ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHAN THÀNH NHÂM

QUAN NIỆM VỀ NHÀ NƯỚC VÀ XÃ HỘI DÂN SỰ TRONG
TRIẾT HỌC PHÁP QUYỀN CỦA G.W.F. HEGEL

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội – 2017


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHAN THÀNH NHÂM

QUAN NIỆM VỀ NHÀ NƯỚC VÀ XÃ HỘI DÂN SỰ TRONG
TRIẾT HỌC PHÁP QUYỀN CỦA G.W.F. HEGEL

Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS
Mã số: 62 22 03 02

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyễn Quang Hưng

Hà Nội - 2017


Lời cam đoan
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các trích dẫn

QUYỀN CỦA HEGEL ........................................................................................... 59
3.1. Cách tiếp cận triết học tư biện của Hegel về nhà nước ...................................................... 59
3.2. Các đặc trưng của nhà nước và vai trò của hiến pháp trong nhà nước quân chủ lập hiến 65
3.3. Các mômen của quyền lực nhà nước .................................................................................. 71
3.4. Đánh giá quan niệm của Hegel về nhà nước ...................................................................... 80
Chương 4. QUAN NIỆM VỀ XÃ HỘI DÂN SỰ TRONG TRIẾT HỌC PHÁP
QUYỀN CỦA HEGEL ........................................................................................... 92
4.1. Khái niệm xã hội dân sự trong triết học pháp quyền của Hegel ........................................ 92
4.2. Các đặc trưng của xã hội dân sự ......................................................................................... 95
4.3. Mối quan hệ giữa xã hội dân sự và nhà nước ................................................................... 107
4.4. Đánh giá quan niệm của Hegel về xã hội dân sự ............................................................. 125


Chương 5. MỘT SỐ GỢI Ý TỪ QUAN NIỆM CỦA HEGEL VỀ NHÀ NƯỚC
VÀ XÃ HỘI DÂN SỰ ĐỐI VỚI VIỆT NAM HIỆN NAY ................................ 137
5.1. Một số gợi ý đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
hiện nay .................................................................................................................................... 137
5.2. Những suy nghĩ về phát triển xã hội dân sự ở Việt Nam hiện nay .................................. 152
KẾT LUẬN ............................................................................................................ 161
DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ........................................................ 164
TÀI LIỆU THAM KHẢO .................................................................................... 166


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
G.W.F. Hegel (1770-1831) là nhà triết học thiên tài của nước Đức, một trong
những nhà tư tưởng vĩ đại của nhân loại. Trong lịch sử triết học phương Tây cổ
điển, “hệ thống Hegel bao trùm một lĩnh vực hết sức rộng hơn bất cứ hệ thống nào
trước kia, và phát triển, trong lĩnh vực đó, một sự phong phú về tư tưởng mà ngày
nay người ta vẫn còn ngạc nhiên” [62, tr. 397]. Tuy nhiên, từ trước đến nay, chúng

của lịch sử triết học phương Tây, là nguồn cảm hứng của nhiều trường phái triết
học phương Tây hiện đại như triết học hiện sinh, triết học phân tích, triết học
thực chứng và chủ nghĩa Hegel mới, v.v.. Thậm chí, nhà triết học nổi tiếng người
Đức, đại diện của phe cánh tả mới, Jürgen Habermas cũng thừa nhận rằng, lý
thuyết triết học duy nhất bao quát tất cả mọi thứ của thế giới hiện đại là học
thuyết Hegel. Nói về tầm quan trọng và vị trí của triết học Hegel trong lịch sử
triết học phương Tây, trong tác phẩm Ludwig Feuerbach và sự cáo chung của
triết học cổ điển Đức, Engels đã khẳng định rằng, “với Hegel, triết học đã đi đến
điểm tận cùng, một mặt vì trong hệ thống của ông, ông đã tổng kết một cách hết
sức hùng vĩ toàn bộ sự phát triển của triết học” [62, tr. 398]. Vì vậy, việc quay
lại với những luận điểm cơ bản trong triết học Hegel nói chung và triết học pháp
quyền của Hegel nói riêng là mang tính cấp bách đối với chúng ta hiện nay, là
điều kiện cần thiết để nhận thức một cách sâu sắc hơn về thời đại, về triết học
phương Tây truyền thống và hiện đại.
Tuy nhiên, với tính chất mâu thuẫn vốn có ở hệ thống triết học Hegel nói
chung và ở triết học pháp quyền của ông nói riêng là nguyên cớ cho những lý
giải đối lập nhau về các quan điểm chính trị - xã hội của Hegel. Các thế lực phản
động đã khai thác và sử dụng những luận điểm bảo thủ trong tư tưởng về nhà
nước và xã hội của Hegel vào những mục đích chính trị nhất định. Một số nhà
triết học mácxít đã đưa ra những đánh giá phiến diện về triết học pháp quyền của
Hegel, coi nó là sự phản ứng của giai cấp quý tộc đối với cách mạng Pháp và chủ
nghĩa duy vật Pháp. Chính vì vậy, việc nghiên cứu một cách nghiêm túc và sâu
sắc về những nội dung cơ bản trong tư tưởng triết học pháp quyền của Hegel,
2


