ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHẠM VĂN TRIỆU

DI TÍCH KIẾN TRÚC THỜI LÝ
TẠI HOÀNG THÀNH THĂNG LONG, HÀ NỘI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ

Hà Nội – 2016


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHẠM VĂN TRIỆU

DI TÍCH KIẾN TRÚC THỜI LÝ
TẠI HOÀNG THÀNH THĂNG LONG, HÀ NỘI

Chuyên ngành: Khảo cổ học
Mã số: 62.22.03.17
LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1. PGS.TS. Tống Trung Tín
2. TS. Lê Đình Phụng

Hà Nội - 2016


6. Bố cục của Luận án ................................................................................................. 21
Chƣơng một: TỔNG QUAN TƢ LIỆU ....................................................................... 22
1.1. Sự thành lập vƣơng triều Lý và việc xây dựng Kinh đô Thăng Long ............ 22
1.1.1. Sự thành lập vương triều Lý .......................................................................... 22
1.1.2. Quy hoạch và xây dựng các công trình kiến trúc tại kinh thành Thăng
Long .......................................................................................................................... 24
1.2. Tình hình phát hiện và nghiên cứu di tích kiến trúc thời Lý tại Hoàng
thành Thăng Long ...................................................................................................... 29
1.2.1. Phạm vi của Hoàng thành trong cấu trúc thành Thăng Long .................... 29
1.2.2. Lịch sử phát hiện di tích kiến trúc thời Lý tại Hoàng thành Thăng Long .. 30
1.2.3. Tình hình nghiên cứu các di tích kiến trúc thời Lý tại 18 Hoàng Diệu ...... 34
1.3. Một số thuật ngữ cơ bản liên quan đến Luận án .............................................. 39
1.3.1. Móng nền ........................................................................................................ 39
1.3.2. Nền kiến trúc .................................................................................................. 41
1.3.3. Móng bó nền và bó nền .................................................................................. 41


5

1.3.4. Cột ................................................................................................................... 42
1.3.5. Tường bao ....................................................................................................... 43
1.4. Tiểu kết Chƣơng một ........................................................................................... 43
Chƣơng hai: NHẬN DIỆN DI TÍCH KIẾN TRÚC THỜI LÝ TẠI HOÀNG
THÀNH THĂNG LONG .............................................................................................. 45
2.1. Móng nền, nền, bó nền và mặt nền kiến trúc .................................................... 45
2.1.1. Móng nền kiến trúc ........................................................................................ 45
2.1.2. Nền kiến trúc .................................................................................................. 46
2.1.3. Bó nền ............................................................................................................. 46
2.1.4. Mặt nền kiến trúc ........................................................................................... 49
2.2. Mặt bằng kiến trúc .............................................................................................. 49

3.2. Vị trí các di tích kiến trúc Thăng Long thời Lý trong tiến trình lịch sử kiến
trúc cổ truyền Việt Nam ........................................................................................... 105
3.2.1. Kiến trúc thời Lý trong mối quan hệ truyền thống và phát triển ............... 105
3.2.2. Kiến trúc thời Lý trong bối cảnh kiến trúc khu vực ................................... 119
3.3. Tiểu kết Chƣơng ba ........................................................................................... 127
KẾT LUẬN .................................................................................................................. 129
1. Kết quả nghiên cứu di tích kiến trúc thời Lý tại Hoàng thành Thăng Long .. 129
2. Góp phần tìm hiểu một số nét về lịch sử - văn hóa của thời Lý ....................... 132
3. Một số vấn đề đặt ra từ kết quả nghiên cứu của Luận án ................................ 134
4. Quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị các di tích ................................................. 136
DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN
LUẬN ÁN ..................................................................................................................... 138
TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................................................... 139


7

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
1. Ký hiệu:


Từ trái qua phải



Từ phải qua trái

2. Các chữ viết tắt:
A, B, C, D, G



KHXH

Khoa học xã hội

KT02-56

Thứ tự các kiến trúc từ 2 đến 56

Kxđ

Không xác định

L

Lớp

LY

Thời Lý

MT

Chỉ các móng cột nổi và cột chôn

NCLS

Nghiên cứu Lịch sử

NPHMKCH

- Bảng kê 4: Vật liệu xây dựng móng cột trong các kiến trúc.
- Bảng kê 5: Các kiến trúc mặt bằng chữ nhật có số gian chẵn.
- Bảng kê 6: Các kiến trúc mặt bằng chữ nhật có số gian lẻ.
- Bảng kê 7: Các kiến trúc mặt bằng chữ nhật không xác định được kết cấu mặt
bằng.
- Bảng kê 8: Quy mô kiến trúc (theo hiện trạng xuất lộ).


