Những người phụ nữ đầu tiên
Người phụ nữ Việt Nam mở nước đầu tiên không ai khác hơn là Hai Bà Trưng. Tiểu sử
cũng như sự nghiệp của Hai Bà đã được nói đến nhiều. Có lẽ chỉ cần thêm một ý kiến
về Hai Bà hầu như ít được nêu ra. Đó là trong lịch sử thế giới, Hai Bà khởi nghĩa chống
ngoại xâm năm 40 sau Công nguyên, là những bậc nữ lưu đầu tiên đứng lên tranh đấu
giành độc lập cho đất nước, trước nữ anh hùng Jeanne d'Arc (1412-143 của Pháp gần 14
thế kỷ. Sau Hai Bà Trưng, trong số những phụ nữ mở nước, phải kể đến các công chúa
Huyền Trân, Ngọc Vạn và Ngọc Khoa.
Ngày xưa, vào đời nhà Trần, vua Trần Nhân Tông sau khi đã truyền ngôi cho con là
Trần Anh Tông, lên tu ở núi Yên Tử, mến cảnh núi sông thường hay đi du ngoạn các
nơi, vào đến đất Chiêm. Trong khi ở Chiêm Thành, vua Chế Mân biết du khách khoác
áo cà sa là Thượng Hoàng nước Việt, nên lấy tình bang giao mà tiếp đãi nồng hậu.
Không rõ Thượng Hoàng vân du có ý định mở mang bờ cõi cho đất nước về phía nam
không, hay vì cảm tình đối với ông vua trẻ tuổi Chiêm Thành mà hứa gả công chúa
Huyền Trân cho Chế Mân.
Vua Chiêm cử sứ giả Chế Bố Đài cùng đoàn tùy tùng hơn trăm người mang vàng bạc,
châu báu, trầm hương, quý vậy sang Đại Việt dâng lễ cầu hôn. Triều thần nhà Trần
không tán thành, chỉ có Văn Túc Đạo Tái chủ trương việc gả.
Vua Chế Mân tiến lễ luôn trong năm năm để xin làm rể nước Nam, rồi dân hai châu Ô,
Ly (từ đèo Hải Vân Thừa Thiên đến phía bắc Quảng Trị ngày nay) làm sính lễ cưới côn
chúa Huyền Trân về nước.
Huyền Trân làm hoàng hậu nước Chiêm Thành được một năm thì vua Chế Mân mất.
Thế tử Chiêm phái sứ giả sang Đại Việt dâng voi trắng và cáo về việc tang. Theo tục lệ
nước Chiêm, vua mất thì cung phi phải lên hỏa đàn để tuẫn táng. Vua Trần Anh Tông
hay tin vua Chiêm mất, sợ em gái là công chúa Huyền Trân bị hại, bèn sai võ tướng
Trần Khắc Chung hướng dẫn phái đoàn sang Chiêm Thành nói thác là điếu tang, và dặn
bày mưu kế để đưa công chúa về. Trần Khắc Chung trước kia đã có tình ý với Huyền
Trân, song rồi vì việc lớn, cả hai cùng dẹp bỏ tình riêng, ngày nay lại được vua giao phó
nhiệm vụ đi cứu công chúa.
Sang đến nơi, Trần Khắc Chung nói với thế tử Chiêm Thành rằng: "Bản triều sở dĩ kết
hiếu với Vương quốc vì vua trước là Hoàn Vương, người ở Tượng Lâm, thành Điển

Cũng như liều hoa tàn trăng khuyết,
Vàng lộn theo chì.
Khúc ly ca, sao còn mường tượng nghe gì.
Thấy chim lồng nhạn bay đi.
Tình lai láng,
Hướng dương hoa quì.
Dặn một lời Mân Quân:
Như chuyện mà như nguyện
Đặng vài phân,
Vì lợi cho dân,
Tình đem lại mà cân,
Đắng cay muôn phần.
Một nhà thơ khác vịnh Huyền Trân công chúa:
Đổi chác khôn ngoan khéo nực cười.
Vốn đà không mất lại thêm lời.
Hai châu Ô, Lý vuông nghìn dặm,
Một gái Huyền Trân của mấy mươi?
Lòng đỏ khen ai lo việc nước,
Môi son phải giống mãi trên đời?
