GIÁO TRÌNH Y HỌC CỔ TRUYỀN
PHẦN: BIỆN CHỨNG LUẬN TRỊ CƠ
BẢN
CHƯƠNG 1
LỊCH SỬ YHCT VIỆT NAM VÀ PHƯƠNG
HƯỚNG KẾT HỢP 2 NỀN Y HỌC.
YHCT Việt nam, nền y học của 54 bộ tộc trong đại gia đình các
dân tộc Việt nam đã hình thành và phát triển trong suốt chiều dài hàng
ngàn năm lao động sản xuất đấu tranh với thiên nhiên dựng nước và giữ
nước, giao lưu với các dân tộc khác trong khu vực nên Việt nam có nền y
học truyền thống rất phong phú và đa dạng. Việt nam là cái nôi của loại
người, cũng là cái nôi của thuốc cổ truyền (thực vật động vật và khoáng
vật).
1.1. LỊCH SỬ YHCT VIỆT NAM.

1.1.1.Việt nam có địa sinh học riêng.
Theo nghiên cứu của nhiều ngành khoa học: mặt trời có khoảng 5
tỷ năm. Thời nguyên đại cổ sinh cách đây 600 triệu năm.Thời nguyên đại
trung sinh cách đây 200 triệu năm, giải đất nước ta lúc đầu như mầm
xương sống hình chữ S đó là dãy núi Trường sơn.Thời đại Tân sinh cách
đây 50 triệu năm là thời kỳ tạo đất bồi đắp hợp thành lục địa Á châu có
kết cấu địa chất địa tầng có sông, núi…
Cuối thời kỳ Đệ Tam đã có vượn cao cấp cách đây 10 – 20 triệu
năm. Nhiều nhà khảo cổ học Việt nam đã chứng minh con người Việt
nam xuất hiện từ thời kỳ Canh Tân; cái nôi của loài người và cũng là cái
nôi của các thuốc thảo mộc.Do thời kỳ băng hà kéo dài Thủy Canh Tân
đến Canh Tân. Nhưng ở nước ta nói riêng và ở đông nam châu Á nói
chung chỉ có mưa lớn. Sau băng hà nước biển tràn lên kết hợp với khí hậu
nhiệt đới gió mùa tạo điều kiện thuận lợi cho thực vật phát triển nguồn
thức ăn của nhiều loại động vật trong đó có con người. Vượn ăn cỏ cây
động vật để sống đồng thời cũng chọn lọc tự nhiên những động vật và cây

11 quyển, chọn lọc 580 vị thuốc phân loại theo nguồn gốc (23 loại): cỏ
hoang, dây leo, mọc ở nước, có cánh chim cầm, thú…chọn lọc dược liệu
có trong nước tổ chức thành 3 – 873 bài thuốc điều trị 182 chứng bệnh
của 10 khoa.
- Tác phẩm “Hồng nghĩa giác tư y thư” tóm tắt tác dụng 630 vị
thuốc theo biện chứng luận trị ông được tôn là thánh thuốc nam. Năm
1835 Tuệ Tĩnh được mời sang Trung Quốc chữa bệnh cho Vua nhà minh
và bị giữ lại cho đến khi chết.
- Đời Hồ (1400 – 1406) phát triển châm cứu có Nguyền Đại Năng
soạn cuốn sách “châm cứu tiệp hiệu diễn ca”…
- Thời kỳ đô hộ của giác minh Trung Quốc (1047 – 1427), trong 20
năm dưới ách đô hộ của Triều Minh y học dân tộc bị tổn thất nghiêm
trọng.
- Hậu Lê (1428 – 1788) có bộ luật Hồng Đức đời Lê Thánh Tông
(1460 – 1479) ban hành quy chế làm thuốc, 1665 Lê Huyền Tông 2 lần ra
lệnh cấm hút thuốc lào; ở triều đình có Thái y viện, các tính có tế sinh
đường, ở quân đội có sở lương y. Hoàng Đôn Hoà và Trịnh Đôn Phát là
lương phục vụ trong quân đội nhà Lê tác phẩm nổi tiếng là “Hoạt nhân
toát yếu” được sắc phong của Vua Lê Thánh Tông “Lương y quốc, Thọ
tư dân”. Hiện nay nhân dân lập đền thờ Hoàng Đôn Hoà tại quê ông thôn
Đa sĩ Kiến Hưng Hà Đông Hà Tây.
Đặc biệt trong thời kỳ này có Lê Hữu Trác hiệu là Hải Thượng Lãn
Ông (1720 – 1791) quê Văn xá Yên Mỹ tỉnh Hải Hưng ông đã tóm lược y
lý y học truyền thông phương Đông, tổng kết những thành tựu y học cổ
truyền Việt Nam từ trược đến thế kỷ XVIII và đã vận dụng sáng tạo
2


những tinh hoa y học cổ truyền vào điều kiện thời tiết khí hậu liên quan
đến đặc điểm phát bệnh ở nước ta. Tác phẩm “Hải Thượng Lãn Ông y

