nông thôn, rồi các sở Tài nguyên và Môi trƣờng ở các tỉnh có các công trình thủy điện
lớn. Bên cạnh đó là các nghiên cứu phát triển của các tổ chức phi chính phủ quốc tế và
Việt Nam(2). Ảnh hƣởng về môi trƣờng và sinh kế của ngƣời dân tái định cƣ bởi các công
trình thủy điện nhƣ thủy điện Yali, thủy điện Sêsan, thủy điện Bản Vẽ, thủy điện A
Vƣơng, thủy điện Sơn La… đã đƣợc nhiều ngành và lĩnh vực quan tâm. Hội liên hiệp các
Khoa học Việt Nam cùng với các tổ chức thành viên của mình đã tổ chức Hội thảo Năng
lượng Tái định cư và Phát triển bền vững, quy tụ ý kiến của nhiều nhà nghiên cứu, là cơ

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. AAV, CPSE (2007), Báo cáo kết quả: Điều tra hiện trạng kinh tế xã hội và đề
xuất giải pháp hỗ trợ người nghèo tại huyện Đà Bắc tỉnh Hòa Bình.
2. Ban chấp hành đảng bộ huyện Đà Bắc (1997), Lịch sử cách mạng của Đảng bộ và
nhân dân huyện Đà Bắc (1930 – 1975)
3. Ban chấp hành Đảng bộ huyện Đà Bắc (1991), Chi bộ Hiền Lương cơ sở Đảng xã
đầu tiên huyện Đà Bắc.
4. Ban chấp hành đảng bộ huyện Đà Bắc (2000), Lịch sử cách mạng của Đảng bộ và
nhân dân huyện Đà Bắc (1975 - 2000)
5. Trần Bình (2005), Tập quán mưu sinh của các dân tộc thiểu số ở Đông Bắc Việt
Nam, Nhà xuất bản Phƣơng Đông, Hà Nội
6. Bộ nông nghiệp & Phát triển nông thôn (2007), Các văn bản quy phạm pháp luật
liên quan đến giao rừng, cho thuê rừng giai đoạn 2007 – 2010; Hỗ trợ người dân
vùng cao canh tác nông lâm nghiệp bền vững trên đất nương rẫy giai đoạn 2008 –
2012. Tài liệu download từ internet
7. Bộ nông nghiệp & Phát triển nông thôn, Cục hợp tác xã và Phát triển nông thôn
(2006), Về chính sách di dân, tái định cư các công trình thủy điện, thủy lợi. Tài
liệu hội thảo.
8. Công ty cổ phần thông tin kinh tế đối ngoại (2005), Hòa Bình, thế và lực mới
trong thế kỷ XXI. Nxb Chính trị quốc gia
9. Cục định canh đinh cƣ và vùng kinh tế mới, Di dân, kinh tế mới, định canh định
cư: Llịch sử và truyền thống. Nxb Nông nghiệp
10. Cục định canh định cƣ và vùng kinh tế mới, dự án VIE/95/004 – Chƣơng trình
phát triển Liên hợp quốc (1999), Nghiên cứu di dân ở Việt Nam. Nxb Nông nghiệp
11. Dự án Phục hồi rừng tự nhiên vùng phòng hộ đầu nguồn bị suy thoái tại miền Bắc
Việt Nam (RENFODA – JICA) (2004), Báo cáo khảo sát cơ sở I.
12. Dự án Phục hồi rừng tự nhiên vùng phòng hộ đầu nguồn bị suy thoái tại miền Bắc
Việt Nam (RENFODA – JICA) (2004), Điều tra tư vấn điều tra cơ sở trong vùng




yếu hội thảo văn hóa dân tộc Mƣờng tại Hòa Bình tháng 9 năm 1993
27. Viện dân tộc học (1993): Những biến đổi về kinh tế - văn hóa ở núi phía Bắc. Nxb
Khoa học xã hội, Hà Nội.
28. Viện dân tộc học (2005), Biến đổi về xã hội và văn hóa của người Mường tỉnh
Hòa Bình dưới tác động của kinh tế thị trường 1986 – 2004. Báo cáo đề tài tiềm
năng 2004 của Tòa soạn Tạp chí Dân tộc học.
29. Viện dân tộc học (2006), Tri thức địa phương của người Mường trong sử dụng và
quản lý tài nguyên thiên nhiên. Báo cáo đề tài cấp viện 2006 của Trung tâm Nhân
học phát triển.
30. Viện Dân tộc học & Trung tâm Khoa học xã hội & Nhân văn Quốc gia, Dự án xóa
đói giảm nghèo tại địa phƣơng (2000), Hội thảo dân tộc thiểu số và giảm nghèo.
Tài liệu hội thảo
31. Trung tâm nghiên cứu Giới, Môi trƣờng và Phát triển bền vững (2003): Hưởng
dụng đất ở vùng cao Việt Nam. Kỷ yếu hội thảo
32. Trần Từ (1996), Người Mường ở Hòa Bình. Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam
33. Ủy ban Nhân dân huyện Đà Bắc (2007), Kế hoạch phát triển kinh tế xã hội huyện
Đà Bắc năm 2008.
34. Ủy ban Nhân dân xã Hiền Lƣơng (2000), Dự án giảm nghèo xã Hiền Lương –
huyện Đà Bắc – tỉnh Hòa Bình.
35. Viện Dân tộc học (1978), Các dân tộc ít người ở Việt Nam (các tỉnh phía Bắc).
Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.