HỒ CHÍ MINH – SỰ TIẾP THU TƯ TƯỞNG VÀ
VĂN HÓA PHƯƠNG ĐÔNG
Trong lịch sử phát triển của các dân tộc mỗi giai đoạn lịch sử đều
có những phát sinh về tư tưởng, quan điểm với tính cách là bộ phận của
ý thức xã hội đều có quá trình phát sinh hình thành và phát triển trong
điều kiện thực tiễn của lịch sử xã hội nhất định. Đó chính là cơ sở tiền đề
nguồn gốc hình thành phát triển phản ánh những ý chí và nguyện vọng
của các dân tộc thông qua những vĩ nhân của thời đại mà cuộc đời và sự
nghiệp tư tưởng, hành động và hoạt động thực tiễn luôn gắn với một giai
đoạn lịch sử có tác động vào sự phát triển của thời đại mà khi nhắc đến
đó chính là Mác – Ăngghen, Hồ Chí Minh là những con người như vậy.
Bằng những hoạt động thực tiễn và tư duy thiên tài của mình Hồ
Chí Minh đã để lại cho nhân loại kho tàng di sản quí báu của mình là
những quan điểm những tư tưởng của mình: "Tư tưởng Hồ Chí Minh là
một hệ thống quan điểm toàn diện sâu sắc tư tưởng vấn đề cơ bản của
cách mạng Việt Nam từ cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân đến cách
mạng xã hội chủ nghĩa là kết quả của sự vận dụng sáng tạo và phát triển
chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của nước ta. Đồng thời là sự
kết tinh tinh hoa dân tộc và trí tuệ thời đại nhằm giải phóng dân tộc, giải
phóng giai cấp và giải phóng con người". Qua khái niệm cho ta thấy
rằng: Tư tưởng của Bác không phải là sự cộng lại hay sự tập hợp giản
đơn những ý tưởng, những suy nghĩ cụ thể trong một hoàn cảnh cụ thể,
cũng không phải là sản phẩm chủ quan phản ánh tâm tư tình cảm, tâm lý
hay nguyện vọng của nhân dân Việt Nam với lãnh tụ kính yêu của mình
mà là sản phẩm của sự kết hợp của chủ nghĩa yêu nước, truyền thống
văn hoá, nhân nghĩa và thực tiễn cách mạng Việt Nam với tinh hoa văn


2

hoá nhân loại nói chung và tinh hoa văn hoá phương Đông, phương Tây

động. Và thời điểm trước đó giai cấp tư sản cho là "Bóng ma ám ảnh
châu âu" đã trở thành hiện thực và trở thành hệ tư tưởng chính thống của
phong trào cộng sản và công nhân quốc tế. Giai cấp công nhân chuyển
dần từ giai cấp tự phát sang tự giác. Nhiều Đảng cộng sản ra đời và đây
là thời kỳ cách mạng phát triển mạnh mẽ được ví như là thời kỳ bão táp
cách mạng. Đỉnh cảo của phong trào cách mạng giải phóng dân tộc đó
đã thắng lợi của cách mạng tháng Mười Nga vĩ đại, dưới sự lãnh đạo tài
tình của Lênin. Thắng lợi của cách mạng tháng Mười Nga không những
mở ra một thời đại mới. Thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ
nghĩa xã hội trên ngọn cờ toàn thế giới. Thời đại của cách mạng vô sản
và cách mạng giải phóng dân tộc mà nó còn có tác động mạnh mẽ đến
phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa, nhất là
các nước thuộc địa ở phương Đông nơi tồn tại hàng ngàn năm chế độ
phong kiến.
Tuy nhiên, phong trào đấu tranh giành độc lập ở các nước này đều
thất bại mà nguyên nhân chính là không ngoài cơ cấu thành phần giai
cấp trong lãnh đạo phong trào cách mạng thiếu đường lối chính trị đúng
đắn v.v.. Từ thực tiễn lịch sử đặt ra và giao phó cho giai cấp công nhân
sứ mệnh lịch sử cao cả và trọng đại đó là phải tập hợp sức mạnh lãnh
đạo nhân dân các dân tộc thuộc địa bị áp bức bóc lột đứng lên làm cách
mạng nhằm xoá bỏ xiềng xích lô lệ giành độc lập cho dân tộc và hạnh
phúc cho mọi người.
Lênin đã nêu ra khẩu hiệu:
"Vô sản tất cả các nước, các dân tộc bị áp bức đoàn két lại" khẩu
hiệu như lời hiệu triệu kêu gọi giai cấp công nhân và nhân dân lao động