Nghị quyết của đại hội Đảng lần thứ III năm 1960 đã ghi rõ phương
hướng kết hợp 2 nền y học “phối hợp chặt chẽ Đông y với Tây y trong
công tác y tế trên các mặt phòng bệnh, chữa bệnh, sản xuất thuốc nam,
đào tạo cán bộ và nghiên cứu khoa học”. Chỉ thị 101/TTg của thủ tướng
chính phủ cũng ghi cụ thể: “Trên cơ sở khoa học, thừa kế, phát huy
những kinh nghiệm tốt của Đông y với Tây y nhằm tăng cường khả năng
phòng bệnh và chữa bệnh cho nhân dân tiến lên xây dựng một nền y học
Việt nam xã hội chủ nghĩa”.Chỉ thị 21/CP ngày 19/2/1967 của thủ tướng
chính phủ. Chỉ thị 210 TTG/VP ngày 6/12/1966 về công tác dược liệu.
Triển khai nghị quyết Đại hội Đảng IV, V nghị quyết 200 – CP ngày
21/8/1978 và NQ 266 – CP ngày 19/10/1978.
3


Ngày nay việc kết hợp 2 nền y học đã được ghi trong hiến pháp nước
cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt nam, trở thành một pháp lệnh của nhà
nước. Nghị quyết Đại hội Đảng VII “kết hợp y học hiện đại với y học cổ
truyền từng bước hiện đại hoá y học cổ truyền, giữ gìn bản sắc y học cổ
truyền” trở thành phương châm của ngành y tế.

1.2.1. Về tổ chức:
Bộ y tế có Vụ y học cổ truyền, có viện y học dân tộc, có 2 viện nghiên
cứu dược học dân tộc ở thủ đô Hà nội và thành phố Hồ Chí Minh, tỉnh có
viện y học dân tộc tỉnh, trong các viện đa khoa tỉnh có khoa y học dân
tộc, trong các bệnh viện huyện, trạm y tế xã cũng đều có bộ phận y học
cổ truyền.
Trong quân đội có viện y học dân tộc quân đội, HVQY có bộ môn y học
dân tộc, cục quân y có phòng y học dân tộc, các bệnh viện loại A đa khoa
loại B, các quân khu, quân đoàn, quân chủng đều có bộ phận y học dân
tộc.


+ Trên cơ sở khoa học hiện đại mà thừa kế chỉnh lý nâng cao phát
huy và phát triển y học cổ truyền dân tộc.
+ Kết hợp YHHĐ với YHCT trên các mặt: phòng bệnh, chữa bệnh
và sản xuất thuốc đào tạo cán bộ và nghiên cứu khoa học.
+ Tiến tới xây dựng một nền y học Việt nam xã hội chủ nghĩa có
đầy đủ tính chất khoa học dân tộc và đại chúng.

CHƯƠNG 2.
HỌC THUYẾT ÂM DƯƠNG - NGŨ HÀNH
HỌC THUYẾT TẠNG TƯỢNG VÀ HỌC
THUYẾT KHÍ, HUYẾT, TÂN DỊCH.
2.1. HỌC THUYẾT ÂM DƯƠNG - NGŨ HÀNH (THE YIN –
YANG AND THE FIVE ELEMENTS).
Âm dương ngũ hành là học thuyết cơ bản của y học cổ truyền. Học thuyết
này thể hiện quan điểm duy vật biện chứng tự phát được ứng dụng từ hơn
hai nghìn năm trước công nguyên, qua tổng kết thực tiễn ngày nay đã trở
thành hệ thống lý luận cơ bản của y học cổ truyền dân tộc. Nội dung học
thuyết đã chỉ rõ chức năng của cơ thể, đã khái quát quy luật phát sinh,
phát triển và thoái lui của nguyên nhân bệnh lý và chỉ đạo mọi nội dung
chẩn đoán, điều trị và dự phòng trong lâm sàng.

5


2.1.1. Học thuyết âm dương
Khái niệm cơ bản: học thuyết âm dương là học thuyết phác thảo quan
điểm mâu thuẫn, giới thiệu các hiện tượng sinh lý, bệnh lý trong cơ thể từ
đó đề ra nguyên tắc điều trị và dụng dược (hay lý luận sử dụng dược vật).
Người xưa cho rằng: các bộ phận cấu tạo nên cơ thể đều do hai khái niệm vật

đối, vì vậy trong điều kiện nhất định, thuộc tính sẽ thay đổi.
VD: quan hệ giữa lưng và bụng (bụng thuộc âm mà lưng thuộc dương)
nhưng khi xét tương quan giữa ngực và bụng thì tất nhiên ngực ở trên
thuộc dương, bụng ở dưới thuộc âm.
2.1.1. 2. Âm dương hỗ căn.
Người xưa cho rằng: “dương sinh ở âm, âm sinh ở dương”, “cô âm bất
sinh, độc dương bất trưởng” nghĩa là âm dương cùng song song tồn tại,
dựa vào nhau mà phát triển (không có dương tức là không có âm, trái lại
không có âm tức là không có dương). Âm dương là hai phạm trù căn bản
để duy trì sự sống “sinh vi bản, bản thuộc âm dương: Sinh mệnh từ mở
đầu đến kết thúc là một quá trình đấu tranh tương hỗ, quá trình tương
quan chặt chẽ tới âm dương, nếu như mất đi mối quan hệ âm dương cũng
có nghĩa là không còn sự sống; vì thế quan điểm của y học dân tộc là:
“âm dương hỗ căn”.
- Về sinh lý mà nói: công năng của toàn cơ thể thuộc dương, cơ sở vật
chất của toàn cơ thể thuộc âm. Công năng hoạt động chủ yếu dựa vào vật
chất là cơ sở mà quá trình bồi bổ vận động của vật chất lại phải dựa vào
hoạt động công năng (bao gồm một loạt hoạt động ăn uống, tiêu hoá, hấp
thu, tuần hoàn máu và dịch thể…)
- Ví dụ về bệnh lý: tâm dương bất túc (không đầy đủ) tất nhiên dẫn đến
tâm âm bất túc và ngược lại.
6


