ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
––––––––––––––––––––

TRẦN HỒNG NHUNG

CÁC BIỆN PHÁP GIÁM SÁT, GIÁO DỤC VÀ BIỆN PHÁP
TƯ PHÁP ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2017


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
––––––––––––––––––––

TRẦN HỒNG NHUNG

CÁC BIỆN PHÁP GIÁM SÁT, GIÁO DỤC VÀ BIỆN PHÁP
TƯ PHÁP ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI
Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
Mã số: 60 38 01 04

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS.TS. TRẦN VĂN ĐỘ

HÀ NỘI - 2017



Khái niệm, bản chất pháp lý biện pháp giám sát, giáo dục và
biện pháp tư pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ................ 6

1.1.1.

Khái niệm, bản chất pháp lý của biện pháp giám sát, giáo dục .......... 7

1.1.2.

Khái niệm, bản chất pháp lý của biện pháp tư pháp ......................... 12

1.2.

Cơ sở của việc quy định và áp dụng biện pháp giám sát, giáo dục
và biện pháp tư pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ............ 17

1.2.1.

Cơ sở lý luận...................................................................................... 17

1.2.2.

Căn cứ pháp lý ................................................................................... 20

1.2.3.

Cơ sở thực tiễn................................................................................... 28

1.3.


Các quy định trước khi ban hành Bộ luật hình sự năm 2015Error! Bookmark n

2.1.2.

Các quy định của Bộ luật hình sự năm 2015Error! Bookmark not defined.

2.2.

Thực tiễn áp dụng các biện pháp giám sát, giáo dục và biện
pháp tư pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tộiError! Bookmark not defi

2.2.1.

Thực tiễn áp dụng các biện pháp giám sát, giáo dục và biện pháp
tư pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tộiError! Bookmark not defined.

2.2.2.

Những nguyên nhân, điều kiện của tình hình tội phạm và bất
cập, vướng mắc trong xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội.Error! Bookmark not

Chương 3: CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG CÁC
BIỆN PHÁP GIÁM SÁT, GIÁO DỤC VÀ BIỆN PHÁP TƯ PHÁP
ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘIError! Bookmark not defined.

3.1.

Hoàn thiện pháp luật hình sự ......... Error! Bookmark not defined.


Bookmark
not
defined.
Bảng 2.3. Đặc điểm nhân thân số bị cáo là người dưới 18 tuổi đã
Error!
bị xét xử từ năm 2011 - 2015
Bookmark
not
defined.
Bảng 2.4. Cơ cấu tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện
Error!
trong các năm 2011 - 2015 trên toàn quốc
Bookmark
not
defined.


DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Số hiệu

Tên biểu đồ

Trang

Biểu đồ 2.1. Thể hiện biện pháp Giáo dục tại xã, phường, thị trấn
Error!
và biện pháp Cảnh cáo áp dụng đối với người dưới 18 Bookmark
tuổi phạm tội trong 5 năm từ 2011 đến 2015
not


định về chính sách xử lý heo hướng vì lợi ích tốt nhất của họ.
Quá trình áp dụng các quy định của Bộ luật hình sự đối với người dưới
18 tuổi những năm qua đã phát huy hiệu quả đáng kể trong việc bảo vệ người
dưới 18 tuổi trong tư pháp hình sự. Tuy nhiên, cũng phải nhận thấy một thực
tế là tình trạng người dưới 18 tuổi vi phạm pháp luật đang có chiều hướng gia
tăng và diễn biến phức tạp; tình hình tội phạm xâm hại người dưới 18 tuổi
cũng đang là vấn đề được cả xã hội quan tâm, các tội về hiếp dâm, mua bán
trẻ em diễn ra khá nghiêm trọng, trong khi đó, việc áp dụng quy định có liên
quan của Bộ luật hình sự đối với người dưới 18 tuổi vẫn còn gặp một số khó
khăn, vướng mắc. Bên cạnh đó, cùng với sự phát triển về mọi mặt của đời
sống xã hội và trước yêu cầu bảo vệ ngày càng tốt hơn quyền lợi của người
dưới 18 tuổi theo tinh thần Công ước về quyền trẻ em, hệ thống tư pháp hình
sự hiện hành liên quan đến người dưới 18 tuổi, trong đó có các biện pháp
giám sát, giáo dục đối với người dưới 18 tuổi phạm tội cần có thêm những