4

toàn thế giới kề vai sát cánh chung một chiến hào kiên quyết đấu tranh

là thành phần tổ chức thực hiện phong trào chủ yếu vẫn là do các sĩ phu
phong kiến cựu học truyền bá và dẫn dắt, một phần là vì chưa lôi cuốn
được các tầng lớp nhân dân tham gia nên không tránh khỏi hạn chế và
thất bại. Đây cũng chính là thử thách lớn của thời đại đặt ra. Thời kỳ
khủng hoảng về đường lối cứu nước. Xã hội và tiền đề của dân tộc Việt
Nam mịt mờ tối tăm. Tối đen tưởng chừng như không có đường ra.
Trước yêu cầu bức bách của lịch sử lúc này là phải tìm ra lối thoát
cho cuộc khủng hoảng về đường lối cứu nước của dân là vấn đề cấp thiết
đặt ra hàng đầu trở thành vấn đề nóng bỏng trong xã hội và thời đại.
Đó chính là điều kiện lịch sử thế giới và trong nước tác động ảnh
hưởng làm nảy sinh tư tưởng cứu nước thôi thúc người con quê hương
xứ nghệ Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước. Muốn có phong
trào cứu nước của nhân dân ta giành thắng lợi phải có con đường mới
con đường cách mạng Việt Nam.
Bên cạnh điều kiện lịch sử làm cơ sở hình thành và có ảnh hưởng
đến tư tưởng Hồ Chí Minh thì còn có rất nhiều những yếu tố khác như
quê hương, gia đình văn hoá phương Tây v.v.. Trong đó có sự ảnh
hưởng không nhỏ của tư tưởng tinh hoa văn hoá phương Đông mà tiêu
biểu nổi bật hơn cả đó là sự ảnh hưởng của nho giáo và phật giáo đến
quá trình hình thành phát triển tư duy tư tưởng của Hồ Chí Minh.
Nho gia ra đời vào khoảng thế kỷ VI trước công nguyên do Khổng
Tử sáng lập phát triển mạnh và có ảnh hưởng rộng và lâu dài nhất trong
lịch sử trong nước và một số nước lân cận trong đó có Việt Nam. Hệ
thống kinh điển của nho giáo cho thấy hầu hết các kinh sách viết về xã
hội, có xu hướng biện luận về xã hội về chính trị đạo đức là những tư


6

tưởng cốt lõi của nho giáo, nho giáo chủ trương xây dựng tổ chức đời

thần xã hội Việt Nam.
Khi Hồ Chí Minh được học chữ Hán với các thầy đều là những nhà
nho yêu nước, đạo đức của nho giáo đã thấm vào tư tưởng tình cảm của
Người không phải là những giáo điều "Tam cương" "Ngũ Thường" với
mục đích bảo vệ tôn tư trật tự của phong kiến mà chính là tinh thần
"nhân nghĩa"; đạo làm người "tu thân" và tinh thần ham học hỏi đức tính
khiêm tốn "ôn hoà" cách đối nhân xử thế "có tình có lý" sống "có trước
có sau". Tuy nhiên trong nho giáo cũng có những yếu tố duy tâm lạc hậu
và phản động như tư tưởng phân chia đẳng cấp trong xã hội "quân tử" và
tiểu nhân coi khinh lao động chân tay, coi khinh phụ nữ v.v.. Tuy nhiên
ngoài yếu tố tiêu cực thì Nho giáo cũng có những yếu tố tích cực như đề
cao những mệnh đề "trung hiếu" "nhân nghĩa", "Dân vi qui, xã tắc thứ,
quân vi khanh" nêu phương châm "khắc kỷ phục lễ" v.v…
Trong quá trình tiếp thu sử dụng những mệnh đề triết lý của nho
giáo Bác luôn kế thừa có chọn lọc những yếu tố tích cực, đồng thời phê
phán bác bỏ những yếu tố tiêu cực lạc hậu trong học thuyết của nho
giáo.
Người chỉ rõ: "Đạo đức cũ và đạo đức mới khác nhau nhiều.
Đạo đức cũ như người đầu ngược xuống đất chân chổng lên trời.
Đạo đức mới như người hai chân đứng vững được dưới đất đầu ngẩng
lên trời".
Bác kế thừa tư tưởng "chính doanh" của triết lý hành động tư tưởng
nhập thế hành đạo, giúp đời đó là lý tưởng về một xã hội bình trị, tức là
ước vọng về một xã hội an ninh hoà bình một thế giới đại đồng, về triết


8

lý nhân sinh là tự thân dưỡng tính chủ trương là từ thiên tử đến thứ dân
ai cũng phải tu thân làm gốc. Người loại bỏ yếu tố duy tâm "thiên mệnh"

với nhiệm vụ giáo dục chính trị tư tưởng xây dựng phẩm chất nhân cách
quân nhân cách mạng, người chiến sĩ trong Quân đội nhân dân Việt
Nam. Trên cơ sở đó xây dựng bản lĩnh vững vàng có quyết tâm cao hoàn
thành tốt nhiệm vụ được giao góp phần tích cực vào nhiệm vụ xây dựng
đơn vị vững mạnh toàn diện hoàn thành tốt nhiệm vụ.