Châu đi rồi lại châu về đó,
Ngơ ngẩn trông nhau mấy đứa Hời!
Trong dân gian, người ta than tiếc cho công chúa Huyền Trân:
Tiếc thay cây quế giữa rừng,
Để cho thằng Mọi thằng Mường nó leo.
Tiếc thay hột gạo trắng ngần,
Đã vo nước đục lại vần lửa rơm.
Huyền Trân Công Chúa và Vương quốc Chiêm Thành
Công-chúa Huyền-Trân ra lệnh dừng kiệu. Trên đỉnh đèo Hải Vân, gió mây lồng lộng.
Nàng vén tấm màn gấm, nhìn ra xa, mây trắng vẫn hồn nhiên bay ngang qua lưng đèo...
Lệ Liễu, người hầu thân tín, đỡ Huyền-Trân ra khỏi kiệu hoa. Gót sen bước xuống, dáng

Huyền-Trân càng lớn, nhan sắc thêm đậm đà. Tiếng cười nói hay giọng ngâm thơ đọc
sách như giọng oanh vàng của nàng vẫn vang lên đây đó ở vườn Ngự Uyển trong Tử-
Cấm thành. Một hôm, Khâm-Từ hoàng hậu cho phép Huyền-Trân được cùng bà đi dâng
hương lễ Phật nơi chùa Trấn-Quốc.
Ðoàn xa giá rời hoàng cung trong tiếng lễ nhạc. Lần đầu tiên được rời Cấm-thành, công
chúa Huyền-Trân say sưa chìm đắm trong sắc nước hương trời, nàng không để ý đến cái
nhìn sâu kín thầm lặng thỉnh thoảng lại gieo xuống vóc liễu dáng mai của nàng một
niềm đam mê không thể nào bày tỏ của vị tướng trẻ tuổi, Trần Khắc-Chung. (3)
Từ ngày ấy, mối tình thầm lặng như ngàn cân đeo nặng trong lòng Trần Khắc-Chung,
nhưng Tử-Cấm thành gần gũi mà ôi muôn trùng cách trở...
Sau khi đi đánh Ai-Lao trở về, vào năm Quý-Tỵ (1293), Nhân-Tông truyền ngôi cho
Thái tử Thuyên, tức là vua Trần Anh-Tông. Nhân-Tông trị vì được 14 năm, về làm
Thái-Thượng-hoàng, đầu tiên đi tu tại chùa Võ-Lâm (phủ Yên Khánh, Ninh Bình), sau
về tu tại núi Yên Tử (huyện Yên Hưng, Quảng Yên).
Theo Khâm Ðịnh Việt Sử Thông Giám Cương Mục (4): "Tháng ba năm Tân Sửu
(1301), hiệu Hưng Long thứ 9, đời vua Trần Anh-Tông, lúc bấy giờ đức Thượng-hoàng
là Trần Nhân-Tông đã truyền ngôi cho con, đi tu ở núi Yên Tử, thường muốn lịch lãm
núi sông trong thiên hạ, nên mới du phương, rồi sang Chiêm-Thành".
Thái-Thượng-hoàng ngao du sơn thủy, gót chân viễn du đến phía Nam, Ngài dừng bước
tại vương quốc Chiêm-Thành hoang sơ, hoa ngàn cỏ nội nhưng không kém phần tráng
lệ hùng vĩ. Trong nét uy dũng của đền đài ảnh hưởng đến nền văn minh Ấn Ðộ,
Thượng-hoàng không khỏi bồi hồi nghĩ đến trang quốc sắc thiên hương đất Chàm, nàng
Vương-phi Mỵ-Ê. Mỵ-Ê là Hoàng-hậu Chiêm-quốc vào thời vua Sạ-Ðẩu (Hari-Varman
III), kinh đô là Phật-Thệ (Vijaya) (5). Vào đời nhà Lý, Chiêm-Thành và Ðại -Việt
thường dấy loạn can qua. Năm 1044, vua Lý Thái-Tông (1028-1054) ngự giá đánh
Chiêm, thúc quân tràn vào Phật-Thệ, chiếm kinh đô Chàm, bắt được hơn 5000 người và
30 con voi (6). Tướng Chiêm là Quách Gia-Gi chém đầu vua Sạ-Ðẩu xin hàng (7). Lý
Thái-Tông ca khúc khải hoàn, bắt Vương-phi Mỵ-Ê và các cung nữ đem về. Khi vương
thuyền xuôi theo sông Ðáy đến sông Lý-Nhân, Thái-Tông cho lệnh đòi Mỵ-Ê sang hầu.
