ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
---------------***--------------

NGUYỄN THÖY THƠM
(Thích Minh Thịnh)

VAI TRÒ CỦA PHẬT GIÁO
ĐỐI VỚI TÍN NGƢỠNG NGƢỜI VIỆT
(Qua thời Trần)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÔN GIÁO HỌC

HÀ NỘI - 2016

1


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
---------------***--------------

NGUYỄN THÖY THƠM
(Thích Minh Thịnh)

VAI TRÒ CỦA PHẬT GIÁO
ĐỐI VỚI TÍN NGƢỠNG NGƢỜI VIỆT
(Qua thời Trần)
Chuyên ngành: Tôn giáo học
Mã số: 62.22.90.01


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ........................................................................................................... 1
Chƣơng 1. TỔNG QUAN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT
VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ............................................................ 7
1.1. Tổng quan tƣ liệu, tài liệu .................................................................... 7
1.1.1. Tƣ liệu gốc........................................................................................ 7
1.1.2. Tài liệu của các nhà nghiên cứu ....................................................... 8
1.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ................................................................... 8
1.2.1. Tổng quan các nghiên cứu về vai trò của Phật giáo trong lĩnh vực
tƣ tƣởng chính trị của ngƣời Việt ............................................................... 9
1.2.2. Tổng quan các nghiên cứu về vai trò của Phật giáo trong đời sống
tín ngƣỡng của ngƣời Việt........................................................................ 13
1.2.3. Tổng quan các nghiên cứu về thời Trần và vai trò của Phật giáo đối
với tín ngƣỡng của ngƣời Việt thời Trần ................................................. 20
1.2.4. Đánh giá chung............................................................................... 24
1.3. Các khái niệm và cơ sở lý thuyết, phƣơng pháp nghiên cứu của
luận án ......................................................................................................... 26
1.3.1. Các khái niệm đƣợc dùng trong luận án ........................................ 26
1.3.2. Các lý thuyết áp dụng trong luận án .............................................. 34
1.3.3. Phƣơng pháp nghiên cứu của luận án ............................................ 37
Chƣơng 2. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ XÃ HỘI VÀ PHẬT GIÁO VIỆT
NAM THỜI TRẦN ........................................................................................ 40
2.1. Khái quát chung về xã hội Việt Nam thời Trần .............................. 40
2.1.1. Tình hình kinh tế, chính trị - xã hội Việt Nam thời Trần ............... 40
2.1.2. Hệ tƣ tƣởng xã hội Việt Nam thời Trần ......................................... 44
2.1.3. Tín ngƣỡng ngƣời Việt thời Trần ................................................... 50
2.2. Khái quát chung về Phật giáo Việt Nam thời Trần......................... 52
2.2.1. Đặc điểm của Phật giáo thời Trần .................................................. 52
2.2.2. Tính triết học của Phật giáo thời Trần ........................................... 60
Tiểu kết chƣơng 2 ...................................................................................... 64

Tiểu kết chƣơng 4 .................................................................................... 165
KẾT LUẬN ................................................................................................... 167
DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN
ĐẾN LUẬN ÁN ............................................................................................ 170
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .................................................... 171
PHỤ LỤC