nhất là quan niệm về nhà nước và xã hội dân sự là thực sự cần thiết để có những
đánh giá toàn diện và khoa học về những đóng góp của Hegel trong tư tưởng
chính trị - xã hội.
Trong những năm gần đây, quyết tâm xây dựng nhà nước pháp quyền ở


Mục đích nghiên cứu
Phân tích và làm rõ quan niệm về nhà nước và xã hội dân sự trong triết học
pháp quyền của G.W.F. Hegel, từ đó chỉ ra những giá trị, hạn chế và đưa ra một số
gợi ý đối với Việt Nam hiện nay.
Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích nghiên cứu như trên, luận án cần phải thực hiện những
nhiệm vụ sau:
Thứ nhất, tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài “Quan
niệm về nhà nước và xã hội dân sự trong triết học pháp quyền của G.W.F. Hegel”
và chỉ ra những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu.
Thứ hai, phân tích bối cảnh lịch sử và tiền đề lý luận cho sự ra đời quan niệm
của Hegel về nhà nước và xã hội dân sự.
Thứ ba, tập trung nghiên cứu một số nội dung cơ bản của quan niệm về nhà
nước trong triết học pháp quyền của Hegel, từ đó, chỉ ra những hạn chế và giá trị
của nó.
Thứ tư, nghiên cứu quan niệm về xã hội dân sự trong triết học pháp quyền
của Hegel và đưa ra những đánh giá về quan niệm này.
Thứ năm, đưa ra một số gợi ý từ quan niệm của Hegel về nhà nước và xã hội
dân sự đối với Việt Nam hiện nay.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu
Quan niệm về nhà nước và xã hội dân sự trong triết học pháp quyền của Hegel.
Phạm vi nghiên cứu
Luận án tập trung nghiên cứu một số nội dung cơ bản trong quan niệm của
Hegel về nhà nước và xã hội dân sự được thể hiện trong các tác phẩm triết học về
pháp quyền của Hegel, chủ yếu là tác phẩm Các nguyên lý của triết học pháp quyền.
4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
Luận án dựa trên cơ sở lý luận chủ nghĩa Marx - Lenin, đặc biệt là học thuyết
hình thái kinh tế - xã hội của Marx. Đồng thời, luận án có sự kế thừa và phát triển