9

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BẢN VẼ, BẢN ẢNH
1. Danh mục các sơ đồ:
- Sơ đồ 1: Các công trình kiến trúc trong Cấm thành Thăng Long năm 1010 theo mô
tả của sử liệu.
- Sơ đồ 2: Các công trình kiến trúc trong Cấm thành Thăng Long năm 1017-1020
theo mô tả của sử liệu.
- Sơ đồ 3: Các công trình kiến trúc trong Cấm thành Thăng Long năm 1029-1030
theo mô tả của sử liệu.
- Sơ đồ 4: Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long theo tư liệu khảo cổ học.
- Sơ đồ 5: Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long theo tư liệu bản đồ Hồng Đức.
- Sơ đồ 6: Khu di tích khảo cổ học 18 Hoàng Diệu trong tổng thể Khu trung tâm
chính trị Ba Đình.
- Sơ đồ 7: Sơ đồ tổng thể các khu vực khai quật tại 18 Hoàng Diệu.
- Sơ đồ 8: Sơ đồ tổng thể khu G, khai quật năm 2012 - 2014.
2. Danh mục các bản vẽ:
Bv.1: Mặt bằng các di tích kiến trúc thời Lý tại 18 - Hoàng Diệu
Bv.2: Các di tích kiến trúc khu E, khai quật năm 2008 - 2009
Bv.3: Di tích kiến trúc thời Lý tại địa điểm đàn Nam Giao
Bv.4. Địa tầng vách Bắc hố D4 - D5 - D6
Bv.5: Tầng văn hóa xuất lộ các di tích thời Lý hố G01

Bv.31: Mặt bằng các di tích 4 gian khu vực hố D4 - D5 - D6
Bv.32: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc HTTL.LY.A.KT18
Bv.33: Phục dựng mặt bằng kiến trúc HTTL.LY.A.KT18
Bv.34: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc HTTL.LY.B.KT24
Bv.35: Phục dựng mặt bằng kiến trúc HTTL.LY.B.KT24
Bv.36: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc HTTL.LY.B.KT30
Bv.37: Phục dựng mặt bằng kiến trúc HTTL.LY.B.KT30
Bv.38: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc HTTL.LY.B.KT33
Bv.39: Phục dựng mặt bằng kiến trúc HTTL.LY.B.KT33
Bv.40-41-42: Phục dựng 3D đại diện mặt bằng kiến trúc 2 gian - 2 chái


11

Bv.43: Mặt bằng kiến trúc HTTL.LY.B.KT35 trong tổng thể các di tích kiến trúc tại
18 Hoàng Diệu
Bv.44: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc 8 gian (HTTL.LY.B.KT35)
Bv.45: Phục dựng mặt bằng hiện trạng kiến trúc 8 gian (HTTL.LY.B.KT35)
Bv.46 - 47 - 48: Phục dựng 3D mặt bằng kiến trúc HTTL.LY.B.KT35
Bv.49: Mặt bằng kiến trúc 9 gian (HTTL.LY.D.KT44) trong tổng thể các di tích
kiến trúc tại 18 Hoàng Diệu
Bv.50: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc 9 gian (HTTL.LY.D.KT44)
Bv.51: Phục dựng mặt bằng hiện trạng kiến trúc 9 gian (HTTL.LY.D.KT44)
Bv.52: Phục dựng 3D mặt bằng hiện trạng kiến trúc 9 gian (HTTL.LY.D.KT44)
Bv.53: Kiến trúc 13 gian trong tổng thể kiến trúc tại 18 Hoàng Diệu
Bv.54: Mặt bằng hiện trạng các kiến trúc 13 gian, có 2 móng cột trong vì
Bv.55: Phục dựng mặt bằng hiện trạng các kiến trúc 13 gian, có 2 móng cột trong vì
Bv.56 - 57 - 58 - 59: Phục dựng 3D mặt bằng kiến trúc 13 gian, có 2 móng cột trong
vì
Bv.60: Mặt bằng hiện trạng các kiến trúc 13 gian, có 3 móng cột trong vì