3


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài luận án
Phật giáo truyền vào nƣớc ta từ đầu Công nguyên, tồn tại lâu dài đến
ngày nay và có ảnh hƣởng sâu sắc đến đời sống tinh thần của ngƣời Việt Nam
trên mọi phƣơng diện chính trị, tƣ tƣởng, văn hóa - xã hội.
Trong lịch sử dân tộc, thời Trần đƣợc đánh giá là thời kỳ phát triển rực
rỡ nhất trong thời đại phong kiến Việt Nam. Đó là thời kỳ Phật giáo Thiền
Tông đƣợc coi nhƣ Quốc giáo, trở thành “bệ đỡ” tƣ tƣởng của các vua Trần
trong đƣờng lối lãnh đạo, điều hành và quản lý đất nƣớc. Giữa Phật giáo và
triều đình có sự gắn kết sâu rộng, tạo nên sức mạnh giữ gìn, xây dựng và bảo
vệ đất nƣớc. Các vua Trần chủ trƣơng nhập thế, tu và tục không tách rời nhau,
thể hiện qua tƣ tƣởng „Hòa quang đồng trần”, khuông phò dân tộc, cứu nhân
độ thế ngay tại trần gian.
Đây cũng là thời kỳ Phật giáo trở thành “cốt tủy” hoà nhập với nền văn
hóa dân tộc, để lại nhiều dấu ấn, ảnh hƣởng sâu rộng đến tín ngƣỡng, phong
tục tập quán, thế giới quan, nhân sinh quan của các tầng lớp nhân dân; đặc
biệt trong tƣ tƣởng trị nƣớc, lập pháp, hành pháp, trong lối sống, nếp sống của
tầng lớp vua quan triều đình. Nhờ thấm nhuần tƣ tƣởng từ bi, bác ái, cứu nhân
độ thế, xá tội của Phật giáo…, nhà Trần cùng nhân dân đoàn kết một lòng xây
dựng đất nƣớc vững mạnh.

hóa Việt Nam đƣợc hình thành có vai trò của Tín ngưỡng truyền thống bản địa
(Vật linh giáo, thờ Mẫu, thờ đa thần, thờ cúng tổ tiên), Phật giáo, Nho giáo,
Đạo giáo. Dƣới góc độ đó, Phật giáo thời Trần cũng là một bộ phận cấu thành
của nền văn hóa Việt Nam, tạo nên một bản sắc văn hóa riêng biệt - văn hóa
thời Trần.

2


Ngoài ra, nghiên cứu vai trò của Phật thời Trần đối với tín ngƣỡng
ngƣời Việt qua các lễ hội chùa (cầu mƣa, cầu mùa…), và trong đời sống sinh
hoạt thƣờng nhật của ngƣời dân, không chỉ khẳng định mối quan hệ khăng
khít giữa Phật giáo và tín ngƣỡng dân gian, mà còn cho thấy một quá trình
giao lƣu, tiếp biến văn hóa giữa một tôn giáo ngoại lai và văn hóa bản địa.
Ngày nay, theo cách nhìn nhận đánh giá mới, văn hóa truyền thống là
một nguồn lực phát triển xã hội. Trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa, đặc
biệt trong hoàn cảnh thế giới có những biến động về chính trị và chiến tranh
bất thƣờng đang xảy ra, những giá trị văn hóa truyền thống, mà Phật giáo là
một bộ phận cấu thành, sẽ là “chất keo kết dính” tâm hồn của ngƣời Việt Nam
cùng hƣớng về cội nguồn, vun đắp cho sự phát triển trƣờng tồn dân tộc và tiếp
thu những tinh hoa của thế giới.
Nghiên cứu vai trò của Phật giáo thời Trần đối với tín ngƣỡng ngƣời
Việt cũng là khơi gợi lại lòng tự hào dân tộc, giáo dục các thế hệ ngày nay,
đặc biệt là thế hệ trẻ. Trên cơ sở đó giáo dục tình đoàn kết một lòng yêu quê
hƣơng đất nƣớc.
Cuối cùng, nghiên cứu Vai trò của Phật giáo đối với tín ngƣỡng của ngƣời
Việt cũng có tác dụng định hƣớng đúng đắn cho công tác quản lý các hoạt động
tôn giáo (Phật giáo) bùng nổ ngày nay, bảo tồn các giá trị tốt đẹp của Phật giáo.
Tất cả những lý do trình bày trên đây là nguyên nhân và cũng là mục
đích để tác giả chọn đề tài “Vai trò của Phật giáo đối với tín ngƣỡng ngƣời

- Về mặt thời gian: Luận án nghiên cứu vai trò của Phật giáo trong văn
hóa tín ngƣỡng truyền thống của ngƣời Việt dƣới thời Trần.
- Luận án viết về vai trò của Phật giáo với tín ngƣỡng của ngƣời Việt
chủ yếu dƣới góc độ tích cực, bởi vai trò đƣợc hiểu theo nghĩa: kết quả của
chức năng xã hội mà tôn giáo (Phật giáo) đã thực hiện.