2.1.1.3. Âm dương tiêu trưởng.
“Âm dương tiêu trưởng, dương tiêu âm trưởng”. Tiêu và trưởng là hai
quá trình song song tồn tại và biến động thường xuyên, bởi vì tổ chức của
các cơ quan trong cơ thể không ngừng hoạt động, vật chất không ngừng
bị tiêu hao và lại thường xuyên được bổ xung. Trong phạm vi nhất định,
tiêu trưởng biến đổi bình thường duy trì chức năng hoạt động của cơ thể

thành huyết ứ (thực chứng)
Chứng lý hàn trong quá trình điều trị nhiều thuốc ôn táo làm tổn thương âm dịch
sẽ chuyển thành chứng “âm hư nội nhiệt”. Tất cả những ví dụ trên đều nói lên
âm dương chuyển hoá lẫn nhau, nương tựa, tương hỗ lẫn nhau và cùng tồn tại.
2.1.1.5. Kết luận.
Âm dương hai mặt đối lập trong một thể thống nhất luôn luôn vận động
và chuyển hoá lẫn nhau. Trong sự vận động chuyển hoá, tiêu trưởng là
hai quá trình song song tương hỗ. Mặt này tiêu mặt kia trưởng và ngược
lại.
7


2.1.2. Học thuyết ngũ hành.
2.1.2.1. Khái niệm.
Học thuyết ngũ hành là học thuyết âm dương ứng dụng cụ thể trong việc
quan sát, quy nạp mối liên quan giữa các tạng phủ.
Triết học xưa cho rằng vật chất cơ bản cấu tạo nên vũ trụ là: mộc, hoả, thổ,
kim, thủy; mỗi loại có đặc tính riêng nhất định. Giữa vũ trụ bao la có vô vàn
vật chất, sự vật; phải dựa vào đặc tính của 5 loại vật chất cơ bản để từng bước
quy loại. Bởi vậy, vật chất cũng được chia năm loại lớn: mộc, hoả, thổ, kim,
thủy để giải thích các mối liên hệ tương hỗ giữa các sự vật, gọi tắt là “ngũ
hành”
Trong y học xưa dựa vào quan hệ tương hỗ của ngũ hành để giải thích
mối quan hệ giữa hoàn cảnh tự nhiên bên ngoài với bên trong cơ thể và
giữa các cơ quan trong cơ thể với nhau.
Ví dụ: đem ngũ khí, mùa thời tiết…của tự nhiên liên hệ với ngũ tạng ở
trong cơ thể, dựa vào các đặc điểm khác của nó mà quy loại ngũ hành.
Hiện nay sự quy loại ngũ hành của y học cổ truyền được xắp đặt theo
bảng dưới đây:
2.1.2.2. Quy loại ngũ hành.

5.Ngũ chí Nộ (giận) Vui (mừng) Tư (lo)
Bi (buồn)
Sự
6.Ngũ sắc Xanh
Đỏ
Vàng
Trắng
Đen
7.Ngũ vị
Chua
Đắng
Ngọt
Cay
Mặn
8.Ngũ khí Phong
Thử
Thấp
Táo
Hàn
9.Tiết quý Xuân (sinh) Hạ (trưởng) Trưởng hạ (hoá) Thu (kết) Đông
………………………………………………………………… (tàng)
Theo sự quy loại của bảng trên, tạng can liên hệ với mắt, cân, vị chua, khí
gió, mùa xuân, đặc điểm can ưa thư thái, thích điều đạt.
Học thuyết ngũ hành là ngũ tạng có quan hệ sinh khắc, sinh là súc tiến,
thúc đẩy phát triển. Khắc là ức chế.