Mỵ-Ê than rằng "Vợ mọi quê mùa, không sánh những bậc Cơ-Khương, nay nước mất

Tông vẫn còn do dự chưa quyết ý.
Chờ đợi 5 năm trời mà vẫn không thấy tin vui, đến tháng 6 năm Bính Ngọ (1306) niên
hiệu Hưng-Long thứ 14, vị vua trẻ đa tình Chiêm-quốc dâng sính lễ bằng hai châu Ô và
Lý (14). Lúc bấy giờ Trần Anh-Tông mới quyết định gả em gái là Huyền-Trân công-
chúa cho Chế-Mân (15).
Huyền-Trân công-chúa thấy cõi lòng tan nát. Riêng về Trần Khắc-Chung nghe tin như
sét đánh ngang mày (16). Hỡi ôi, giữa con tim của nàng công-chúa và vị tướng trẻ đất
Ðại-Việt, ai buồn hơn ai ? ...
Trên đèo Hải Vân, một lần nữa Huyền-Trân đứng ngẩn trông về Bắc, nhưng nàng chỉ
thấy mây trôi chứ có thấy gì đâu ! Từ trong con tim dâng lên một nỗi niềm riêng khôn
tả, nàng thổn thức cất lên giọng hát điệu Nam Bình buồn ảo não :
"Nước non ngàn dặm ra đi.
Cái tình chi !
Mượn màu son phấn,
Ðền nợ Ô Ly,
Xót thay vì
Ðương độ xuân thì,
Ðộ xuân thì,
Số lao đao, hay là duyên nợ gì ?
Má hồng da tuyết,
Quyết liều như hoa tàn, trăng khuyết.
Vàng lộn theo chì.
Khúc ly ca,
Sao còn mường tượng nghe gì ?
Thấy chim hồng nhạn bay đi,
Tình lai láng,
Hướng dương hoa Quì.
Dặn một lời Mân-Quân:
Nay chuyện mà như nguyện,
Ðặng vài phân,

Thuận Hải, chia làm bốn vùng: Amarâvati, từ Quảng Bình đến Quảng Nam, Quảng
Ngãi. Vijaya, từ Bình Ðịnh đến Phú Yên. Kauthàra, Khánh Hòa và Panduranga, Phan
Rang, Ninh Thuận. Hai vùng phía trên là miền Bắc nước Chiêm (septentrionale), thuộc
thị tộc Cau (Kramukavamsa), tiếng Chàm là Pi-năng, hậu duệ người miền núi (atâu
Chơk). Hai vùng dưới là miền Nam (méridionale), thuộc thị tộc Dừa (Narikelavamsa),
tiếng Chàm là Li-u, hậu duệ người miền biển (atâu Thik) (19).
Các nhà ngôn ngữ và dân tộc học xếp người Chàm vào nhóm ngôn ngữ vùng Châu đại
dương (Malayo-Polynésien), thuộc ngữ hệ Nam Ðảo (Austronésien). Nước Lâm-Ấp ảnh
hưởng sâu nặng văn minh và tôn giáo Ấn Ðộ, chính vì vậy mà tên các triều đại Lâm-Ấp
vừa là tiếng Phạn (sancrit) vừa là tiếng Chàm, và chữ viết đến nay vẫn còn sử dụng (20).
Sưu tìm từ nhiều nguồn tài liệu, những dữ kiện lịch sử mà chúng tôi nêu ra sau đây được
sắp xếp theo thời gian để việc nghiên cứu về lịch sử Chiêm-Quốc có phần dễ dàng hơn,
hầu xin cống hiến quí độc giả một cái nhìn sơ khởi về vương quốc Chiêm-Thành. Do
giới hạn của một bài báo, chúng tôi không đi sâu vào chi tiết và luôn mong đón nhận ý
kiến xây dựng.