1


sửa đổi, bổ sung. Những sửa đổi, bổ sung đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải
nghiên cứu, phân tích các quy định có liên quan của Bộ luật hình sự trong mối
tương quan, so sánh với một số chuẩn mực quốc tế cũng như pháp luật một số
nước để từ đó đưa ra kiến nghị sửa đổi, bổ sung một cách hoàn thiện nhất, bảo
đảm thực thi các nghĩa vụ quốc tế mà Việt Nam đã cam kết.
Với những lý do đó, chúng tôi quyết định chọn đề tài “Biện pháp giám
sát, giáo dục và biện pháp tư pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tội” để
làm Luận văn thạc sỹ luật học.
2. Tình hình nghiên cứu
Trong những năm qua, ở các mức độ khác nhau đã có những công trình
khoa học đề cập trực tiếp hoặc gián tiếp đến đề tài này hoặc trong các giáo
trình, sách chuyên khảo, bình luận khi nghiên cứu vấn đề người dưới 18 tuổi

đối với người dưới 18 tuổi phạm tội theo luật hình sự Việt Nam trên cơ sở
đánh giá thực tiễn áp dụng các biện pháp này để kiến nghị việc hoàn thiện các
quy định trong luật hình sự nước ta.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu để làm rõ khái niệm, bản chất pháp lý, vai trò cũng như các
quy định của pháp luật và thực tiễn áp dụng của các biện pháp giám sát, giáo
dục và biện pháp tư pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tội.
Đánh giá việc áp dụng các biện pháp giám sát, giáo dục và biện pháp tư
pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, những ưu điểm và hạn chế của từng
biện pháp.
Trên cơ sở nghiên cứu, phân tích, đánh giá, tác giả đưa ra đề xuất việc
hoàn thiện các quy định của pháp luật về các biện pháp giám sát, giáo dục và
biện pháp tư pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tội.
3.3. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những vấn đề lý luận và thực tiễn
của các biện pháp giám sát, giáo dục và biện pháp tư pháp đối với người dưới
18 tuổi phạm tội.

3


3.4. Phạm vi nghiên cứu
Luận văn nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của các biện pháp giám
sát, giáo dục và biện pháp tư pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tội theo
Luật hình sự Việt Nam; so sánh với pháp luật của một số quốc gia.
4. Cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu
Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa
duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; các phương pháp so sánh,
phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp thống kê,
phương pháp logic...

Chương 3: Các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các biện pháp
giám sát, giáo dục và biện pháp tư pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tội.

5


Chương 1
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC BIỆN PHÁP GIÁM SÁT,
GIÁO DỤC VÀ BIỆN PHÁP TƯ PHÁP ĐỐI VỚI NGƯỜI
DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI
1.1. Khái niệm, bản chất pháp lý biện pháp giám sát, giáo dục và
biện pháp tư pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
Theo cuốn Thuật ngữ tư pháp người dưới 18 tuổi của Bộ Tư pháp phối
hợp cùng tổ chức UNICEF thì không chính thức có khái niệm biện pháp giám
sát, giáo dục nhưng lại có thuật ngữ “biện pháp không chính thức”.
Theo đó, biện pháp không chính thức (Informal Measures) [48, tr.5] là
biện pháp xử lý vi phạm pháp luật không áp dụng các thủ tục tố tụng hình sự
hoặc thủ tục xử lý vi phạm hành chính mà dựa vào cộng đồng để giáo dục, răn
đe người có hành vi vi phạm.
Ở Việt Nam có những biện pháp xử lý không chính thức như hòa giải,
giám sát, phê bình, kiểm điểm, nhắc nhở, giáo dục tại dòng họ, kỷ luật tại nhà
trường v.v...
Ở nhiều nước trên thế giới, những biện pháp xử lý không chính thức
đối với người dưới 18 tuổi phạm tội thường được gọi là “biện pháp xử lý
chuyển hướng” vì người dưới 18 tuổi được đưa ra khỏi (chuyển hướng) hệ
thống tố tụng chính thức để xử lý tại cộng đồng [49].
Bộ luật hình sự năm 2015 quy định về điều kiện áp dụng biện pháp
giám sát, giáo dục trong trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự như sau:
Cơ quan điều tra , Viện kiểm sát hoặc Tòa án chỉ quyết định
miễn trách nhiệm hình sự và áp dụng biê ̣n pháp khiển trách , hòa