8


2.1.2.3. Quy luật ngũ tạng tương sinh là tác dụng thúc đẩy.



Trong điều trị bệnh tạng phủ phần nhiều dựa vào sự liên quan ngũ vị đối
với ngũ tạng mà chọn thuốc. Nói chung vị chua vào can, thuốc có vị mặn
vào thận, có vị ngọt vào tỳ, vị đắng vào tâm, vị cay vào phế…Như vậy là
ngũ sắc, ngũ vị trong ngũ hành được ứng dụng cụ thể trong chẩn đoán và
điều trị.
Về ngũ hành sinh khắc được ứng dụng trên lâm sàng để tìm vị trí phát
sinh ra bệnh tật và cách điều trị khác nhau. Tương sinh là quá trình thúc
đẩy bình thường, là có lợi cho điều trị bệnh lý. Ví dụ bồi bổ tỳ vị để nâng
đỡ cơ thể trong bệnh lao phổi. Như thế gọi là bồi thổ sinh kim; trong điều
trị can dương thượng nghịch phải căn cứ vào thủy sinh mộc, phải dùng
phương pháp tư dưỡng thận âm gọi là tư thủy dưỡng mộc.
Về mặt tương khắc, tuy nhiên tạng này trong điều kiện bình thường tác dụng ức chế
tạng khác, đó là ức chế có lợi, do tác dụng cân bằng hiệp đồng. Ví dụ: quan hệ
tương khắc của thận thủy với tâm hoả bình thường là tương tế “thủy hoả tương tế,
hay thủy hoả tương giao”. Nhưng khi thủy quá mạnh gọi là tương thừa (tức là tạng
bị khắc phát sinh ra bệnh lý), khi đó quan hệ hiệp đồng giữa tâm thận bị phá vỡ,
thủy hoả không giao nhau, xuất hiện tâm phiền tâm quý, mất ngủ, hay quên, lưng
gối đau mỏi và phù gọi là “tâm thận bất giao”, “thủy hoả bất tương tế”.
Khi điều trị phải dùng phương pháp giao thông tâm thận (dùng bài; tần giao thang
gia giảm). Hoặc can mộc quá mạnh dẫn đến tỳ thổ thất điều, xuất hiện phúc thống
tiết tả gọi là “mộc khắc thổ” “can mộc thừa tỳ”, trong điều trị phải thư can kiện tỳ.
Khi dùng thuốc phải dựa vào tính vị của thuốc và trong bào chế phải làm thay
đổi tính chất vị thuốc theo yêu cầu đi vào các tạng phủ và cơ quan cần thiết.
Kết luận: Học thuyết âm dương ngũ hành là học thuyết phác thảo quan
điểm duy vật biện chứng tự phát, thừa nhận thế giới là do vật chất cấu tạo
thành, mọi sự vật đều có quan hệ tương hỗ. Trong một sự vật luôn có hai
quá trình âm và dương luôn đối lập, hỗ căn hoặc dựa vào nhau, đấu tranh
thúc đẩy nhau mà tồn tại. Y học cổ truyền luôn coi đó là phương châm

tức là khi phân tích tình hình bệnh lý thường phải dùng phép quy nạp về
âm dương, tập hợp các triệu chứng khái quát thành hai loại âm chứng hay
dương chứng.
Ví dụ: thực chứng phân thành âm thịnh hay dương vượng, hư chứng thì
âm hư hay dương hư, trên cơ sở đó đề ra nguyên tắc phương trị.

11


12


2.1.3.3. Vận dụng trong điều trị.
Y học xưa cho rằng: “cẩn sắt âm dương sở tại nhi điều chi dĩ bình vi kỳ”
nghĩa là nói nguyên tắc điều trị của đông y, thông qua điều trị làm biến
đổi tình trạng âm dương thiên thắng hoặc thiên suy trong cơ thể, điều
chỉnh quan hệ giữa âm và dương nhằm mục đích khôi phục trạng thái
tương đối cân bằng của âm dương, tiêu trừ bệnh tật. Sở dĩ dương thịnh
dùng âm dược, âm thịnh dùng dương dược, mục đích tả phần hữu dư của
âm dương, dương hư dùng dương dược, âm hư dùng âm dược mục đích
bổ thêm phần bất túc của âm dương.
Về tính vị công năng của các vị thuốc cũng phải phân chia theo âm
dương: ví dụ thuốc có tính năng ấm nóng thuộc dương dược, thuốc có
tính mát lạnh thuộc âm dược, thuốc có vị cay, ngọt, đạm thuộc dương
dược, vị chua, mặn, đắng thuộc âm dược, thuốc có tính thăng phù phát
tán thuộc dương dược, tác dụng trầm giáng thông tiết thuộc âm dược.
Tóm lại phải vận dụng linh hoạt các vị thuốc đúng với thuộc tính âm
dương của dược vật mới đạt được hiệu quả tốt.
Âm dược
Dương dược

13


qua hệ thống kinh lạc chi phối mọi tổ chức cơ quan liên kết thành một thể
thống nhất, chỉnh thể và có quan hệ hữu cơ với nhau không thể tách rời.
- Về mặt sinh lý giữa tạng phủ song song tồn tại và hỗ tương chế ước lẫn
nhau. Khi bệnh lý tức là quan hệ hỗ tương chế ước đã bị thay đổi.
- Tạng là chỉ ngũ tạng: Tâm - can - tỳ - phế - thận.
- Phủ là chỉ lục phủ: Đởm - vị - đại trường - tiểu trường - bàng quang
-tam tiêu.
- Quan niệm về chức năng ngũ tạng, lục phủ của y học cổ truyền có mặt
cơ bản gần giống tây y (y học hiện đại). Có tạng khác nhau rất lớn, có
những phủ đến nay trong y học hiện đại chưa có cơ quan tương ứng (tam
tiêu). Vì vậy ta không thể đơn giản gán ghép các cơ quan của y học hiện
đại vào các tạng phủ của y học xưa. Học thuyết tạng phủ là lý luận về
chức năng hệ thống tạng phủ ngày càng được phát triển và nâng cao trên
cơ sở lâu dài của thực tiễn lâm sàng. Nó có ý nghĩa chỉ đạo rất quan trọng
trong việc chẩn trị của y học cổ truyền, tuy nhiên trong đó có một số vấn
đề thuộc bản chất đang còn chưa rõ, cần được chỉnh lý và nâng cao thêm.