Khu-Liên không có con trai, truyền ngôi cho cháu ngoại là Phạm-Hùng. Trong đời Tam-
quốc (220-265) tại Trung Hoa, con Phạm-Hùng là Phạm-Dật nối ngôi, hay sang quấy
phá quận Nhật-Nam và quận Cửu-Chân. Theo J.Y Claèys, phải công nhận rằng người
Chàm không được khôn khéo trong cách xử thế, họ có một thói quen là hay giam sứ và
không chịu triều cống. Chính vì vậy mà dân tộc Chàm thường hay bị trừng phạt và
không được bảo trợ bởi sự hùng mạnh của Trung Quốc. Người Chàm còn nổi tiếng về
nghề hải khẩu trong khắp vùng biển Ðông-Nam-Á, đã lừng danh trong các trận cướp các
tàu buôn ngọc, ngà, gỗ quí hay đồi mồi (21). Phạm-Dật mất, người gia nô là Phạm-Văn
cướp ngôi, sau đó truyền cho con là Phạm-Phật (22). Khoảng năm 400, vị vương Lâm-
Ấp Cri-Bhadra-Varman (Phạm Hồ-Ðạt, con trai của Phạm-Phật ?), dựng kinh đô ở Trà-
Kiệu (Simhapura) (23), đã xây tại thung lũng Mì-Sơn (Quảng Nam) những tháp đền
bằng gạch đỏ hùng vĩ, vinh danh thần Siva Bhadre 綡 ra, với lối kiến trúc Chàm đặc
biệt. Tiếng Chàm gọi những tháp này là kalan. Theo sử liệu, người Trung Hoa cho rằng
người Chàm từ thời ấy đã là bậc thầy trong nghệ thuật xây dựng và điêu khắc với kiến
trúc bằng gạch đỏ.

Thập Sứ Quân, dựng nước tự chủ, đặt quốc hiệu là Ðại-Cồ-Việt. Mãi đến đời nhà Lý
(1010-1225) mới đổi tên là Ðại-Việt và nhà Tống bên Tàu mới công nhận là An-Nam-
quốc.Năm 982, vì vua nước Chiêm là Parame 綡 ra-Varman I đã giam sứ nước Ðại-Việt
nên Lê Ðại Hành tiến quân chiếm Ðồng-Dương, bắt Chiêm-quốc phải triều cống. Hari-
Varman II (988-998) lên ngôi, dời kinh đô về Phật-Thệ (Chà-Bàn). Bắt đầu từ thời ấy,
vương quốc Chiêm-Thành không ngừng thối lui trước những tấn công (Nam tiến) liên
tiếp của người Việt. Sự hao mòn tổn thất của Chiêm-quốc không phải do đất nước kém
văn minh mà do thiếu một nền móng kinh tế vững chắc, trong khi Ðại-Việt có một đồng
bằng sông Hồng phì nhiêu.
Sau chuyện bi thảm của nàng vương phi Mỵ-Ê trong thời vua Sạ-Ðẩu (Hari-Varman
III), thấy quan quân chém giết người Chàm, máu chảy thành suối, vua Lý Thái-Tông ra
lệnh cấm không được giết người Chiêm-Thành.
Ðến đời Lý Thánh-Tông (1054-1072), người Chàm lại sang quấy phá. Năm 1069,
Thánh-Tông tiến ra Ô-Long hải khẩu (cửa Tư-Hiền), sáu ngày sau đến Thị-Nại (Thị-Lị-
Bì-Nại. Cri Banoy, Qui Nhơn), tiến vào đánh tiêu hủy hoàn toàn Phật-Thệ, bắt được vua
Chiêm là Chế-Củ (Rudra-Varman I I I). Chế-Củ dâng ba châu Ðịa-Lý, Bố-Chính và Ma-
Linh (29) để chuộc tội.
Vua Hari-Varman IV (1074-1080 lên ngôi đã đem lại cho đất Chàm một khoảng thời
gian yên bình.
Năm 1103, vua Chế-Ma-Na (Jaya-Indra-Varman II, 1081-1113) sang đánh Ðại-Việt đòi
lại ba châu Ðịa-Lý, Bố-Chính và Ma-Linh. Năm 1104, vua Lý Nhân-Tông (1072-1127)
sai Lý Thường-Kiệt đi dẹp loạn Chiêm-Thành. Chế Ma-Na thua trận, trả lại ba châu và
xin triều cống như xưa.
