1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA VĂN HỌC
======== *** ========

LƢƠNG THỊ HUYỀN THƢƠNG

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN TRUYỀN KÌ VIỆT NAM
THẾ KỈ XVIII - NỬA ĐẦU THẾ KỈ XIX

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

HÀ NỘI - 2009


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA VĂN HỌC
***0O0***

LƢƠNG THỊ HUYỀN THƢƠNG

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN TRUYỀN KÌ VIỆT NAM
THẾ KỈ XVIII – NỬA ĐẦU THẾ KỈ XIX
Chuyên ngành Văn học Việt Nam
Mã số: 60.22.34

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC


Một số thuật ngữ ................................................... Error! Bookmark not defined.

1.1.1.1. Yếu tố kì ảo và văn học kì ảo ................................ Error! Bookmark not defined.
1.1.1.2. Thuật ngữ “Truyền kì” và thuật ngữ liên quan .... Error! Bookmark not defined.
1.1.2.

Một chặng đường truyền kì .................................. Error! Bookmark not defined.

1.1.2.1. Thành tựu truyền kì thế giới.................................. Error! Bookmark not defined.
1.1.2.2. Bảy thế kỉ truyền kì Việt Nam ............................... Error! Bookmark not defined.
1.2.

Truyền kì thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX: Vài nét về hoàn cảnh xã hội, lịch sử,

văn hóa, văn học ....................................................................... Error! Bookmark not defined.
1.2.1.

Bối cảnh chính trị xã hội, văn học ....................... Error! Bookmark not defined.

1.2.2. Thời kì nở rộ của thể loại truyền kì ........................... Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 2. NHỮNG XU HƢỚNG MỚI TRONG NỘI DUNG PHẢN ÁNH ......... Error!
Bookmark not defined.
2.1. Sự chuyển hƣớng trong tƣ tƣởng .................................... Error! Bookmark not defined.
2.1.1. Trung thành với lí tưởng Nho gia .............................. Error! Bookmark not defined.
2.1.2. Day dứt vì cõi lòng hoài Lê......................................... Error! Bookmark not defined.
2.1.3. Dựa dẫm vào tư tưởng Lão Trang ............................. Error! Bookmark not defined.
2.2. Đề tài gắn với đời sống thế sự .......................................... Error! Bookmark not defined.
2.2.1. Đậm chất kí sự ............................................................ Error! Bookmark not defined.
2.2.2. Nghiêng về khảo cứu .................................................. Error! Bookmark not defined.
2.3. Xu hƣớng viết về ngƣời thật, việc thật ............................ Error! Bookmark not defined.

3.3.4. Kết cấu chuẩn ............................................................. Error! Bookmark not defined.
Tổng kết (phần nội dung) ........................................................ Error! Bookmark not defined.
LỜI KẾT ................................................................................... Error! Bookmark not defined.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................................... 17
PHỤ LỤC.................................................................................. Error! Bookmark not defined.


1. Lí do chọn đề tài
Từ điển Văn học Việt Nam (Từ nguồn gốc đến hết thế kỉ XIX, NXB Giáo
dục, Hà Nội, 1999) cho biết: Truyền kì là một thể loại văn xuôi tự sự viết bằng
chữ Hán trong văn học trung đại. Tên gọi của thể loại vốn có nguồn gốc từ văn
học cổ và trung đại Trung Hoa 1. Đây là một thể loại văn học nhiều thành tựu của
văn học Đông Á, một đối tượng nghiêm túc và hấp dẫn đối với các nhà nghiên
cứu Trung Quốc, Đài Loan, Hàn Quốc, Nhật Bản, Nga, Pháp… Trong khi đó, ở
Việt Nam, không giống như các thể loại khác (thơ, truyện thơ nôm, truyện ngắn,
tiểu thuyết…), trong một thời gian dài, truyện truyền kì còn chưa được nhìn nhận
dưới góc độ thể loại mà mới chỉ được các nhà nghiên cứu chú ý ở cấp độ tác
phẩm, mà sức hút mạnh nhất dường như cũng chỉ mới tập trung vào Truyền kì
mạn lục 2 của Nguyễn Dữ (thế kỉ XVI). Và thể loại truyền kì vẫn chưa có một
chỗ đứng thỏa đáng trong lịch sử văn học. Hiện tại, nó mới chỉ được đưa vào
giảng dạy chính thức ở bậc phổ thông và dừng lại ở cấp độ tác phẩm. Đó đúng là
một thiệt thòi cho truyện truyền kì, một bộ phận văn học quan trọng – một sắc
màu kì lạ trong diện mạo muôn màu của văn học Việt Nam.
Giai đoạn thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX (đặc biệt là từ nửa sau thế kỉ
XVIII trở đi), được phong trào cách tân và nhân văn nâng đỡ, văn học viết bằng
chữ Hán và chữ Nôm, văn học viết bác học, văn học viết bình dân đều phát triển
chưa từng có và trở thành giai đoạn rực rỡ nhất trong lịch sử văn học nước nhà,
với rất nhiều thể loại (thơ Đường luật, thơ lục bát, phú, ngâm khúc, truyện thơ,
1