2.2.3. Sinh lý và bệnh lý chủ yếu của tạng phủ.
Con người là một chỉnh thể, giữa ngũ tạng lục phủ luôn tồn tại trong mối
quan hệ phức tạp. Có sự phân công nhưng lại có sự tương hỗ phối hợp.
Tóm lại tạng và phủ có đặc điểm khác nhau là:
- Ngũ tạng có chức năng tàng trữ tinh khí.
- Lục phủ có chức năng truyền đạt tinh thô, phân biệt thanh trọc,
nhào chế thủy cốc. Ngoài ra còn có não, tủy, xương, mạch, đởm, tử cung,
chức năng của nó có sự giống, có mặt khác tạng phủ nên được gọi là phủ
kỳ hàng.
2.2.3. 1. Tâm và tiểu trường.

tiên vào tâm bào. Trong bệnh ôn nhiệt, sốt cao mê sảng (loạn ngôn) là
biểu hiện nhiệt nhập tâm bào, tâm bào ở đây chủ yếu chỉ hoạt động thần
kinh cao cấp.
* Bệnh lý, sinh lý của tiểu trường.
Chức năng sinh lý của tiểu trường là tiếp thu thức ăn từ vị truyền đạt
xuống để tiếp tục quá trình tiêu hoá phân biệt thanh trọc. Thanh là chỉ
tinh hoa của thức ăn “thủy cốc chi tinh” từ tiểu trường sau khi hấp thu
vận chuyển lên phế. Trọc chỉ chất thô của vật chất từ tiểu trường đưa
xuống đại trường hoặc vận chuyển qua bàng quang.
- Khi tiểu trường có bệnh, không những ảnh hưởng đến chức năng tiêu
hoá hấp thu mà còn xuất hiện tiểu tiện thất thường.
- Tâm liên hệ với tiểu trường thông qua kinh lạc tạo thành liên hệ
biểu và lý.
- Nếu như tâm hỏa qúa vượng có thể thấy đầu lưỡi đau, hồng, miệng rộp
loét, tiểu tiện ngắn đỏ, thậm chí đái ra máu. Bệnh lý như vậy gọi là “tâm
đa nhiệt vu tiểu trường”. Tâm trong đông y, trên cơ bản gồm: tạng tâm
của y học hiện đại và một bộ phận thần kinh trung khu hệ thống thần kinh
thực vật…cả về chức năng sinh lý bình thường và khi phát bệnh.
2.2.3.2. Can và đởm.
Sinh lý và bệnh lý của can.
* Chủ sơ tiết.
Can có tác dụng thăng phát, thấu tiết, chủ quản về thư thái điều đạt khí cơ
của toàn cơ thể.
Nếu như can mất điều đạt, sơ tiết thất thường, khí cơ không thăng dẫn
đến nhiều chứng bệnh.
Nếu như can khí uất hay sinh giận dữ, đau đầu, ngực sườn đau chướng,
kinh nguyệt không đều…Trái lại can khí thăng phát quá làm cho can
dương thượng nghịch hóa hỏa sẽ dẫn đến trúng phong, thấy đau đầu dữ
dội hoặc mắt đỏ, mắt đau, tai ù, tai điếc.
Can khí không thăng phát – sinh huyễn vựng, mất ngủ dễ giật mình, tinh

Can đởm quan hệ với nhau thông qua kinh lạc tạo thành quan hệ biểu lý,
can đởm tương liên, khi phát bệnh thường ảnh hưởng tương hỗ, khi điều
trị thường can đởm đồng trị.
Do những lý luận trên người xưa coi chức năng can đởm như là chức
năng gan mật của tây y (về mặt cơ bản) ngoài ra còn bao gồm cả một bộ
phận hệ thống thần kinh cao cấp, hệ thống huyết dịch và cơ quan thị giác.
2.2.3. 3. Tỳ và vị (sinh lý và bệnh lý của tỳ và vị)
* Chủ về vận hoá và chuyển hóa.
Tỳ chủ quản tiêu hóa hấp thu và vận chuyển thức ăn. Thức ăn vào vị, sau
khi tiêu hóa bước đầu, tới tỳ tiếp tục tiêu hóa thêm một bước những vật
chất tinh vi (dinh dưỡng) được hấp thu phân bố khắp toàn thân, cung cấp
dinh dưỡng cho tất cả các cơ quan tổ chức của cơ thể. Ngoài sự vận hóa
thức ăn tinh vi, tỳ còn có chức năng vận hóa thủy cấp cùng với phế và
thận duy trì sự cân bằng thủy dịch trong cơ thể. Khi chức năng vận hóa
của tỳ được bình thường thì tiêu hóa hấp thu chuyển hóa tốt, khí huyết
vượng thịnh, tinh lực khỏe mạnh. Nếu tỳ hư vận hóa thất thường, tiêu hóa
hấp thu không tốt dẫn đến bụng chướng, đại tiện lỏng nát có thể là
nguyên nhân vận hóa thủy dịch trở ngại dẫn đến thủy cấp đình trệ phát
sinh thủ thũng (phù) hoặc đàm ẩm.
* Chức năng thống huyết.
Tỳ có chức năng thống nhiếp huyết dịch của toàn cơ thể. Nếu như tỳ hư
chức năng thống nhiếp ảnh hưởng làm cho “hiếp bất tuần kinh” sinh các
16


triệu chứng chảy máu, nôn máu, chảy máu cam, băng lậu, đại tiện ra
máu…Ngoài ra tỳ quan hệ với việc sinh huyết cũng rất chặt chẽ. Tỳ hư
chức năng sinh hóa huyết dịch giảm sút dẫn đến thiếu máu.
* Tỷ chủ cơ nhục tứ chi và khai khiếu ở môi miệng.
Bình thường tỳ vận hóa thủy cóc tinh vi dinh dưỡng toàn thân, ăn