Tiếp theo đó là một cuộc chiến tranh đẫm máu với người Khmers trong vòng hơn một
thế kỷ (1112-1220) đã làm Chiêm-quốc yếu dần trong mòn mỏi.
Năm 1145, vào đời vua Jaya Indra Varman III (1139-1145), nước Chiêm-Thành sa vào
quyền đô hộ của người Khmers. Jaya-Hari-Varman I giành được độc lập từ tay người
Khmers, đã xây dựng tháp Po Nagar (30) nổi tiếng tại Nha Trang. Năm 1177, Jaya-
Indra-Varman IV (1167-1190) tiến quân đánh Khmers để trả thù, hỏa thiêu Angkor.
Những cuộc chiến triền miên giữa hai nước chỉ đem lại những tiêu hủy và tàn phá.

chặt đầu Chế-Bồng-Nga mang về Thăng-Long trình với Thái-Thượng-hoàng Trần
Nghệ-Tông. Ðược đánh thức giữa đêm khuya, Thượng-hoàng hoảng sợ, tưởng rằng một
lần nữa Chiêm-Thành lại tiến đánh kinh đô. Khi nhìn thấy chiếc đầu của kẻ thù, Nghệ-
Tông nói rằng "Ta và Chế-Bồng-Nga đã trông chừng dòm dõ nhau từ lâu nhưng đây là
lần đầu tiên chúng ta gặp nhau" (32), rồi tự ví mình như Hán Cao-tổ lấy đầu Hạng
Vũ.Từ khi Chế-Bồng-Nga qua đời thì Chiêm-quốc càng ngày càng lâm vào sự suy
nhược. Tướng La Khải chiếm lấy ngôi vua. Hai người con của Chế-Bồng-Nga chạy
sang đầu hàng An-Nam, được phong tước Hầu.
Vào đời nhà Hồ (1400-1407), Hồ Hán-Thượng (con Hồ Quí-Ly) sai tướng là Ðỗ Mãn
sang đánh Chiêm-Thành vào năm 1402. Vua Chiêm là La-Ðích-Lại (con La-Khải) dâng
đất Chiêm-Ðộng (phủ Thăng-Bình, Quảng Nam) và Cổ-Lụy (Quảng Ngãi) cầu hòa.
Dưới đời vua Lê Nhân-Tông (1443-1459), vua Chiêm là Bí-Cai (Maha-Vijaya) hai lần
cướp phá Hóa-Châu vào năm 1444 và 1445 nhưng đều thất bại. Năm 1446, triều đình
nước Nam sai Lê Thụ và Lê Khả sang đánh Chiêm-quốc, lấy thành Ðồ-Bàn, bắt Bí-Cai
và các phi tần, lập cháu vua Bồ-Ðề là Mã-Kha-Qui-Lai lên làm vua.
Năm 1470, vua Chiêm là Trà Toàn cầu viện nhà Minh, sang đánh phá đất Hóa-Châu.
Năm 1471, vua Lê Thánh-Tông (1460-1497) tiến chiếm Ðồ-Bàn, giết 60.000 người, bắt
Trà Toàn và hơn 30.000 tù nhân. Tướng Chiêm là Bô Trì-Trì sai sứ vào cống xin xưng
thần. Thánh-Tông muốn cho Chiêm-quốc yếu đi, mới chia đất Chàm ra làm ba nước là
Chiêm-Thành, Hóa-Anh và Nam-Phan, rồi đặt quan cai trị.
Từ từ, những phần đất nhỏ bé còn lại của Chiêm-quốc lần lượt rơi vào tay người Nam.
Năm 1611, Chúa Tiên Nguyễn Hoàng tiến chiếm Phú-Yên rồi chia ra làm hai huyện là
Ðồng-Xuân và Tuyên-Hòa. Năm 1653, Chúa Hiền Nguyễn-Phúc Tần đánh vua Chiêm là
Bà-Thấm, lấy phủ Diên-Khánh (Khánh-Hòa) làm biên giới và đặt dinh Thái-Khang cho
tướng là Hùng-Lộc làm Thái thú. Năm 1693, vua Chiêm là Bà-Tranh không tiến cống,
Quốc Chúa Nguyễn-Phúc Chu sai Tổng-binh Nguyễn Hữu-Trấn sang đánh tan Chiêm-
quốc, bắt dân chúng thay đổi y phục như người Nam. Từ đó, vương quốc Chiêm-Thành
vĩnh viễn biến mất trong lịch sử nhân loại...