Chương 1
TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
1.1. Các công trình nghiên cứu bối cảnh lịch sử và tiền đề lý luận cho sự
ra đời quan niệm của Hegel về nhà nước và xã hội dân sự
- Các công trình nghiên cứu trong nước
Triết học của Hegel nói chung và triết học pháp quyền của Hegel nói riêng
không chỉ đơn thuần là sản phẩm của tư duy thuần túy mang tính chất tư biện mà nó
còn là sản phẩm của thời đại, là sự nhận thức và thấu hiểu thời đại bằng tư tưởng.
Triết học pháp quyền của Hegel, nhất là quan niệm về nhà nước và xã hội dân sự,
chính là sự phản ánh sâu sắc những điều kiện kinh tế - xã hội của nước Đức và Tây
Âu vào cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX, là kết quả của sự tổng kết, kế thừa và
phát triển các ý tưởng về nhà nước và xã hội dân sự trong lịch sử triết học phương
Tây. Vì vậy, ở Việt Nam, trong các công trình nghiên cứu về triết học Hegel nói
chung và triết học pháp quyền của Hegel nói riêng, các tác giả đều đề cập bối cảnh
lịch sử mà nó ra đời.
Các công trình nghiên cứu về lịch sử các học thuyết chính trị thế giới, lịch sử
triết học phương Tây, lịch sử triết học cổ điển Đức đều chỉ ra được một cách khái
quát thực trạng kinh tế - chính trị - xã hội của nước Đức vào cuối thế kỷ XVIII, đầu
thế kỷ XIX, cũng như sự tác động của cách mạng công nghiệp Anh và cách mạng tư
sản Pháp đến tư tưởng của các triết gia Đức, đặc biệt là sự ảnh hưởng của nó đến
triết học Hegel. Chính những điều kiện lịch sử đặc thù của dân tộc Đức là một trong
những nguyên nhân tạo ra sự khác biệt giữa quan điểm triết học chính trị - xã hội
của Hegel so với tư tưởng của các triết gia Pháp lúc bấy giờ.
Việc nghiên cứu về điều kiện kinh tế - xã hội cho sự ra đời triết học Hegel
cũng đã được thực hiện trong luận án tiến sĩ triết học Vấn đề bản thể luận trong triết
học duy tâm cổ điển Đức cuối thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX (2010) của Nguyễn
Chí Hiếu. Trong luận án này, tác giả Nguyễn Chí Hiếu đã nhận định rằng, khác với
các cường quốc khác của châu Âu như Anh và Pháp, sự hình thành nhà nước Phổ là
6

gia mới phát triển bình thường.
7


Nghiên cứu sự vận động của khái niệm xã hội dân sự trong lịch sử triết học
cũng đã được Phạm Văn Đức và Trần Tuấn Phong thực hiện trong bài viết “Xã hội
dân sự: từ cách nhìn của lịch sử triết học” (2008). Trong bài viết này, Phạm Văn
Đức và Trần Tuấn Phong đã khái quát sự hình thành và phát triển của “khái niệm xã
hội dân sự” trong lịch sử triết học phương Tây, bắt đầu từ Aristotle thời kỳ Hy Lạp
cổ đại, đến tư tưởng về xã hội dân sự đối lập với trạng thái tự nhiên của các triết gia
cận đại như J. Rodin, T. Hobbes, B. Spinoza, v.v và quan niệm về xã hội dân sự
trong triết học cổ điển Đức với hai đại biểu chính là Kant và Hegel, cuối cùng là
quan niệm của Marx về xã hội dân sự.
Sự vận động của khái niệm xã hội dân sự từ khởi thủy đến Hegel còn được
đề cập trong bài viết “Xã hội công dân và xã hội dân sự: từ Aristotle đến Hegel”
(2009) của Trần Tuấn Phong. Trong bài viết này, Trần Tuấn Phong đã tập trung
phân tích và làm rõ tiến trình phát triển của khái niệm xã hội dân sự, bắt đầu từ
những mầm mống tư tưởng về xã hội dân sự trong những ý tưởng của Aristotle về
cộng đồng chính trị - một khái niệm được coi là tiền thân của khái niệm xã hội công
dân/xã hội dân sự được sử dụng sau này, cho đến sự hình thành và phát triển khái
niệm xã hội dân sự trong tư tưởng triết học chính trị - xã hội cận hiện đại như J.
Locke, Montesquieu, A. Smith, A. Ferguson và Hegel. Cuối bài viết, Trần Tuấn
Phong kết luận:
Trong quan niệm của Hegel, mối liên hệ giữa gia đình và nhà nước được
trung giới qua sự xuất hiện của xã hội dân sự trong tiến trình hiện thực
hóa của tự do. Xã hội dân sự không chỉ giới hạn trong mọi hoạt động
kinh tế của các cá nhân, mà còn là lĩnh vực để bước đầu đảm bảo quyền
tự do của cá nhân và góp phần quan trọng trong việc giáo dục và hình
thành nên nhân cách của con người, là giai đoạn quan trọng góp phần
chuẩn bị cho sự hiện thực hóa của tự do trong sự phát triển của nhà nước.