4


4. Đóng góp của luận án
- Về mặt lý luận:
+ Đây là Luận án Tiến sĩ Tôn giáo học đầu tiên nghiên cứu hệ thống và
chuyên sâu về Vai trò của Phật giáo đối với tín ngưỡng người Việt thời Trần.
+ Luận án góp phần nghiên cứu những vấn đề lý luận về vai trò của
Phật giáo đối với tín ngƣỡng của ngƣời Việt thời Trần, qua đó cung cấp
những kiến thức giúp hiểu biết hiện tại và dự báo tƣơng lai đời sống văn hóa
tín ngƣỡng tinh thần Việt Nam.
+ Trên cơ sở nghiên cứu về vai trò của Phật giáo đối với văn hóa tín
ngƣỡng của ngƣời dân Việt Nam (Qua thời Trần), Luận án góp phần vào việc
nghiên cứu những vấn đề lý luận về vai trò, chức năng xã hội của tôn giáo nói
chung, của Phật giáo nói riêng trong đời sống xã hội.
+ Từ những kết quả nghiên cứu về sự đóng góp của Phật giáo đối với
nền văn hóa Việt Nam, Luận án chỉ ra những quy luật về sự giao lưu tiếp biến
văn hóa một cách chọn lọc của một nền văn hóa bản địa đối với văn hóa ngoại
nhập. Đây là điều hết sức quan trọng trong bối cảnh đất nƣớc ta bƣớc vào thời
kỳ toàn cầu hóa, hội nhập văn hóa quốc tế hiện nay.
- Về mặt thực tiễn:
+ Thời kỳ phong kiến, thế giới quan của ngƣời Việt chịu ảnh hƣởng bởi
tam giáo đồng nguyên (Phật, Nho, Đạo). Tuy nhiên, Phật giáo là tôn giáo có
ảnh hƣởng chủ yếu thời Lý - Trần. Hiện nay Nho và Đạo chỉ còn dấu ấn mờ


6


Chƣơng 1
TỔNG QUAN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU,
CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
1.1. Tổng quan tƣ liệu, tài liệu
1.1.1. Tư liệu gốc
Để thực hiện Đề tài, Luận án sử dụng những tƣ liệu gốc sau:
- Các bộ Quốc sử thuộc của triều đại phong kiến Việt Nam nhƣ Đại
Việt Sử ký toàn thư, do Ngô Sĩ Liên biên soạn dƣới triều Lê. Đây là bộ sử liệu
vô cùng quan trọng khi nghiên cứu về thời Trần. Ngô Sĩ Liên đã soạn Đại
Việt Sử ký toàn thƣ dựa trên hai bộ sử của Lê Văn Hƣu và Phan Phu Tiên đều
có tên là Đại Việt Sử ký (Lê Văn Hƣu chép từ Triệu Đà đến Lý Chiêu Hoàng,
Phan Phu Tiên chép từ Trần Thái Tông đến khi quân Minh rút khỏi nƣớc ta);
Khâm định Việt sử thông giám cương mục (xuất bản năm 1998) do Phan
Thanh Giản chủ biên, biên soạn dƣới triều Nguyễn, gồm 53 quyển, trong đó
có 5 quyển viết về triều đại nhà Trần.
- Các tƣ liệu gốc khác: An Nam chí lược của Lê Trắc1 biên soạn khi
sống lƣu vong ở Trung Quốc khoảng nửa đầu thế kỷ XIV gồm 20 quyển
nhƣng chỉ còn 19 quyển, viết về địa lý, lịch sử, văn hóa, quan hệ bang giao…
của nƣớc An Nam (Việt Nam) từ ngày đầu dựng nƣớc đến cuối triều Trần;
Kiến văn tiểu lục (2007) của Lê Quý Đôn (triều Lê) đề cập đến thuế má,
phong tục tập quán, sản vật, thơ văn… của triều Lý và triều Trần; Lịch triều
hiến chương loại chí Tập II (1992) của Phan Huy Chú (triều Nguyễn)… đề
cập đến các vấn đề Lễ nghi chí, Khoa mục chí, Quốc dụng chí và Hình Luật
chí của các triều đại phong kiến Việt Nam. Bên cạnh đó, cuốn Việt điện u linh
của Lý Tế Xuyên, sáng tác vào khoảng cuối thời Trần, kể về công tích của 27 vị
1