Về số phận nàng công-chúa Huyền-Trân của nước Ðại-Việt, một năm sau khi về đất
Chàm. Mân-Quân dựng xong tháp Po Kloong Girai (33) tại Phan-Rang thì qua đời vào

Lòng đó khá khen lo việc nước,
Môi son phải giống mãi trên đời.
Châu đi rồi lại châu về đó,
Ngơ ngẩn nhìn nhau mấy đứa Hời.
Nước non nghìn dặm ra đi
Khối tình chi
Mượn màu son phấn
Ðền nợ Ô ly...
　Người Huế đã hát về nàng với một điệu Nam ai man mác buồn thương xen lẫn niềm
biết ơn, kính phục. Ngược dòng lịch sử để trở về với tháng 8 năm Bính Ngọ (1306), khi
vua Chiêm Thành là Jaya Shimhavarman III (Chế Môn) dâng đất hai châu Ô-Lý ở vùng
cực bắc vương quốc Chămpa cho Ðại Việt để cầu hôn Huyền Trân Công Chúa, con gái
Thượng hoàng Trần Nhân Tông, không ít lời đàm tiếu đã xảy ra. Sử thần Ngô Sĩ Liên
nói: "Nhân Tông đem con gái gả cho chúa Chiêm Thành là nghĩa làm sao ? Vua giữ
ngôi trời mà Thượng hoàng đã xuất gia rồi, vua đổi lại lệnh thì có khó gì, mà lại đem gả
cho người xa không phải giống nòi để thực hiện lời hứa trước, rồi sau lại dùng mưu gian
trá cướp về, thế thì tin ở đâu?" (Ðại Việt sử ký toàn thư - tr. 90). Song vì nghiệp nước và
sự hoà hiếu của "lưỡng quốc lân bang, người con gái cao quý, xinh đẹp của vua Trần và
đất nước Ðại Việt đã phải dứt tình riêng, đem tấm thân ngà ngọc về làm dâu Chiêm
quốc trong tiếng hát ly hương, xót xa, ngậm ngùi ấy.
Cùng với Nguyên Phi ỷ Lan (thời Lý), Tuyên Phi Ðặng Thị Huệ (thời Lê) và Nam
Phương Hoàng Hậu (thời Nguyễn), Huyền Trân Công Chúa là một trong "Tứ đại mỹ
nhân" trong lịch sử phong kiến Việt Nam, từng được sử sách lưu danh. Nàng cũng có
một mối tình trong sáng, lãng mạn và không kém mặn nồng với quan Nhập nội hành
khiển thượng thư tả bộc xạ Ðỗ Khác Chung, một người trai thông minh, dũng mãnh
được vua Trần ban cho quốc tính, một mối tình mà sau này đã trở thành lời dị nghị suốt
cả quãng đời còn lại của nàng và là chủ đề cho bao thi phẩm, tiểu thuyết, vở kịch trong
ngót bảy thế kỷ qua. Ngày trước, ở bên Tàu, Việt Vương Câu Tiễn đã ly gián mối tình
Phạm Lãi-Tây Thi, mang Tây Thi dâng cho Ngô Phù Sai để mưu phục quốc. Còn nàng,
phải dứt bỏ tình riêng với Khắc Chung để mang về cho Ðại Việt hai châu Ô-Lý, mở

đã cầu hôn với con gái Sãi Vương.
Không có sử sách nào ghi lại diễn tiến đưa đến cuộc hôn nhân nầy. Có thể vì ngày
trước, quan niệm người Chân Lạp là man di, nên các sách sử nhà Nguyễn tránh không
ghi lại việc nầy. Bộ Đại Nam liệt truyện tiền biên, khi ghi chép về các con gái của Sãi
Vương, đến mục "Ngọc Vạn", đã ghi rằng: "Khuyết truyện" tức thiếu truyện, nghĩa là
không có tiểu sử. Gần đây, bộ gia phả mới ấn hành năm 1995 của gia đình chúa Nguyễn
cho biết là vào năm 1620 (canh thân) Sãi Vương gả người con gái thứ nhì là Nguyễn
Phúc Ngọc Vạn cho vua Chân Lạp là Chey-Chetta II.