2.2.3. 4. Phế và đại trường (sinh lý và bệnh lý của phế và đại trường)
* Phế chủ khí.
Chỉ chức năng hô hấp, trao đổi khí để duy trì chức năng hoạt động
sinh mệnh trong cơ thể. Mặt khác còn chỉ phế triều bách mạch, tham gia
tuần hoàn huyết dịch, đem thủy cốc tinh vi chuyển tới các tổ chức toàn
thân (phế chủ nhất thân chi khí). Khí của tạng phủ, kinh lạc thịnh, suy đều
có liên quan chặt chẽ với phế. Chức năng phế chủ khí trở ngại chủ yếu
biểu hiện bệnh lý của hệ thống hô hấp, khái thấu, khí suyễn, nói nhỏ,
đoản khí, loạn ngôn.
17


* Phế chủ túc giáng thông điều thủy đạo.
Phế khí là để thanh túc hạ giáng, nếu phế khí nghịch lên sẽ phát
sinh khí suyễn, khái thấu. Việc vận hóa bài tiết thủy dịch của cơ thể
không những chỉ dựa vào sự vận hóa và chuyển hóa của tỳ mà còn phải
dựa vào sự túc giáng của phế khí mới có thể thông điều thủy đạo xuống
bàng quang. Nếu như phế mất khả năng túc giáng sẽ ảnh hưởng đến
chuyển hóa thủy dịch dẫn đến thủy thấp đình trệ, xuất hiện tiểu tiện
không thông, thủy thũng hoặc tiện huyết. Người xưa cho rằng: “ phế vị
thủy chi thượng nguyên”, phế khí bất năng túc giáng, có khi liên quan
đến “phế khí bế trở”. Vì vậy một số chứng ho hen và thủy thũng thường
phối hợp với thuốc “khai phế khí”. Ví dụ: ma hoàng, tế tân, hạnh nhân…
* Phế chủ bì mao.
Phế có quan hệ mật thiết với bì phu cơ biểu, phế vệ mà vững chắc
thì cơ biểu kín đáo kiên cố, da lông nhuận trạch (tươi sáng, óng mượt),
sức đề kháng của cơ thể mạnh, nếu không dễ bị ngoại tà xâm phạm. Khí
của phế vệ không kiên cố, lỗ chân lông sơ hở dễ bị ngoại tà xâm phạm,
nặng hơn là tà phạm phế. Ngoài ra nếu cơ biểu không kiên cố, tân dịch
tiết ra ngoài có htể phát sinh tự hãn, đại hãn.

thân nhiệt).
2.2.3.5. Thận và bàng quang (sinh lý, bệnh lý của thận và bàng
quang).
* Thận chủ tàng tinh.
Chức năng thận tàng tinh phân ra 2 loại.
+ Một là: tính sinh dục, chủ về sinh dục phát triển nòi giống.
+ Hai là: tinh hoa của ngũ tạng lục phủ, tức là chủ quản về sinh
trưởng, phát dục và các hoạt động sinh mệnh trọng yếu khác của cơ thể.
Bệnh nhân trên lâm sàng phần nhiều là hư chứng, thường gặp trong các
bệnh thuộc hệ thống sinh dục và một số bệnh trong hệ nội tiết. Điều trị
chủ yếu là bổ thận.
* Thận chủ thủy.
Thận là cơ quan chủ yếu điều tiết chuyển hóa nước ở bên trong cơ
thể (người xưa cho rằng thận là tạng có nước). Khi thận bệnh dẫn đến
chuyển đạt nước thất thường, tiểu tiện bất lợi, thủy dịch lưu trệ, toàn thân
phù thũng (phù) hoặc tiểu tiện són, ăn nhiều, đái nhiều (di niệu), đái đêm.
* Thận chủ cốt.
Cốt sinh tủy,, tủy thông với não (phủ nguyên thần), thận tàng tinh,
tinh sinh tủy, thận còn quan hệ với não. Thận tàng tinh (sung túc) đầy đủ
thì xương, tủy não sung thực, cường tráng (khoẻ mạnh), tứ chi khoẻ
mạnh, hoạt động linh hoạt, tinh lực dồi dào, tai tinh, mắt sáng.
Khi thận tinh bất túc thường xuất hiện các triệu chứng: động tác
chậm chạp, xương cốt vô lực, thiếu máu hoặc chóng mặt hay quên, trẻ
con chậm chạp phát dục và tài lực.
Ngoài ra răng là phần dư của cốt: “xỉ vỉ cốt chi dư”, răng có liên quan với
cốt. Khi thận khí hư suy, răng lung lay và rụng.
* Thận chủ mệnh môn hỏa.
Thận là tạng thuộc thủy nhưng lại tàng hỏa của mệnh môn (thận
dương là duy trì năng lượng chủ yếu của sinh mệnh, gọi là hỏa mệnh của
mệnh môn). Nó cùng với thận thủy (thận tinh), một âm, một dương hợp