truyền là của vua Lê Thánh Tông, 1442 - 1497) và Truyền kì mạn lục (Nguyễn
Dữ) của thế kỉ XV, XVI đã không có người kế vị? Trong khi thực tế, nó vẫn phát
triển, thậm chí với một tốc độ chóng mặt cả về số lượng tác gia và tác phẩm. Hay


là những truyện truyền kì trong giai đoạn này kém về chất lượng? Cũng không
phải! Bởi vì đã có sự xuất hiện của những tác gia, tác phẩm xuất sắc, như một
Đoàn Thị Điểm chín muồi và đầy nữ quyền trong Truyền kì tân phả; một Vũ
Trinh kiên định, sâu sắc với Lan Trì kiến văn lục; một Phạm Đình Hổ thông
thái, uyên bác qua Vũ Trung tùy bút và Tang thƣơng ngẫu lục (viết chung với
Nguyễn Án)… Thậm chí, chúng tôi biết đã có nhiều bạn sinh viên cùng chuyên
ngành với mình khẳng định một cách chắc chắn trong luận văn rằng: “Ở giai
đoạn suy tàn của truyện truyền kì, Truyền kì tân phả của Đoàn Thị Điểm ra đời
trong những năm đầu thế kỉ XVIII được xem là tác phẩm tiêu biểu. Đặt tên cho
tập sách của mình là Tục truyền kì, Đoàn Thị Điểm muốn qua đó tiếp tục công
trình của Nguyễn Dữ. Sau Truyền kì tân phả, một số tác giả tuy vẫn sử dụng
yếu tố kì ảo trong sáng tác của mình, tuy nhiên sự biến ảo phong phú đã không
bằng Truyền kì mạn lục và lại quay về tuân thủ sự thật lịch sử cứng nhắc. Sang
thế kỉ XVIII, trước sự thay đổi của hoàn cảnh xã hội, nhất là sự hưng thịnh của
chữ Nôm, truyện truyền kì chữ Hán bắt đầu suy thoái dần, thay vào đó là thể loại
mới, đó là truyện thơ Nôm” [Phạm Thu Trang]. Đó chính là lí do khiến chúng tôi
quan tâm và muốn góp phần khẳng định vị thế cho truyện truyền kì giai đoạn
này.
Cũng giống như số phận của truyện truyền kì Việt Nam nói chung, truyện
truyền kì thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX từ lâu đã được các nhà khoa học
quan tâm nghiên cứu nhưng mới chỉ dừng lại ở mức độ tác phẩm, hoặc giới thiệu
chung. Luận văn của chúng tôi bước đầu muốn đi sâu nghiên cứu một cách tổng
quát, cụ thể hơn những vấn đề nội dung cũng như nghệ thuật của truyện truyền
kì giai đoạn này và từ đó chỉ ra những cách tân đổi mới của thể loại.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề

học và nghiên cứu sinh ở một số cơ sở đào tạo sau đại học.
Một điều lạ là trong cuốn 150 thuật ngữ văn học (Lại Nguyên Ân biên
soạn, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, tháng 6/1999) không thấy có sự xuất hiện
của thuật ngữ truyền kì. Còn trong cuốn Từ điển Văn học Việt Nam – Từ nguồn
gốc đến hết thế kỉ XIX cũng do Lại Nguyên Ân biên soạn và xuất hiện cùng thời
điểm (nhưng do NXB Giáo dục ấn hành) thì truyền kì đã được nhắc tới với tư
cách là “Một thể loại văn xuôi tự sự viết bằng chữ Hán ở văn học trung đại… với
đặc điểm là luôn luôn có môtip kì quái, hoang đường lồng trong một cốt truyện
sinh hoạt thế sự hoặc đời tư, thường là truyện tình” [6, 634].
Một điều mừng lớn cho những nhà nghiên cứu và những sinh viên quan
tâm đến truyền kì, là lần đầu tiên đã có một bộ sách tổng hợp về truyền kì trên
phương diện một hiện tượng văn học, đó là Truyện truyền kì Việt Nam của
NXB Giáo dục, phát hành năm 1999, và đối tượng nghiên cứu của luận văn
(truyện truyền kì Việt Nam giai đoạn thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX) có một
chút ở cuối quyển một và phần nhiều trong quyển hai (tập III – tập IV). Đây rõ
ràng là một minh chứng cho sự chú tâm vào thể loại này của giới nghiên cứu. Có
điều, trong đó, các nhà nghiên cứu mới làm công việc biên soạn, dịch và tập hợp
các tác phẩm lại cạnh nhau; trong đó có đưa ra tên và tác phẩm của những tác giả
riêng biệt, cũng như khái quát một vài nét về cuộc đời cũng như nội dung tư
tưởng tác phẩm của họ, chứ chưa đưa ra bức tranh toàn cảnh về thể loại, cũng
như so sánh để chỉ ra những nét tương đồng và cao hơn nữa là tính qui luật chi
phối trong nội dung, nghệ thuật của các tác giả, tác phẩm giai đoạn này.
Như phần trên chúng tôi đã đưa ra, từ trước tới nay, truyện truyền kì thế kỉ
XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX thường được nghiên cứu chung trong dòng chảy của
thể truyền kì hoặc nghiên cứu riêng về một vài tác giả, tác phẩm xuất sắc của nó


(như Vũ Trinh với Lan Trì kiến văn lục, Phạm Đình Hổ với Vũ Trung tùy bút,
Phạm Đình Hổ và Nguyễn Án đồng tác giả Tang thương ngẫu lục, Trương
Quốc Dụng viết Thoái thực kí văn…). Hầu hết các tác giả đều chưa có ý khái

Hán thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX (Luận án Tiến sĩ văn học, Hà Nội,
2002) đã tạm xếp những tác phẩm kí của giai đoạn này thành bốn nhóm đề tài
chính, trong đó có một nhóm là kí về chuyện kì “ghi chép những chuyện đồn,
chuyện kì lạ, những giai thoại, truyền thuyết lưu truyền trong dân gian”
[ngọclan-81].
Còn khá nhiều những bài viết, bài nghiên cứu, luận văn viết về những tác
phẩm riêng lẻ, hoặc viết về một đặc điểm (chẳng hạn như hình ảnh người phụ
nữ, yếu tố kì ảo… trong truyện truyền kì) mà chúng tôi không thể dẫn ra hết
được. Yếu tố kì ảo trong văn học gần đây cũng được một số nhà nghiên cứu
trong nước quan tâm như PGS.TS Nguyễn Văn Dân, Th.S Lê Nguyên Long…
trong đó có cả các bài nghiên cứu đưa ra những thuật ngữ, những định danh một
cách khoa học, rõ ràng, và cả những bản dịch tư liệu của nước ngoài. Như vậy có
thể thấy, ở thời hiện đại, sự kì ảo trong văn học Việt Nam đã tiếp cận gần hơn
với văn học thế giới. Đồng thời, sự quan tâm của giới nghiên cứu dành cho thể
loại truyền kì đã đến từ nhiều góc độ.
3. Phạm vi nghiên cứu
- Khi nghiên cứu văn bản tác phẩm, chúng tôi chủ yếu dựa vào hai tập
sách Tổng tập Tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam của Viện Nghiên cứu Hán Nôm,
NXB Thế giới, 1997 và Truyện truyền kì Việt Nam (quyển hai, tập 3+4) do
Nguyễn Huệ Chi chủ biên, NXB Giáo dục, 1999. Trong đó, những khảo sát vẫn
dựa trên cuốn Truyện truyền kì Việt Nam, bởi những truyện trong cuốn này đã