Ba năm sau cuộc hôn nhân của Ngọc Vạn, Sãi Vương cử một sứ bộ sang Chân Lạp xin
vua Chey-Chetta II nhượng khu dinh điền ở vùng Mô Xoài, gần Bà Rịa ngày nay. Nhờ
sự vận động của hoàng hậu Ngọc Vạn, vua Chân Lạp đồng ý cho người Việt đến đó
canh tác. Đây là lần đầu tiên người Việt chính thức đặt chân lên đất Chân Lạp, và Mô
Xoài là bàn đạp để người Việt dần dần tiến xuống đồng bằng sông Cửu Long.
Chồng công chúa Ngọc Vạn, vua Chey-Chetta II từ trần năm 1628. Từ đó triều đình
Chân Lạp liên tục xảy ra cuộc tranh chấp ngôi báu giữa các hoàng thân. Năm 1658 (Mậu
Tuất) hai hoàng thân So và Ang Tan nổi lên đánh vua Chân Lạp lúc bấy giờ là Nặc Ông
Chân (trị vì 1642-1659), nhưng thất bại, xin nhờ thái hậu Ngọc Vạn giúp đỡ. Thái hậu
Ngọc Vạn chỉ cách cho hai người nầy cầu cứu chúa Nguyễn. Chúa Nguyễn lúc bấy giờ
là Hiền Vương Nguyễn Phúc Tần, cháu gọi thái hậu Ngọc Vạn bằng cô ruột, liền cử phó
tướng Tôn Thất Yến (hay Nguyễn Phúc Yến), đang đóng ở Phú Yên (dinh Trấn Biên),
đem 3,000 quân qua giúp, bắt được Nặc Ông Chân ở vùng Mô Xoài (Bà Rịa ngày nay),
đưa về giam ở Quảng Bình vì lúc đó nhà chúa đang hành quân ở Quảng Bình. Tại đây,
Nặc Ông Chân từ trần năm 1659.
Chúa Nguyễn phong So lên làm vua Chân Lạp tức Batom Reachea (trị vì 1660-1672).
Từ đó, nước ta càng ngày càng can thiệp vào công việc của Chân Lạp và đưa người
thâm nhập nước nầy, dần dần tiến đến sinh sống tận mũi Cà Mau như ngày nay.
Như thế, đã hai lần bà Ngọc Vạn đã dẫn đường cho người Việt mở đất về phương nam.
Lần thứ nhất sau cuộc hôn nhân năm 1620 và lần thứ nhì trong cuộc tranh chấp nội bộ
vương quyền Chân Lạp năm 1658.
__________________

thương giữa Chiêm Thành và người Bồ Đào Nha không còn được nghe nói đến nữa.
Phải chăng việc nầy là hậu quả của chuyện công chúa Ngọc Khoa sang làm hoàng hậu
Chiêm Thành tám năm trước đó (1631)
Sử sách không ghi lại là bà Ngọc Khoa đã làm những gì ở triều đình Chiêm Thành, chỉ
biết rằng truyền thuyết cũng như tục ngữ Chiêm Thành đều có ý trách cứ, nếu không
muốn nói là phẫn nộ, cho rằng bà Ngọc Khoa đã làm cho vua Pô Ro mê trở nên mê
muội và khiến cho nước Chiêm sụp đổ.
Trong sách Dân tộc Chàm lược sử, hai ông Dohamide và Dorohiem cho biết theo lời của
một vị "Pô Thea", người phụ trách giữ tháp Pô Ro mê, kể cho tác giả E. Aymonier câu
chuyện rằng vua Pô Ro mê có ba vợ. Bà vợ đầu là Bia Thanh Chih, con của vị vua tiền
nhiệm đã truyền ngôi cho Pô Ro mê. Bà nầy không có con. Pô Ro mê cưới người vợ thứ
nhì là một cô gái gốc Ra đê, tên là Bia Thanh Chanh. Bà nầy sinh được một công chúa,
sau gả cho hoàng thân Phik Chơk. Hoàng thân Phik Chơk lại "liên kết với vua Yuôn [chỉ
người Việt] và cho triều đình Huế rõ nhược điểm trong tâm tánh của Pô Ro mê: sự yếu
đuối trước sắc đẹp mỹ nhân. Vua Yuôn đã cho một công chúa thật đẹp giả dạng làm
khách thương sang nước Chàm. Do sự sắp xếp khéo léo, tin tức về nữ khách thương
duyên dáng ngoại bang nầy đến tai Pô Ro mê, nên Pô Ro mê đã cho dời đến và khi vừa
thấy mặt thì đã phải lòng ngay. Người Chàm gọi vị công chúa Yuôn nầy là Bia Ut hay
Nữ Hoàng Ut cũng thế.