Xét về bản chấ t , có thể thấy rằng , quy đinh
̣ của khoản 3 và khoản 4
Điều 91 Bộ luật hình sự năm 2015 là cơ sở pháp lý quan trọng để các cơ quan
tiế n hành tố tu ̣ng xem xét đình chỉ điề u tra , đình chỉ vu ̣ án và giao người dưới
18 tuổi pha m
̣ tô ̣i cho gia đình , cơ quan, tổ chức ta ̣i cô ̣ng đồ ng tổ chức viê ̣c
giám sát, giáo dục mà không cần tiếp tục xử lý bằng hệ thống tư pháp hình sự.
1.1.1. Khái niệm, bản chất pháp lý của biện pháp giám sát, giáo dục
1.1.1.1. Khiển trách
Trong pháp luật của nhiều nước thì khiển trách là việc nhắc nhở của
cảnh sát đối với người dưới 18 tuổi vi phạm pháp luật thay cho khởi tố về
hình sự hoặc xử phạt hành chính đối với người đó [16, tr.35].
Nhắc nhở của cảnh sát có thể được thực hiện đối với người dưới 18 tuổi
ngay tại nơi xảy ra vi phạm hoặc chính thức hơn trước mặt cha mẹ của người
dưới 18 tuổi vi phạm.
Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, “Khiển trách” được quy định tại

7


Bộ luật hình sự năm 2015 như sau:
1. Khiể n trách đươ ̣c áp du ̣ng đố i với người dưới 18 tuổi pha ̣m
tô ̣i trong những trường hợp sau đây nhằ m giúp ho ̣ nhâ ̣n thức rõ
hành vi phạm tội và hâ ̣u quả gây ra đố i với cô ̣ng đồ ng

, xã hội và

nghĩa vụ của họ:
a) Người từ đủ 16 tuổ i đế n dưới 18 tuổ i lầ n đầ u phạm tộ i it́
nghiêm tro ̣ng;

tục, tập quán tốt đẹp của nhân dân.
Ngoài ra, “hòa giải” có thể được định nghĩa là “nỗ lực của một bên thứ
ba trung lập nhằm giúp đỡ các đương sự giải quyết mâu thuẫn thông qua việc
tổ chức các cuộc gặp mặt trực tiếp. Trong những cuộc gặp mặt đó, bên thứ ba
không có thẩm quyền áp đặt một phương án phân xử nào đối với các đương
sự mà chỉ đóng vai trò hỗ trợ họ thiết lập một phương án giải quyết mâu thuẫn
phù hợp với tất cả các bên” [60]
Bộ luật hình sự năm 2015 quy định:
1. Hòa giải ta ̣i cô ̣ng đồ ng đươ ̣c áp du ̣ng đố i với người dưới
18 tuổi pha ̣m tô ̣i trong những trường hợp sau đây:
a) Người từ đủ 16 tuổ i đế n dưới 18 tuổ i pha ̣m tội it́ nghiêm
trọng hoặc phạm tội nghiêm trọng;
b) Người từ đủ 14 tuổ i đế n dưới 16 tuổ i pha ̣m tô ̣i rấ t nghiêm
trọng quy định tại điểm b khoản 2 Điều 91 của Bộ luật này.
2. Cơ quan điều tra , Viện kiểm sát hoặc Tòa án phối hợp với
Ủy ban nhân dân cấp xã tổ chức việc hòa giải tại cộng đồng khi
người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của người bị hại đã tự
nguyện hòa giải và đề nghị miễn trách nhiệm hình sự.
3. Người đươ ̣c áp du ̣ng biê ̣n pháp hòa giải ta ̣i cô ̣ng đồ ng phải
thực hiê ̣n các nghĩa vụ sau đây:
a) Xin lỗi người bi ̣ha ̣i và bồi thường thiê ̣t ha ̣i;
b) Nghĩa vụ quy định tại khoản 3 Điều 93 của Bộ luật này
[32, Điều 94].