Ba.3: Di tích địa điểm Bắc Môn, năm 1999
Ba.4: Đường nước thời Lý phát hiện năm 2014.
Móng thành thời Nguyễn địa điểm 62-64 Trần Phú 2002
Ba.6: Di tích địa điểm đàn Xã Tắc, năm 2004
Ba.7: Địa tầng vách D4 - D5 - D6
Ba.8: Tầng văn hóa xuất lộ kiến trúc khu G01
Ba.9: Đất sét đắp móng nền kiến trúc
Ba.10: Sân kiến trúc được lát gạch
Ba.11: Móng bó nền kiến trúc HTTL.LY.A.KT23
Ba.12: Bó nền kiến trúc khu vực hố A20
Ba.13: Tường bao HTTL.LY.A.TB20
Ba.14: Móng nền kiến trúc HTTL.LY.G.KT03
Ba.15: Móng nền kiến trúc HTTL.LY.D.KT44
Ba.16: Móng bó nền loại 1 thuộc HTTL.LY.A.KT23
Ba.17: Móng bó nền loại 2 thuộc HTTL.LY.A.KT23


13

Ba.18: Móng bó nền loại 3 thuộc HTTL.LY.D.KT54
Ba.19: Bó nền loại 1 thuộc HTTL.LY.B.KT09
Ba.20: Bó nền loại 1 của kiến trúc lục giác HTTL.LY.A.KT15 - 2
Ba.21: Bó nền loại 1 thuộc HTTL.LY.B.KT11 (nhìn từ hướng Đông)
Ba.22: Bó nền loại 2 thuộc HTTL.LY.G.KT04 (nhìn từ hướng Đông)
Ba.23: Bó nền loại 2 thuộc HTTL.LY.C.KT08, nhìn từ hướng Tây - Bắc)
Ba.24: Mặt nền lát gạch, thuộc HTTL.LY.A.KT23 (nhìn từ hướng Bắc)
Ba.25: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc HTTL.LY.G.KT02 (nhìn từ hướng Tây - Bắc)
Ba.26: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc HTTL.LY.G.KT02 (nhìn từ hướng Nam)
Ba.27: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc HTTL.LY.A.KT15 - 5 (nhìn từ trên cao)
Ba.28: Mặt bằng hiện trạng 3 kiến trúc lục giác hố D6 (nhìn từ hướng Bắc)

từ trên cao)
Ba.50: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc HTTL.LY.D.KT10, (nhìn từ trên cao).
Ba.51: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc HTTL.LY.B.KT09, (nhìn từ trên cao)
Ba.52: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc HTTL.LY.B.KT11 (nhìn từ trên cao)
B Ba.53: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc HTTL.LY.A.KT14 (nhìn từ trên cao)
Ba.54: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc HTTL.LY.A.KT22 (phía Đông) (nhìn từ trên
cao)
Ba.55: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc HTTL.LY.A.KT22 (phía Tây) (nhìn từ trên
cao)
Ba.56: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc HTTL.LY.A.KT23 (nhìn từ trên cao)
Ba.57: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc HTTL.LY.A.KT17 (nhìn từ trên cao)
Ba.58: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc HTTL.LY.B.KT25 (nhìn từ trên cao)
Ba.59: Mặt bằng hiện trạng iến trúc HTTL.LY.D.KT39 (nhìn từ trên cao)
Ba.60: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc HTTL.LY.B.KT29 (nhìn từ trên cao)
Ba.61: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc HTTL.LY.G.KT03 và HTTL.LY.G.KT04
(nhìn từ hướng Bắc)
Ba.62: Mặt bằng hiện trạng kiến trúc HTTL.LY.B.KT31 (nhìn từ trên cao)
Ba.63: Vị trí các móng cột được thử tải tại kiến trúc HTTL.LY.B.KT25
Ba.64: Thử tải móng cột MT09, thuộc HTTL.LY.B.KT25
Ba.65: Thử tải móng cột MT08, thuộc HTTL.LY.B.KT25
Ba.66: Kỹ thuật xây dựng móng cột MT09, thuộc HTTL.LY.B.KT25