được tuyển chọn cho đúng với tính chất truyền kì, còn cuốn kia chỉ mang tính
chất tham khảo, bởi có nhiều truyện không cùng thể loại được đề cập trong luận
văn này.
- Do khuôn khổ của luận văn, và đặc biệt là sự hạn chế trong việc thu thập
tài liệu, chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu tác phẩm của những tác giả tiêu biểu
trong thời kì này, cụ thể đó là các tác giả Đoàn Thị Điểm với Truyền kì Tân
Phả, Vũ Phương Đề với Công dƣ tiệp kí, Vũ Trinh với Lan Trì kiến văn lục,


Truyền kì tân
phả

Đoàn Thị Điểm

3

2

Công dư tiệp kí

Vũ Phương Đề

22

3

Lan Trì kiến văn
lục

Vũ Trinh

39

Sách gồm 45 truyện và 4 bài
tựa


4

3

Sách gồm 1 lời tự thuật và
89 truyện

7

Thoái thực kí
văn

Trương Quốc
Dụng

3

Sách gồm 8 quyển và 1 lời
dẫn

Tổng

7 tập sách

8 tác giả

86
truyện

- Chúng tôi có so sánh, đối chiếu với một vài tác giả và tác phẩm tiêu biểu
của giai đoạn trước (Lê Thánh Tông – Thánh Tông di thảo, Nguyễn Dữ Truyền kì mạn lục…)
- Đồng thời chúng tôi cũng có sự liên hệ với một vài tác phẩm, tác giả của

Chương 1: Trong dòng chảy truyền kì: Nêu những nét khái quát về văn
học truyền kì của Việt Nam và thế giới; bối cảnh lịch sử và văn hóa, văn học
Việt Nam thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX
Chương 2: Những xu hướng mới trong nội dung phản ánh
Chương 3: Những đổi mới trong nghệ thuật biểu hiện
Do thời gian và phạm vi nghiên cứu có hạn nên luận văn này không thể
giải quyết trọn vẹn và thấu đáo những vấn đề đặt ra cũng như đề cập đến. Chúng
tôi hi vọng sẽ có nhiều hơn nữa những bài viết, những công trình nghiên cứu của


các tác giả để tiếp tục tìm hiểu sâu hơn và có những nhận định mới về một giai
đoạn, một thể loại văn học Việt Nam.


DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
I. Tác phẩm
1. Nguyễn Huệ Chi (chủ biên), Truyện truyền kì Việt Nam, Quyển hai (tập III
– IV), NXB Giáo dục, 1999
2. Ngô Tự Lập (sưu tầm và giới thiệu), Truyện kì ảo thế giới (tập 2), NXB
Văn học, 1999
3. Trần Nghĩa (chủ biên), Tổng tập Tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam (tập 1 và
2), NXB Thế giới, HN, 1997
4. Vũ Quỳnh, Kiều Phú, Nguyễn Dữ (Đinh Gia Khánh – Nguyễn Ngọc San
dịch), Lĩnh Nam chích quái, Truyền kì mạn lục, NXB Kim Đồng, HN,
2006
5. Lê Hữu Trác (Phan Võ dịch), Thượng kinh kí sự - Kể chuyện lên kinh,
NXB Văn học, HN, 1971
II. Tài liệu từ điển
6. Lại Nguyên Ân (biên soạn), Từ điển Văn học Việt Nam (Từ nguồn gốc đến
hết thế kỉ XIX), NXB Giáo dục, HN, 1999