9


Luật hòa giải ở cơ sở năm 2013 xác định rõ việc hòa giải chỉ được tiến
hành đối với các mâu thuẫn, tranh chấp, vi phạm pháp luật, trừ các trường
hợp: mâu thuẫn, tranh chấp xâm phạm lợi ích của Nhà nước, lợi ích công

và con;
- Tranh chấp phát sinh từ những vi phạm pháp luật mà theo quy định
của pháp luật hành vi đó chưa đến mức bị xử lý hình sự hoặc hành chính như:
trộm cắp vặt, đánh chửi nhau gây mất trật tự công cộng, đánh nhau gây
thương tích nhẹ, va quệt xe cộ gây thương tích nhẹ.
1.1.1.3. Giáo dục tại xã, phường, thị trấn
Một điểm mới trong Bộ luật hình sự năm 2015 là biện pháp giáo dục tại
xã, phường, thị trấn được quy định là một trong các biện pháp giám sát, giáo
dục trong trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự.
Biện pháp này không buộc người dưới 18 tuổi phạm tội phải cách ly
khỏi xã hội mà được giáo dục, cải tạo ngay trong môi trường xã hội bình
thường. Hay nói cách khác, người dưới 18 tuổi phạm tội khi được áp dụng
biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn thì họ tiếp tục được sinh hoạt, học
tập, lao động tại gia đình và nhà trường. Điều này có ý nghĩa rất quan trọng
trong việc giúp người dưới 18 tuổi tránh được những mặc cảm về tội lỗi của
mình, giúp họ nhanh chóng nhận ra lỗi lầm để tự giác rèn luyện sửa chữa.
Biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn được áp dụng với người
dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng. Biện pháp giáo dục
tại xã, phường, thị trấn được áp dụng trong những trường hợp người dưới 18
tuổi phạm tội chấp hành đầy đủ các nghĩa vụ về học tập

, lao động; chịu sự

giám sát, giáo dục của gia đình, xã, phường, thị trấn; không đi khỏi nơi cư trú
khi không được phép; các nghĩa vụ theo quy định tại khoản 3 Điều 93 của Bộ
luật hình sự năm 2015.
Trong thời gian áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn,
người dưới 18 tuổi không bị cách ly khỏi xã hội nhưng phải chấp hành một số
nghĩa vụ nhất định. Thời hạn áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị
11



Nhà nước ta trong việc xử lý tội phạm không chỉ nhằm mục đích trừng trị mà
còn giáo dục người phạm tội nhận thức được sai lầm của bản thân, trở thành
người có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc
sống xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa họ phạm tội mới. Đồng thời, xuất phát từ
chính sách nhân đạo trong pháp luật của nước ta nói chung, pháp luật hình sự
nói riêng, xuất phát từ tình hình, hoàn cảnh phạm tội, tính chất của tội phạm
nên bên cạnh hệ thống hình phạt, còn có các biện pháp tư pháp được quy định
trong Bộ luật hình sự [10, tr.227].
Biện pháp tư pháp được quy định tại Mục 3 Chương XII là biện pháp
giáo dục tại trường giáo dưỡng.
Tuy nhiên, hiện nay chưa có một khái niệm chính thức nào định nghĩa
về biện pháp tư pháp nhưng các nhà luật học đều thống nhất rằng biện pháp tư
pháp thể hiện chính sách hình sự của Nhà nước và mang tính hỗ trợ cho hình
phạt khi được áp dụng để tăng cường hiệu quả xử lý tội phạm, mang lại an
toàn, trật tự và công bằng cho xã hội; đồng thời, trong một số trường hợp thì
việc áp dụng biện pháp tư pháp lại có ý nghĩa thay thế hình phạt.
Theo giáo trình Luật hình sự Việt Nam của trường Đại học Luật Hà
Nội, biện pháp tư pháp được hiểu là “các biện pháp hình sự được Bộ luật
hình sự quy định, do các cơ quan tư pháp áp dụng đối với người có hành vi
nguy hiểm cho xã hội, có tác dụng hỗ trợ hoặc thay thế hình phạt”
[10, tr.257].
Ngoài ra, còn một khái niệm khoa học khác về biện pháp tư pháp trong
khoa học luật hình sự. Theo người nghiên cứu, khái niệm này tương đối hoàn
chỉnh, thể hiện được tính chất, vị trí, vai trò của biện pháp tư pháp trong hệ
thống chế tài hình sự.
Theo GS.TSKH. Lê Cảm, biện pháp tư pháp được hiểu đầy đủ hơn,