15

Ba.67: Kỹ thuật xây dựng móng cột MT08, thuộc HTTL.LY.B.KT25
Ba.68: Kỹ thuật xây dựng móng cột MT10, thuộc HTTL.LY.B.KT25
Ba.69: Kỹ thuật xây dựng móng cột MT11, thuộc HTTL.LY.B.KT25
Ba.70: Sân gạch phía Tây kiến trúc HTTL.LY.C.KT05 phát hiện năm 2008 - 2009
Ba.71: Sân gạch phía Tây kiến trúc HTTL.LY.C.KT05 phát hiện năm 2014

phong kiến Việt Nam kéo dài ngót 10 thế kỷ. Kể từ đó Thăng Long trở thành trung
tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục của đất nước trong suốt các triều đại từ thời
Lý (1009 - 1225), thời Trần (1225 - 1400), và thời Lê (thế kỷ 15 - 18). Ngay sau
quyết định dời đô, từ năm 1010, theo các tài liệu sử ghi chép, nhà Lý đã tiến hành
xây dựng Kinh đô Thăng Long với quy mô và diện mạo hoàn toàn mới, thể hiện
tinh thần độc lập, tự chủ của một nhà nước phong kiến độc lập. Tuy nhiên, các kiến
trúc cung điện, lầu gác được xây dựng như thế nào? Quy mô ra sao? Các nguồn sử
liệu không cho chúng ta biết rõ điều này.
Từ cuối năm 2002 cho đến nay, công tác khai quật nghiên cứu khảo cổ học tại
Khu di tích Hoàng thành Thăng Long được đẩy mạnh và đạt được nhiều kết quả
quan trọng trong việc nhận thức lịch sử kinh đô Thăng Long qua các thời kỳ lịch sử.
Ngoài hệ thống các di vật, hệ thống các di tích kiến trúc đã góp phần làm rõ một số
kiến trúc cung điện, trong đó nổi bật là hệ thống các di tích kiến trúc cung điện thời
Lý trên toàn bộ khu vực nói chung và đặc biệt tại khu vực 18 Hoàng Diệu nói riêng.
Việc nghiên cứu các di tích kiến trúc thời Lý tại Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội
dần dần sẽ làm sáng rõ, góp phần vào việc nghiên cứu lịch sử xây dựng Thăng
Long trong thời Lý (năm 1010 - 1225).
1.2. Hệ thống các di tích kiến trúc thời Lý tại Hoàng thành Thăng Long đã xuất
lộ với sự đa dạng về loại hình kiến trúc, như: di tích cung điện, đường đi, giếng
nước, cống nước, tường bao,… trên toàn bộ diện tích của các khu vực đã khai quật.
Trong mỗi loại hình kiến trúc đó lại có đặc trưng riêng về kết cấu, kỹ thuật và vật
liệu xây dựng.
Ngoài khu vực Hoàng thành Thăng Long, di tích thời Lý đã được khai quật
nghiên cứu tại một số địa phương, như: chùa Dạm, chùa - tháp Phật Tích (Bắc
Ninh); chùa Lạng (Hưng Yên); chùa Bà Tấm (Gia Lâm - Hà Nội); chùa Long Đọi


17

(Hà Nam); chùa - tháp Chương Sơn (Nam Định); chùa - tháp Tường Long (Hải

18

trong và ngoài nước, góp phần quảng bá Di sản Thế giới Hoàng thành Thăng Long,
hình ảnh của Việt Nam với bạn bè quốc tế.
Từ năm 2002 đến nay, tác giả đã có may mắn được trực tiếp tham gia khai quật,
nghiên cứu mặt bằng di tích kiến trúc trên tất cả các khu vực tại Hoàng thành Thăng
Long nói riêng và tại các di tích khác nói chung (chùa Phật Tích, chùa Dạm), một
phần của kết quả nghiên cứu đó đã được tác giả xây dựng Luận văn Thạc sỹ. Chính
vì vậy, được sự gợi ý của các Thầy hướng dẫn, tác giả đã chọn “Di tích kiến trúc
thời Lý tại Hoàng thành Thăng Long, Hà Nội” làm đề tài Luận án tiến sĩ Lịch sử
chuyên ngành Khảo cổ học.
2. Mục đích nghiên cứu
2.1. Tập hợp, hệ thống hóa tư liệu cùng những kết quả nghiên cứu về di tích
kiến trúc thời Lý tại Hoàng thành Thăng Long, trong đó chú trọng vào việc nghiên
cứu mặt bằng, kỹ thuật và vật liệu xây dựng nhằm cung cấp các nguồn tư liệu tin
cậy về các di tích kiến trúc thời Lý phát hiện được tại khu vực này.
2.2. Nhận diện, phân loại, so sánh, đánh giá các mặt bằng kiến trúc dựa vào kỹ
thuật, vật liệu xây dựng và các mối liên hệ đưa ra các trật tự xây dựng của các kiến
trúc qua các thời kỳ. Trong đó đặc biệt lưu ý đến việc áp dụng hệ trục tọa độ tại khu
di tích để từ đó đưa ra phương vị, hoặc trật tự xây dựng các di tích theo từng giai
đoạn.
2.3. Từ kết quả nghiên cứu đó, so sánh với các kết quả nghiên cứu di tích kiến
trúc thời Lý đã phát hiện tại các địa phương qua các cuộc khai quật trong những
năm gần đây.
2.4. Trong giới hạn nhất định, tác giả cố gắng tìm hiểu, so sánh giữa kiến trúc
thời Lý với các di tích tại các kinh đô cổ của các nước Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung
Quốc và Đông Nam Á trên các phương diện: mặt bằng, kỹ thuật và vật liệu xây
dựng nhằm hiểu thêm các đặc trưng riêng của kiến trúc thời Lý nói riêng, kiến trúc
Việt Nam nói chung.