nước ngoài về sự hình thành và phát triển của quan niệm về nhà nước và xã hội dân
sự trong lịch sử tư tưởng phương Tây, cần phải kể đến công trình nghiên cứu “Civil
society and state structures in creative tension: Ferguson, Hegel, Gramsci” (Xã hội
dân sự và cấu trúc nhà nước trong sức sáng tạo: Ferguson, Hegel, Gramsci) (1984)
9


của Franco Ferrarotti. Trong công trình này, Franco Ferrarotti đã phân tích quan
niệm về nhà nước của Aristotle, của Hobbes, của Max Weber và học thuyết xã hội
dân sự của Ferguson, đặc biệt là những nghiên cứu của ông về sự liên hệ mật thiết
giữa Ferguson và Hegel trong quan niệm về xã hội dân sự. Franco Ferrarotti khẳng
định: “Hegel chắc chắn bị ảnh hưởng bởi Ferguson trong việc xây dựng khái niệm
bürgerliche Gesellschaft (xã hội dân sự) của ông, cũng giống như Marx và Engels
chủ yếu ngưỡng mộ Ferguson ở một số lời nhận xét, phê phán của Ferguson chống
lại một xã hội có ý thức vượt quá thị trường” [107, tr. 16].
Tiếp đó là sự nghiên cứu của Boris Dewiel trong bài viết “A Conceptual
History of Civil Society: From Greek Beginnings to the End of Marx” (Lịch sử khái
niệm xã hội dân sự: Từ Hy Lạp đến sự kết thúc ở Marx) (1997). Trong bài viết này,
Boris Dewiel đã cho rằng, người đầu tiên sử dụng thuật ngữ xã hội dân sự là
Aristotle, mặc dù ý nghĩa của nó đã bị bóp méo trong các bản dịch từ tiếng Hy Lạp
tới Latinh và sau đó là tiếng Anh. Cụm từ được Aristotle sử dụng để chỉ cộng đồng
chính trị là Koinonia politiké. Danh từ Koinonia, đã được dịch bởi Liddell và Scott
là “hiệp thông, liên kết, hợp tác” và theo Riedel, không có nghĩa gì khác hơn so với
hiệp hội, công đoàn. Tuy nhiên, sau này với quá trình chuyển ngữ, các từ ngữ này
bắt đầu mang sắc thái ý nghĩa mới. Sự phát triển của khái niệm xã hội dân sự đã có
bước phát triển mới trong quan niệm của Hooker, Hobbes, Locke và Montesquieu,
bởi nó chứa đựng những ý tưởng hiện đại. Ngoài ra, các quan niệm về xã hội dân
sự của Ferguson, Hegel và Marx với tư cách là sự trở lại của chủ nghĩa duy lý cũng
được bàn đến trong bài viết này.
Nghiên cứu về mối quan hệ giữa quan niệm về xã hội dân sự của Rousseau

Trong các công trình nghiên cứu quan niệm của Hegel về nhà nước, trước hết
phải kể đến công trình chuyên khảo Triết học pháp quyền của Hegel (2002) của
Nguyễn Trọng Chuẩn và Đỗ Minh Hợp - đây là công trình nghiên cứu chuyên khảo
đầu tiên ở Việt Nam trình bày một cách có hệ thống về triết học pháp quyền của Hegel.
Trong tác phẩm này, các tác giả đã phân tích một cách sâu sắc bối cảnh lịch sử, sự tiến
hóa quan điểm chính trị của Hegel, vị trí của triết học pháp quyền trong hệ thống triết
học của Hegel và những nội dung chính yếu trong triết học pháp quyền của Hegel như
Khái niệm Ý chí tự do (một khái niệm cơ bản - điểm xuất phát của toàn bộ hệ thống
11