Theo truyền thuyết Chiêm Thành, bà Ngọc Khoa hay Bia Ut đã dùng sắc đẹp mê hoặc
Pô Ro mê, khiến ông chặt bỏ cây "kraik", biểu tượng thiêng liêng của vương quốc
Chiêm Thành, vì vậy sau đó vương quốc nầy sụp đổ. Dân chúng Chàm thường truyền
tụng câu đố: "Ô hay ngài linh thiêng, rước vợ từ kinh, lim ngài mất ứng."(Sanak jak po
ginrơh patrai, tok kamei Ywơn mưrai kraik po lihik ginrơh). Ngoài ra, người Chàm còn
dùng tên bà Bia Ut trong một câu thành ngữ để mỉa mai những phụ nữ béo mập: "Béo
như bà Ut" (Limuk you Bia Ut).(14)
Ngoài việc thần linh hóa câu chuyện, truyền thuyết trên đây đã phản ảnh một phần sự
thật lịch sử, đó là nước Chiêm Thành, một lần nữa suy yếu hẳn đi sau cuộc hôn nhân
Việt Chiêm năm 1631, nhờ đó, người Việt nhanh chóng vượt qua Chiêm Thành, xuống
đồng bằng sông Cửu Long.

chính là miếu thờ Sơn Tinh công chúa, húy Ngọc Hoa, là vợ Sơn Thánh Tản Viên. Miếu
xưa nay được tiếng linh thiêng, nhưng vì đã trải qua nhiều phen biến loạn, dân chúng
tản cư, nên miếu không còn người săn sóc nữa. Vũ công đến gặp người trang trưởng và
các cụ trong dấn, ngỏ ý muốn trùng tu lại ngôi miếu. Ông bỏ tiền, góp sức cùng với
người trưởng trang xây dựng chỉnh tu lại tòa miếu, cũng không quên cho tạc lại pho
tượng của Sơn Tinh công chúa để thờ.
Mùa đông đến, Vũ công rời Mãn châu trở về lại trang Phượng Lâu. Dân làng vui mừng
đón ông trở về. Vũ phu nhân, bà Hoàng Thị Mầu, cũng vui mừng nhìn thấy chồng trở về
khỏe mạnh, đồng thời gặt hái được nhiều dược thảo cho bệnh nhân. Vũ công kể cho vợ
nghe về việc chỉnh tu lại miếu thờ Sơn Tinh công chúa ở Mãn Châu, vợ ông rất vui và
bảo rằng: "Công chúa tên húy là Ngọc Hoa, là con gái của đức Hùng Duệ Vương, lại là
vợ của Tản Viên Sơn thánh là thần núi Ba Vì, tài cao, phép lạ, có công lớn xây dựng đất
nước. Ta trùng tu miếu này để bầy tỏ lòng thành kính đến tổ tiên."
Trong lúc đang mải trò chuyện, bất chợt ngoài cổng có tiếng gọi cửa, người đưa tin sang
sảng nói cả hai vợ chồng nên ra bến sông nhận bè gỗ, tự xưng mình là bộ hạ của Sơn
Tinh công chúa, đích thân đem đến tạ ơn Vũ công bằng bè gỗ quý, và người con gái tài
sắc hơn đời. Chưa hết lạ lùng, thì có tiếng người con gái thỏ thẻ rằng: "Mẹ ơi, cho con
vào với", và một bóng người con gái mặc áo cánh sen nhào vào lòng bà Thị Mầu rồi
biến mất. Ít' lâu sau, bà mang thai, sinh ra cô con gái trắng trẻo xinh xắn, được đặt tên là
Thục.
Thục nương càng lớn càng xinh, thông minh nhanh nhẹn mười phân vẹn mười. Môi
thắm, da mịn như vỏ trứng, mày cong, dáng mềm mại như cây liễu mùa xuân, năm 16