hóa và tƣ tƣởng là chủ đề mà Luận án quan tâm. Liên quan đến chủ đề này có
3 lĩnh vực sau: thứ nhất, vai trò của Phật giáo trong lĩnh vực tƣ tƣởng chính

8


trị; thứ hai, vai trò của Phật giáo trên lĩnh vực văn hóa (trong đó đề cập đến
vai trò của Phật giáo trong đời sống tín ngƣỡng của ngƣời dân nói chung và
dƣới thời Trần nói riêng); thứ ba, gần đây, một quan điểm mới đã mạnh dạn
nhìn nhận sự đóng góp của Phật giáo dƣới góc độ là một “nguồn lực tri thức”
[Xem 72, tr. 582]. Tuy nhiên với đề tài của Luận án, chúng tôi chỉ tổng quan
lĩnh vực thứ nhất và thứ hai.
1.2.1. Tổng quan các nghiên cứu về vai trò của Phật giáo trong lĩnh vực
tư tưởng chính trị của người Việt
Đây là một lĩnh vực thu hút sự quan tâm chú ý của các nhà sử học, văn
hóa học và triết học... Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu tập trung đề cập
đến vai trò của Phật giáo trong lĩnh vực tƣ tƣởng chính trị nói chung, ít đề cập
hoặc đề cập sơ lƣợc đến thời kỳ Lý - Trần. Đáng chú ý là các bài viết của các
tác giả Trần Văn Giàu, Nguyễn Tài Thƣ, Trần Bạch Đằng, Nguyễn Đức Sự,
Hà Thúc Minh …
Qua nghiên cứu, các tác giả đều khẳng định, đạo Phật thực chất là đạo
giải thoát, bản thân nó không có chủ nghĩa yêu nƣớc nhƣng để tồn tại và phát
triển, nó gắn liền với chủ nghĩa yêu nƣớc Việt Nam, trở thành đạo Phật Việt
Nam. Đạo Phật đem lại một hệ tƣ tƣởng từ bi, bình đẳng, bác ái cho ngƣời
Việt; ảnh hƣởng sâu sắc đến tƣ tƣởng, nếp nghĩ, và hành động của ngƣời dân.
Các triều đại phong kiến, đặc biệt là thời Lý - Trần, nhờ thấm nhuần tƣ tƣởng
từ, bi, hỷ, xả của đạo Phật, đã lấy tƣ tƣởng đó để trị nƣớc, an dân. Đạo Phật
còn đem lại thế giới quan cho ngƣời Việt, trên cơ sở đó, tự bản thân mỗi con
ngƣời tu nhân, tích đức, làm những việc tốt, giúp ích, giúp đời tạo nên sự ổn
định xã hội. Ngoài ra, một số nghiên cứu còn đề cập đến những mặt tích cực

ngƣời đề cập đến Phật giáo trong mối quan hệ với lịch sử tƣ tƣởng Việt Nam.
Để hiểu rõ hơn việc hình thành thế giới quan và sự phát triển của lịch sử tƣ
tƣởng dân tộc trong lịch sử dân tộc cần nghiên cứu vấn đề Phật giáo và thế
giới quan của ngƣời Việt.