Khi bàng quang có bệnh xuất hiện đái dắt, đái bí hoặc đái đau. Thận liên
hệ với bàng quang thông qua kinh lạc, tạo thành mối quan hệ biểu lý,
chức năng bài tiết của bàng quang thất thường có khi liên quan với bệnh
tật của thận. Khi thận hư bất năng cố nhiếp sẽ xuất hiện tiện bế hoặc di
niệu.
Từ sinh lý và bệnh lý trên, đông y coi thận về cơ bản bao gồm
những chức năng và bệnh tật của hệ thống sinh dục, tiết niệu của tây y và
một bộ phận tạo máu, hệ thống nội phân tiết và hệ thống thần kinh của
tây y. Bàng quang của đông y gần như bàng quang của tây y.
2.2.3.6. Tam tiêu.
“Tam tiêu thuộc lục phủ chi nhất”. Bao gồm thượng tiêu, trung tiêu
và hạ tiêu.
Về chức năng và hình thái của tam tiêu, đại đa số các tác giả cho
rằng: thượng tiêu chỉ tâm phế, tương đương các chức năng của vùng
ngực. Trung tiêu chỉ tỳ vị, tương đương các chức năng của cơ quan vùng
bụng trên. Hạ tiêu chỉ can, thận, bàng quang, đại tiểu trường tương đương
các chức năng của cơ quan vùng bụng dưới. Chức năng của tam tiêu:
- Thượng tiêu như “vụ” chỉ tác dụng (quản lý xuất nhập, phân bố
chuyên chở) các vật chất dinh dưỡng của tâm và phế (vụ còn có ý nghĩa
như xương mù).
- Trung tiêu như âu (bọt nước, trắng như sữa), chỉ tác dụng vận hóa của
tỳ vị.
- Hạ tiêu như độc (rãnh, nước) chỉ tác dụng bài tiết của bàng quang và
thận.
Trong học thuyết “ôn bệnh” phần biện chứng tam tiêu là lấy tam tiêu làm
cương lĩnh cho biện chứng luận trị và phân loại chứng hậu.
- Thượng tiêu bệnh (thời kỳ đầu của bệnh truyền nhiễm)
- Trung tiêu bệnh (thời kỳ toàn phát, khí phận chứng hậu, triệu
chứng của khí phận)
20

hỏa tương tế”. Nếu như quan hệ đó bị phá vỡ sẽ phát bệnh lý, tâm phiền
thất miên, đầu choáng tai ù, tai điếc, lưng gối đau mỏi, đó là hội chứng
tâm thận bất giao”.
- Liên quan giữa tâm và can: tâm chủ huyết mạch toàn thân, can có
chức năng trữ tàng điều tiết huyết dịch, hai tạng liên quan mật thiết, nếu
như tâm huyết bất túc thì huyết hao can hư, huyết bất dưỡng, cân, đau cân
cốt, co quắp, co giật…
- Liên quan giữa tâm và tỳ: sự vận hoá của tỳ nhờ vào sức huy
động của tâm dương và tư dưỡng của tâm huyết, còn chức năng của tâm
cũng nhờ vào sự chuyển vận, vận hóa thủy cốc tinh vi của tỳ để tư dưỡng.
+ Tâm chủ tuần hoàn (vận hành) huyết dị. Tỳ có chức năng thống
nhiếp huyết dịch.
Vậy nên tâm tỳ có quan hệ mật thiết, trên lâm sàng thường thấy:”
hội chứng tâm tỳ lưỡng hư, hoặc tâm tỳ suy tổn”.
Các triệu chứng: mất ngủ, hay quên, hồi hộp, sắc mặt vàng tối, ăn
kém, đại tiện nát.
21


2.2.4.2. Can.
- Can và tỳ: can khí thái vượng hoặc tỳ khí hư đều dễ xuất hiện
“can mộc thừa tỳ, can vị bất hoà”; đau sườn, đau bụng, bụng chướng…
- Can và phế: bình thường phế là tạng khắc can: khi bệnh lý thông
thường can phản khắc phế.
Ví dụ: Phế khí hư không thể chế can để can khí thượng nghịch
(nghịch lên) làm cho phế khí túc giáng khó khăn, ngực đầy chướng khó
chịu; mặt khác can hỏa quá thịnh tắc chế ước phế, xuất hiện triệu chứng:
dễ giận dữ, đau ngực sườn, ho khan hoặc ho có đờm, có máu (mộc hỏa
hình kim).
- Can và thận: can thận có liên quan mật thiết “can thận đồng

hoạt động tình chí, tư duy; bao gồm hoạt động thần kinh và tinh thần.
- Chức năng vận động: thận chủ cốt vận động hợp đồng các động tác tinh
vi, can chủ cân co duỗi khớp, tỳ chủ cơ nhục toàn thân và tứ chi.
22


- Sinh dục nội tiết: quan hệ giữa các tạng can, thận và xung nhâm.
2.3. CHỨC NĂNG SINH LÝ, BIỂU HIỆN BỆNH LÝ CỦA KHÍ,
HUYẾT, TINH, TÂN, DỊCH (THE PHYSIOLOGICAL
FUNCTION AND PATHOLOGICAL MANIFESTATIONS
OF THE QI, THE BLOOD, THE VITAL – ENERGY, THE
TURBID MUCUS).
* Khái niệm: khí, huyết, tinh, tân, dịch đều là cơ sở vật chất quan trọng
không thiếu được trong hoạt động sống của cơ thể.
- Tinh khí là tiên thiên; ăn uống, không khí là hậu thiên (do sự hóa sinh
của lục phủ ngũ tạng) vì chịu sự chi phối của lục phủ ngũ tạng. Đồng thời
cũng là cơ sở vật chất để tư dưỡng lục phủ ngũ tạng và các tổ chức duy trì
hoạt động bình thường của toàn cơ thể.