HN, 2004
22. Hà Minh Đức (chủ biên), Lí luận Văn học, NXB Giáo dục, HN, 1995


23. Kiều Thu Hoạch (chủ biên), Tổng tập Văn học dân gian người Việt (Tập
5: Truyền thuyết dân gian người Việt), NXB KHXH, HN, 2004
24. V.I. Lênin, Bàn về văn hóa, văn học, NXB Văn học, HN, 1977
25. V.I. Lênin, Về văn học và nghệ thuật, NXB Sự thật, HN, 1957
26. Nguyễn Lộc, Văn học Việt Nam – Nửa cuối thế kỉ XIII - nửa đầu thế kỉ
XIX (tập 1 và 2), NXB ĐH&THCN, HN, 1978
27. Phan Trọng Luận (Tổng chủ biên), Bài tập Ngữ văn 10, tập 1, NXB Giáo
dục, HN, 2008
28. Phan Trọng Luận (Tổng chủ biên), Ngữ văn 10, tập 1, NXB Giáo dục,
HN, 2008
29. Lu. M lotman (Trần Ngọc Vương, Trịnh Bá Đĩnh, Nguyễn Thu Thủy
dịch, Trần Ngọc Vương hiệu đính), Cấu trúc văn bản nghệ thuật, NXB
ĐH Quốc gia, HN, 2004
30. Phạm An Miên – Phạm Lê Huân, Để học tốt Tiếng Việt 5, tập 1, NXB
Giáo dục
31. Nhiều tác giả, Lịch sử văn học Trung Quốc (tập 2), NXB Giáo dục, HN,
2001
32. Nhiều tác giả, Văn học phương Tây, NXB Giáo dục, HN, 2002
33. Lê Chí Quế, Văn hóa dân gian – Khảo sát và nghiên cứu, NXB ĐH Quốc
gia, HN, 2001
34. Bùi Duy Tân (chủ biên), Tư liệu văn 10 (phần VHVN), NXB Giáo dục,
HN, 1997
35. Tiếng Việt 5, tập 1, NXB Giáo dục
IV.

Sách nghiên cứu văn học

Giáo dục, HN, 2008
48. Nguyễn Khắc Viện, Bàn về đạo Nho
49. Trần Ngọc Vương, Nhà nho tài tử và Văn học Việt Nam, NXB Giáo dục,
HN, 1992
50. Trần Ngọc Vương, Văn học Việt Nam – Dòng riêng giữa nguồn chung,
NXB ĐH Quốc gia Hà Nội, 1999
51. Trần Ngọc Vương (chủ biên), Văn học Việt Nam thế kỉ X-XIX – Những
vấn đề lí luận và lịch sử, NXB Giáo dục, HN, 2007
V. Bài viết trên báo, tạp chí
52. Lê Nguyên Long, Về khái niệm cái kì ảo và văn học kì ảo trong nghiên
cứu văn học, Khoa Văn học, ĐH KHXH&NV, HN
53. Phạm Quang Long, Một số vấn đề về chủ nghĩa hiện thực trong Văn học
Việt Nam, ĐH Quốc gia Hà Nội
54. Nguyễn Kim Sơn (dịch và sưu tầm), Mĩ học tiểu thuyết, HN, 2004
55. Nguyễn Kim Sơn, Những chuyển biến của văn học thế kỉ XVIII – đầu thế
kỉ XIX nhìn từ góc độ sự tác động của Nho học tới văn học, Tạp chí Văn
học, Số 8, 1998
56. Vũ Thanh, Dư ba của truyện truyền kì, chí dị trong văn học Việt Nam
hiện đại, Những vấn đề lí luận và lịch sử văn học (Hà Minh Đức chủ
biên), NXB KHXH, HN, 2001
57.

Vũ Thanh, Thánh Tông di thảo – Bước đột khởi trong tiến

trình phát triển của thể lại truyện ngắn Việt Nam trung cổ, Hoàng đế Lê


Thánh Tông – Nhà chính trị tài năng, Nhà văn hóa lỗi lạc, Nhà thơ lớn,
NXB KHXH, HN, 1998