triết học pháp quyền của Hegel) và vấn đề bản chất của pháp luật. Đáng lưu ý hơn cả
là sự phân tích và luận giải của các tác giả đối với những quan điểm cơ bản của
Hegel về vấn đề xã hội dân sự (xã hội công dân), về bản chất của nhà nước, mối quan
hệ giữa xã hội dân sự và nhà nước, vấn đề con người, nhà nước và lịch sử thế giới.
Thông qua việc phân tích quan niệm của Hegel về xã hội dân sự, Nguyễn Trọng Chuẩn
và Đỗ Minh Hợp cho rằng “với tất cả tính chất duy tâm có ở các luận điểm của học
thuyết về xã hội công dân, Hegel vẫn mô tả được các mâu thuẫn cơ bản hiện thực của
xã hội tư sản… Dù có tính chất xuyên tạc và không đầy đủ, Hegel vẫn phác họa khá
chính xác bức tranh về xã hội tư sản” [10, tr. 119-120]. Tuy nhiên, theo Nguyễn Trọng
Chuẩn và Đỗ Minh Hợp, “học thuyết Hegel về nhà nước là vô căn cứ ngay từ cơ sở
đó của nó. Hegel sử dụng các phạm trù của phép biện chứng duy tâm làm phương
tiện thần bí hiện thực để chứng minh tính hợp lý của nhà nước đang tồn tại” [10,
tr.131]. Trong phần cuối của cuốn sách này, các tác giả đã phân tích những đánh giá
của Marx, Engels về triết học pháp quyền của Hegel, nghiên cứu vị thế của triết học
pháp quyền của Hegel trong thế giới đương đại và mối quan hệ với chủ nghĩa Hegel
mới. Nguyễn Trọng Chuẩn và Đỗ Minh Hợp viết:
Những người phê phán triết học pháp quyền của Hegel đã ra sức chứng
minh Hegel là nhà lý luận của chế độ cực quyền mà dường như chế độ
phátxít và chế độ xã hội chủ nghĩa là sự hiện thực hóa trên thực tế.

thiết phải có sự thống nhất giữa nhà nước và giáo hội, nhưng Hegel cũng không
đồng ý với quan niệm của một số nhà thần học coi tôn giáo là nền tảng của nhà
nước.
Ngoài những công trình nghiên cứu chuyên khảo về triết học pháp quyền của
Hegel còn có một số bài viết đề cập đến những khía cạnh khác nhau trong quan
niệm của Hegel về nhà nước đã được đăng trên các tạp chí chuyên ngành.
Tiếp cận quan niệm về nhà nước trong triết học pháp quyền của Hegel dưới
góc độ đạo đức học ít nhiều đã được thể hiện trong bài viết “Tư tưởng đạo đức
trong “Triết học pháp quyền” của Hegel” (2001) của Nguyễn Trọng Chuẩn và Đỗ
Minh Hợp. Trong bài viết này, các tác giả khẳng định rằng, “cho dù có những luận
điểm trừu tượng của chủ nghĩa duy tâm, song trong tác phẩm Triết học pháp quyền
của mình, Hegel đã xây dựng được một học thuyết đạo đức phong phú về nội dung”
13


[8, tr. 24]. Đạo đức học của Hegel là sự thử nghiệm quan trọng nhất trong lịch sử tư
tưởng nhân loại cho đến lúc bấy giờ nhằm xây dựng một triết học thống nhất về đạo
đức, về chính trị, về pháp quyền, và thậm chí cả về kinh tế. Theo Nguyễn Trọng
Chuẩn và Đỗ Minh Hợp, đạo đức học của Hegel, hay học thuyết về đạo đức, là triết
học pháp quyền và gồm có: 1) pháp quyền trừu tượng; 2) luân lý; 3) đạo đức. Đạo
đức này lại bao gồm: gia đình, xã hội công dân, nhà nước. Ở đây, hình thức là duy
tâm bao nhiêu thì nội dung là hiện thực bấy nhiêu. Toàn bộ lĩnh vực pháp quyền,
kinh tế, chính trị đều được bao gồm trong nội dung đó, bên cạnh đạo đức. Như vậy,
đạo đức học của Hegel đã bao quát một phạm vi hết sức rộng lớn, lĩnh vực đạo đức
không đơn giản bao gồm lĩnh vực luân lý và pháp luật với tư cách là các tiểu hệ
thống liên hệ với nhau khá đặc thù. Ý niệm đạo đức hiện thực là ý niệm thực tiễn,
gắn liền với các quan hệ xã hội, với thực tiễn xã hội. Việc gắn các khái niệm về luân
lý và về pháp luật với mặt thực tiễn thống nhất của đạo đức, không đồng nhất luân
lý với pháp luật và không phủ nhận tính đặc thù của chúng, chúng ta có thể khẳng
định được rằng, pháp luật là một hiện tượng đạo đức xã hội. Đây là điểm then chốt