3.3.1. Nhận diện mặt bằng các di tích kiến trúc thời Lý tại Hoàng thành Thăng
Long trên cơ sở các thành phần cấu tạo: móng nền, bó nền, móng cột,...


20

3.3.2. Xác định đặc trưng cơ bản của các di tích kiến trúc thời Lý tại Hoàng
thành Thăng Long qua mặt bằng, kỹ thuật và vật liệu xây dựng.
3.3.3. Đánh giá giá trị của nghệ thuật xây dựng kiến trúc thời Lý tại Hoàng
thành Thăng Long trên cơ sở xem xét, phân tích trong mối quan hệ đồng đại và lịch
đại, và trong các điều kiện xã hội thời Lý.
3.3.3. Bước đầu thử tìm hiểu, xác định tính chất của các di tích kiến trúc thời Lý
tại Hoàng thành Thăng Long trong bối cảnh khu vực.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
4.1. Phương pháp nghiên cứu:
- Sử dụng các phương pháp nghiên cứu khảo cổ học truyền thống như: điều tra,
khai quật lấy tư liệu tại hiện trường, thống kê, mô tả, đo vẽ, chụp ảnh, phân tích so
sánh di tích,... ứng dụng các phần mềm kỹ thuật tiên tiến của ngành khảo cổ học đô
thị vào việc tiếp cận, nghiên cứu và xử lý số liệu của các di tích kiến trúc, như: các
phần mềm Autocad, Scan 3D trên tổng thể các di tích, Skechtup 3D,...
- Vận dụng kết quả nghiên cứu của một số ngành khoa học tự nhiên: địa lý, địa
chất học phục vụ cho việc nghiên cứu địa tầng và địa chất.
- Các phương pháp nghiên cứu liên ngành: mỹ thuật, địa - khảo cổ, địa - môi
trường khảo cổ, ...
4.2. Phương pháp luận nghiên cứu: Luận án sử dụng phương pháp Duy vật lịch
sử và Duy vật biện chứng trong nhìn nhận đánh giá các sự kiện, hiện tượng liên
quan.
5. Kết quả và đóng góp của luận án
5.1. Tập hợp và hệ thống hóa những tư liệu, kết quả nghiên cứu về di tích kiến
trúc thời Lý tại Hoàng thành Thăng Long từ trước đến nay.