2.3.1. Khí.
Là chỉ công năng sinh lý hoặc động lực, chỉ tác dụng dinh dưỡng của vật
chất tinh vi, khí có tác dụng hóa sinh huy động cố nhiếp huyết dịch, ôn
dưỡng tổ chức toàn thân, nâng cao sức đề kháng cơ thể chống lại ngoại tà,
duy trì hoạt động của tổ chức tạng phủ. Dựa vào tác dụng sinh lý khác
nhau, chia khí ra mấy loại như sau:
- Nguyên khí, còn gọi là chính khí hay chân khí: là khi biểu hiện tập trung
năng lực hoạt động sinh mệnh của cơ thể. Nói chung nguyên khí đầy đủ,
người khoẻ mạnh không dễ mắc bệnh, hoặc khi mắc bệnh chỉ cần điều trị
đúng mức cũng có thể nhanh chóng chiến thắng bệnh tà mà khỏi bệnh. Vì
vậy, nguyên khí quyết định sức khoẻ của con người, khí của tạng phủ huy

chi và các khớp đều đau mỏi, khi điều trị phải dùng pháp lý khí.
* Khí nghịch.
Thường theo chiều thuận từ phế khí và tỳ khí đều hạ hành (đi
xuống dưới), ngược lại khí của phế vị không giáng xuống mà nghịch lên
sẽ xuất hiện triệu chứng khí nghịch, ngoài ra can khí sơ tiết thăng phát
thái quá cũng dẫn đến can khí nghịch lên:
Phế khí nghịch tất sinh suyễn khái
Vị khí nghịch tất sinh ách nghịch, nôn thổ
Can khí nghịch tất sinh huyễn vựng, thốt đảo hoặc thổ huyết.
Điều trị phải dùng pháp “giảng phế vị khí nghịch”, điều trị can khí
nghịch lên phải dùng pháp “chấn tiềm”. Tóm lại: khí là một thành phần
có vai trò rất to lớn trong hoạt động chức năng thần kinh và các loại năng
lượng của hoạt động bên trong cơ thể. Nói cách khác; khí thực chất là cơ
sở vật chất, khi khí hóa (chuyển hóa) cho ra năng lượng thúc đẩy, duy trì
mọi hoạt động sống của cơ thể.

2.3.2. Huyết:
* Huyết: là vật chất ăn uống thông qua quá trình hóa sinh của tỳ vị mà
thành. Chức năng của huyết là tuần hoàn không ngừng để dinh dưỡng
toàn thân, để duy trì mọi hoạt động sinh lý bình thường của cơ thể. Sở dĩ
mắt có khả năng nhìn, chân có khả năng bước, tay có khả năng co duỗi…
là chỉ do cơ quan tổ chức của toàn cơ thể như: (tạng phủ, cân cốt, da
lông…) nếu không có sự tư dưỡng của huyết dịch thì không để duy trì
chức năng sinh lý bình thường. Nếu như huyết dịch vận hành trở ngại, cơ
phu không đủ huyết dịch làm cho tê mỏi, huyết dịch đến tứ chi không đủ,
tay chân không nóng ấm, thậm chí liệt bại, không bước được.
Huyết và khí có quan hệ rất mật thiết với nhau, thông thường khí
huyết đầy đủ, khí huyết như một âm, một dương hỗ tương tồn tại “khí vi
huyết chi soái, huyết vi khí chi mẫu”, nghĩa là sự vận hành của huyết phải
dựa vào sức huy động của khí, khí hành tắc huyết hành, khí trệ tắc huyết

ngực, huyết ở bào cung thì xung nhâm không điều hòa làm cho kinh
nguyệt không điều hòa, huyết ứ ở chi thể thấy chi thể mỏi, tê bại hoặc vận
động không linh hoạt…
Điều trị chứng huyết ứ phải dùng pháp khử ứ hoặc pháp bổ khí
hoạt huyết.

2.3.3. Tinh.
- Tinh là chỉ sinh tinh thực nam nữ, là nguồn gốc của sinh mệnh.
- Hai là chỉ chất dinh dưỡng do ăn uống chuyển hóa sinh tinh.
Nghĩa là, tinh chỉ cơ sở vật chất của sự sinh trưởng và phát dục của cơ
thể. Bình thường tinh của lục phủ ngũ tạng được tàng trữ ở thận, trong đó
có một bộ phận được chuyển hóa thành tinh sinh thực.
Tóm lại: tinh là cơ sở của sinh mệnh, là vật chất cơ bản cấu tạo nên
cơ thể và duy trì các loại hoạt động sinh mệnh của cơ thể. Tinh có quan
hệ trực tiếp đến quá trình sinh trưởng, phát dục, lão hóa và tử vong của
con người. Nếu như tinh khí đầy đủ thì cơ thể cường tráng, khoẻ mạnh,
tinh lực đầy đủ, sức đề kháng cơ thể cao; còn tinh khí hư tổn, cơ thể suy
nhược, tinh lực không đủ, phát dục chậm, già trước tuổi, sức đề kháng cơ
thể giảm yếu.

2.3.4. Tân dịch.
Là chỉ toàn bộ phần dịch thể và nước bình thường trong cơ thể, là
một trong những vật chất chủ yếu duy trì hoạt động cơ thể sống. Nguồn
gốc của tân dịch là do ăn uống dinh dưỡng thông qua sự vận hóa của tỳ
vị, sự điều tiết của phế, thận, bàng quang, tam tiêu… mà phân bố toàn
thân và bài xuất ra ngoài cơ thể.
25