con người đối với những người tương tự như mình được thực hiện trong xã hội
công dân, thì bổn phận của con người đối với loài người, đối với toàn thể xã hội
được thực hiện trong nhà nước. Bản chất của nhà nước là khát vọng khắc phục tình
trạng bị chia rẽ giữa những cá nhân biệt lập trong xã hội công dân và hợp nhất họ
dựa trên cơ sở hài hòa và hợp lý tối cao.
Nghiên cứu quan niệm của Hegel về sự phân định các bộ phận quyền lực nhà
nước trong triết học pháp quyền của Hegel đã được tác giả Nguyễn Thị Thúy Vân
và Trương Thị Quỳnh Hoa đề cập trong bài viết “Quan niệm của Hegel về sự phân
định các bộ phận quyền lực trong nhà nước pháp quyền” (2015). Trong bài viết này,
các tác giả đã tập trung nghiên cứu quan điểm của Hegel về pháp quyền, từ đó đi
đến làm sáng tỏ bản chất của việc phân định các bộ phận quyền lực trong nhà nước
pháp quyền. Theo các tác giả, bản chất đích thực của sự phân định các bộ phận
quyền lực nằm ẩn sâu bên trong nền pháp quyền và chính điều đó quy định việc
phân định ra các cơ quan quyền lực nhà nước với các chức năng cụ thể của nó.
Ngoài những công trình nghiên cứu chuyên khảo và các bài viết trên các tạp
chí chuyên ngành đề cập đến quan niệm của Hegel về nhà nước còn có bài viết
15


“Quan niệm của G.W.F. Hegel về quyền lực nhà nước trong tác phẩm “Các nguyên
lý của triết học pháp quyền”” (2012) của Nguyễn Văn Huấn được đăng trong Kỷ
yếu hội thảo khoa học quốc tế: Nhà nước pháp quyền - Một số vấn đề lý luận và
thực tiễn. Trong bài viết này, Nguyễn Văn Huấn tập trung làm sáng tỏ vấn đề nguồn
gốc và phương thức tổ chức của quyền lực nhà nước trong quan niệm của Hegel,
đồng thời, chỉ ra những điểm hạn chế và tiến bộ trong mô hình nhà nước pháp
quyền do Hegel thiết kế.
- Các công trình nghiên cứu nước ngoài
Do vị thế và tầm quan trọng đặc biệt của triết học pháp quyền trong hệ thống
triết học Hegel và sức ảnh hưởng của nó đối với lịch sử triết học phương Tây cận hiện đại cũng như đối với thực tiễn chính trị ở phương Tây, cho nên đã có một số
lượng lớn các công trình của các học giả nước ngoài nghiên cứu quan niệm của

giá khách quan của tác giả đối với quan niệm của Hegel về nhà nước, về chiến tranh
và xã hội dân sự. Shlomo Avineri, cho rằng Hegel đã thất bại trong việc hòa giải
những mâu thuẫn của xã hội dân sự. Thực tế là Hegel, trong phân tích của ông về xã
hội dân sự, đã chỉ ra tính chất mâu thuẫn của nó, nhưng không giải quyết thỏa đáng
mâu thuẫn này bất chấp những nỗ lực của Hegel để tạo ra một nhà nước phổ biến.
Một hướng tiếp cận khác đối với quan niệm của Hegel về nhà nước với tư
cách là phương diện chính yếu của đạo đức học ứng dụng đã được thể hiện trong
công trình Hegel’s Ethical Thought (Tư tưởng đạo đức của Hegel) (1990) của Allen
W. Wood. Ngoài phần giới thiệu sâu sắc về hệ thống triết học duy lý của Hegel,
công trình gồm bốn phần: phần thứ nhất, Allen W. Wood đã nghiên cứu một cách
khái quát về đạo đức học của chủ nghĩa Hegel, làm rõ khái niệm tinh thần và tự do
như là điểm xuất phát trong học thuyết về đạo đức của Hegel; phần thứ hai - “Pháp
quyền trừu tượng”, là những nghiên cứu quan niệm của Hegel về sự công nhận,
quyền sở hữu, pháp luật và sự trừng phạt; phần thứ ba - “Luân lý”, nghiên cứu khái
niệm luân lý (morality), ý chí đạo đức, lương tâm và tình trạng trống rỗng của pháp
quyền luân lý trong triết học pháp quyền của Hegel; phần thứ tư - “Đời sống đạo
đức”, Allen W. Wood nghiên cứu quan niệm của Hegel về đạo đức khách quan, đạo
đức chủ quan, giới hạn của đạo đức và những vấn đề của đời sống đạo đức hiện đại