Hoàn lên ngôi với chiến công hiển hách “phá Tống, bình Chiêm”, đất nước vẫn ở
trong tình trạng bị cát cứ. Các người con của Lê Hoàn được phân phong chiếm trị
các địa phương, đua nhau vơ vét, bóc lột nhân dân, ăn chơi xa xỉ khiến dân tình khổ
cực, nhiều nơi đã nổi dậy chống lại triều đình đến nỗi ngay cả Lê Hoàn cũng nhiều
lần phải thân chinh đi dẹp loạn.
Khi Lê Hoàn qua đời, các con trưởng, con thứ bắt đầu tranh giành ngôi báu, dẫn
đến chém giết lẫn nhau, một số khác thì chiếm giữ các địa phương chống lại triều
đình. Do bản tính tàn bạo, chính sách hà khắc, Lê Long Đĩnh đã lần lượt đánh bại
các địa phương, giành ngôi báu. Về sau Lê Long Đĩnh tỏ ra là con người không có
đủ tư cách cầm đầu chính quyền lãnh đạo đất nước: tính tình hung bạo, sống sa đọa,
có các hành động dã man trong việc đàn áp nhân dân, ngược đãi các nhà sư, hoang
dâm, trụy lạc,... những điều đó khiến cho lòng người oán giận, ly tán.
Khủng hoảng xã hội, khủng hoảng triều chính kể trên đã dẫn tới đòi hỏi phải
được giải quyết. Ngay sau khi Long Đĩnh chết, năm 1009 các minh quan trong triều
đã đưa Lý Công Uẩn lên làm vua, lập ra nhà Lý tồn tại 216 năm, từ năm 1009 đến
năm 1225.
Trong triều Tiền Lê lúc đó, Lý Công Uẩn là võ tướng cao cấp chỉ huy quân hầu
cận, giữ chức Điện tiền chỉ huy sứ. Nhân - đức của Lý Công Uẩn “từ bé đã thông
minh, vẻ người tuấn tú... lớn lên... khảng khái có chí lớn” [79, tr.36]. Ông là “người
phẩm hạnh thanh cao: khoan thứ, nhân từ, khảng khái có chí lớn; phong cách đôn
hậu: tinh tế, hòa nhã; nhân đức lớn lao: thương dân, lòng thành cảm trời. Nhân
phẩm, đức hạnh đó đến khi lập thân, xử thế đã trở thành uy đức, uy danh, uy thế”
[79, tr.36].
Ngay khi lên làm vua, Lý Công Uẩn đã có quyết sách vô cùng quan trọng, tạo
tiền đề đưa đất nước phát triển cả về kinh tế, chính trị và văn hóa - xã hội, đó là


23

quyết định dời đô từ Hoa Lư ra thành Đại La - đổi tên là Thăng Long với ý nghĩa

1.1.2. Quy hoạch và xây dựng các công trình kiến trúc tại kinh thành Thăng
Long
Trong 216 năm xây dựng và phát triển, nhà Lý kế thừa, phát triển các điều kiện
đã có từ các thời kỳ trước và đã đạt được các thành tựu rực rỡ trên tất cả các mặt.
Việc quy hoạch và xây dựng kinh đô Thăng Long trở thành trung tâm kinh tế chính trị - văn hóa - giáo dục của đất nước được nhà Lý rất chú trọng. Trong triều
đại nhà Lý, sử sách ghi chép hầu như năm nào cũng nhắc đến việc xây dựng, sửa
chữa các công trình kiến trúc. Tại Kinh thành Thăng Long, nhà Lý đã tiến hành 4
đợt xây dựng lớn:
- Đợt 1: năm 1010, dưới triều vua Lý Công Uẩn.
- Đợt 2: năm 1017 - 1020, dưới triều vua Lý Công Uẩn.
- Đợt 3: năm 1029 - 1030, dưới triều vua Lý Phật Mã.
- Đợt 4: năm 1203 dưới triều vua Lý Long Trát.
Việc xây dựng và quy hoạch Kinh thành Thăng Long được sử sách ghi lại, theo
đó, các công trình kiến trúc cung điện, lầu gác, hành lang, chùa, .... liên tục được
xây dựng, sửa chữa. Dù ít ỏi, các ghi chép tản mạn, không cho biết cụ thể quy mô,
tính chất và vị trí của các công trình kiến trúc, nhưng qua đó cũng có thể thấy được
công sức, tinh thần lao động sáng tạo của quân dân Đại Việt dưới sự lãnh đạo của
các vua triều Lý.
1.1.2.1. Quy hoạch, xây dựng năm 1010
Thời kỳ này, việc xây dựng các công trình kiến trúc đã được tài liệu sử ghi chép
như sau (xem Phụ lục 2: Sơ đồ 1):
- Sách Việt sử lược chép: “Trong kinh Thăng Long, dựng điện Triều Nguyên
bên trái dựng điện Tập Hiền, bên phải dựng điện Giảng Vũ, bên trái mở cửa Phi
Long, bên phải mở cửa Đan Phượng, chính Bắc mở Cao Điện. Thềm gọi là Long
Trì, trong hai bên Long Trì có hành lang chạy chung quanh. Phía sau điện Càn
Nguyên, dựng hai điện Long An, Long Thụy, bên trái xây điện Nhật Quang, bên
phải xây điện Nguyệt Minh, đằng sau có cung Thúy Hoa. Bốn phía thành mở bốn
cửa: Phía Đông gọi là Tường Phù, phía Tây gọi là Quảng Phúc, phía Nam gọi là



đất” [113, tr.76] và đến năm Canh Thân (1020)… “Xưa điện Càn Nguyên bị động