13



Khái niệm khoa học này có một ý nghĩa quan trọng, là cơ sở lý luận của
việc nghiên cứu chuyên sâu về biện pháp tư pháp nói chung và biện pháp tư
pháp áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội.
Từ khái niệm khoa học trên về biện pháp tư pháp, ta có thể hiểu một
cách đơn giản biện pháp tư pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tội như sau:
“Biện pháp tư pháp áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội là biện pháp
cưỡng chế về hình sự của Nhà nước áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm
tội, ít nghiêm khắc hơn hình phạt, được cơ quan tư pháp hình sự có thẩm
quyền áp dụng nhằm hỗ trợ hay thay thế cho hình phạt”.
Như vậy, biện pháp tư pháp áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm
tội là biện pháp cưỡng chế của Nhà nước bổ sung cho hệ thống hình phạt với
mục đích là thay thế cho hình phạt. Đối với người dưới 18 tuổi phạm tội nếu
thấy không cần thiết áp dụng hình phạt thì Tòa án có thể áp dụng các biện
pháp tư pháp. Các biện pháp này vẫn có tính giáo dục, phòng ngừa cao đối
với người dưới 18 tuổi phạm tội nhưng người được áp dụng lại không bị coi
là có án tích. Bộ luật hình sự năm 2015 có quy định:
1. Người dưới 18 tuổi bị kết án được coi là không có án tích,
nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây:
a) Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi
b) Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội phạm
ít nghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng hoặc tội phạm rất nghiêm
trọng do vô ý;
c) Người bị áp dụng biện pháp tư pháp quy định tại mục 3
Chương này.
2. Người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội phạm rất
nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng thì
đương nhiên xóa án tích nếu trong thời hạn 03 năm tính từ khi chấp
15

16


dục quốc dân. Học sinh trường giáo dưỡng được học văn hóa theo chương
trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Văn bằng, chứng chỉ học văn hóa, học
nghề trong các trường giáo dưỡng có giá trị như văn bằng của các trường phổ
thông [10, tr.325].
Biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng thường được áp dụng với
người dưới 18 tuổi phạm tội có nhân thân tương đối xấu, môi trường trước khi
phạm tội không thuận lợi cho việc giáo dục cải tạo họ, như trong gia đình
thường xuyên có người vi phạm pháp luật, bạn bè là những người có nhân
thân không tốt, bản thân không có chỗ học tập, lao động, sinh hoạt ổn định.
Đối với những trường hợp này, nếu áp dụng biện pháp giáo dục tại xã,
phường, thị trấn thì không đạt được mục đích giáo dục, cải tạo người dưới 18
tuổi phạm tội còn áp dụng hình phạt tù lại chưa cần thiết [18].
Ngoài ra, Nghị định số 52/2001/NĐ-CP ngày 23/8/2001 quy định về
vấn đề này. Theo các văn bản đó, người dưới 18 tuổi phạm tội, nếu do tính
chất nghiêm trọng của hành vi phạm tội, do nhân thân và môi trường sống của
người đó mà cần đưa họ vào một tổ chức giáo dục có kỷ luật chặt chẽ thì
Tòa án áp dụng biện pháp này đối với người dưới 18 tuổi phạm tội với thời
hạn từ 1 năm đến 2 năm (còn biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng với tính
chất là chế tài hành chính được áp dụng đối với người dưới 18 tuổi vi phạm
hành chính).
Tại các trường giáo dưỡng, người dưới 18 tuổi vi phạm được tiếp tục
học văn hóa, được giáo dục để nhận thức rõ hơn về pháp luật và trẻ ở lứa tuổi
15 đến 18 còn được học nghề để sau này khi ra trường có điều kiện tái hòa
nhập với xã hội.
1.2. Cơ sở của việc quy định và áp dụng biện pháp giám sát, giáo
dục và biện pháp tư pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
1.2.1. Cơ sở lý luận

Tòa án theo thẩm quyền xét xử, không phụ thuộc vào đơn vị hành

18