17


như vấn đề nguồn gốc của nhà nước, cấu trúc quyền lực nhà nước, xã hội dân sự,
mối quan hệ giữa sở hữu với xã hội dân sự và nhà nước.
Nghiên cứu triết học Hegel trong tương quan so sánh với triết học Aristotle
đã được thực hiện trong công trình Hegel and Aristotle (2001) của Alfredo Ferrarin.
Cuốn sách lần đầu tiên chứng minh một cách có hệ thống chủ nghĩa duy tâm của
Hegel trong mối quan hệ với truyền thống siêu hình học và lôgíc học hình thức
được bắt nguồn từ Aristotle. Cuốn sách là sự phân tích, so sánh một cách có hệ
thống quan điểm của Hegel và Aristotle về siêu hình học, lôgíc và chân lý, bản chất

của Staat, thì nó nằm trong lợi ích quốc gia hay lợi ích của quốc gia, chẳng hạn, của
cùng một lúc các yếu tố 1, 2 và 3, tức là một dân tộc chiếm cứ một lãnh thổ nhất
định được tổ chức về mặt chính trị. Nếu điều gì đó xảy ra trong Staat Đức, tức là nó
xảy ra trong lãnh thổ. Ai làm việc cho Staat tức là người đó làm việc cho chính
quyền hay làm việc ở ngành nào đó của Staat theo nghĩa 3. Nếu một quyết định
được thực hiện von Staats wegen, nó được thực hiện ở cấp độ chính quyền, tức là ở
những tầm cao hơn của nghĩa 3 …. Hegel sử dụng chữ Staat theo hai nghĩa: (I) Nhà
nước này đối lập với những nhà nước khác, nghĩa này bao quát cả ba nghĩa: 1, 2 và
3. Ông sử dụng chữ Staat, chẳng hạn, cho chữ polis của Hy Lạp, mà theo ông, định
chế này không được phân thù và dị biệt hóa một cách nội tại như nhà nước hiện đại.
(Polis nghĩa là (i) thành phố, đối lập với nông thôn hay làng mạc; (ii) thành quốc,
gồm cả các vùng quê và các làng mạc xung quanh [thành phố]. Chỉ có (ii) là Staat;
còn (i) là Stadt.) (II) Nhà nước, đối lập với các phương diện khác của xã hội, đặc
biệt là GIA ĐÌNH và XÃ HỘI DÂN SỰ. Cả hai nghĩa này có liên quan nhau, ở chỗ
cái gì đó là Staat theo nghĩa (I) nếu, và chỉ nếu, nó có Staat theo nghĩa (II) hay, như
trong trường hợp chữ polis, cái gì đó gần gần với nó [xem 40, tr. 285-287].
Bên cạnh những công trình chuyên khảo của các học giả nước ngoài, còn có
một số bài viết đề cập đến những khía cạnh khác nhau trong quan niệm của Hegel
về nhà nước. Điển hình như bài viết “What is “right” in Hegel’s Philosophy of
Right?” (“Quyền” trong triết học pháp quyền của Hegel là gì?) (1989) của Steven B.
Smith. Trong bài viết này, Steven B. Smith đã làm sáng tỏ quan niệm về “quyền”
trong triết học pháp quyền của Hegel với những nội dung như: quyền của sự công
nhận, ý niệm về pháp quyền, cấu trúc của quyền, sự công nhận và luân lý cá nhân.
19


Ngoài ra, quan niệm của Hegel về nhà nước và xã hội dân sự cũng đã được đề cập
đến một cách khái quát trong bài viết này. Steven B. Smith đã đưa ra những luận
giải của riêng mình đối với luận điểm nổi tiếng của Hegel: “Cái gì hợp lý tính thì là
hiện thực, và cái gì là hiện thực thì hợp lý tính”. Theo Steven B. Smith, triết học