10


Tác giả đi vào lý giải vấn đề, vì sao Phật giáo lại trụ chân đƣợc trên đất
Việt Nam? Theo tác giả, Phật giáo chính là một nhu cầu của ngƣời Việt Nam
trong lịch sử. Các tín ngƣỡng nguyên thủy có từ trƣớc đó đã không thỏa mãn
đƣợc nhu cầu nhận thức và tâm lý con ngƣời. Cùng với sự phát triển của xã
hội, ngƣời Việt Nam ngày càng muốn hiểu biết cuộc sống và ý nghĩa của
mình, muốn biết sự sinh thành của mình, muốn biết sự vận động của con
ngƣời trong xã hội hiện thực. Đạo Phật với các lý thuyết khổ, tập, diệt, đạo,
vô thƣờng, vô ngã… đã đáp ứng đƣợc yêu cầu trên [Xem 147, tr. 28].
Bên cạnh đó, Phật giáo còn đáp ứng đƣợc thế giới quan của con
ngƣời. Trong ba tôn giáo du nhập vào Việt Nam: Nho, Đạo, Phật thì Nho
giáo là học thuyết chính trị, đạo đức của giai cấp phong kiến. Nó chỉ chú ý
đến các mối quan hệ xã hội nhƣ vua - tôi, vợ - chồng, cha - con…; chú ý nhu
cầu của giai cấp thống trị. Đạo giáo thì chủ trƣơng xa lánh sự phát triển của
xã hội, quay về bắt chƣớc giới tự nhiên, sống với tự nhiên. Hai tôn giáo nói
trên chủ trƣơng bỏ qua những vấn đề cơ bản, liên quan đến cuộc sống con
ngƣời (sống, chết, thọ, yểu, phúc họa, sƣớng khổ...). Đạo Phật giành miếng
đất gần nhƣ bỏ trống đó trong nhu cầu con ngƣời. Phật giáo là thế giới quan
của tầng lớp bình dân, lao động. Vì thế ngoài tính giai cấp, Phật giáo còn có
tính quần chúng.
Tác giả Hà Thúc Minh (1986), qua bài viết “Lịch sử tƣ tƣởng Việt Nam
và vấn đề Phật giáo”, trong Mấy vấn đề về Phật giáo và lịch sử tư tưởng Việt
Nam, đã khẳng định, Phật giáo qua nhiều thời kỳ khác nhau trong lịch sử Việt

vấn đề quan tâm kiến tính thành Phật của các vị vua, các nhà sƣ.
Các thiền sƣ thời Lý - Trần đã coi sự sống chết là điều không tránh khỏi
của kiếp luân hồi, vì thế có thái độ thản nhiên, không lo buồn, quyến luyến trƣớc
sự sống, cái chết. Triết lý nhập thế của các thiền sự thời Lý Trần nhằm luận

12


chứng cho một thái độ sống của những ngƣời đã ngộ đạo và đạt tới cõi vô sinh.
Vì thế không ít các vị cao tăng, các tín đồ Phật giáo tham gia vào chính sự và có
những cống hiến lớn vào sự nghiệp bảo vệ nền độc lập của đất nƣớc [Xem 124,
tr. 53].
1.2.2. Tổng quan các nghiên cứu về vai trò của Phật giáo trong đời
sống tín ngưỡng của người Việt
Tôn giáo, tín ngƣỡng do con ngƣời sáng tạo ra, nhƣng đến lƣợt nó lại đi
vào xã hội dân gian, phục vụ con ngƣời. Ngoài tôn giáo bản địa, các tôn giáo
ngoại lai cũng đóng vai trò quan trọng trong đời sống tín ngƣỡng của ngƣời
dân. Nó có mối quan hệ tƣơng tác lẫn nhau với tôn giáo bản địa trong quá
trình du nhập [Xem 35, tr. 5].
Do vị trí địa lý, điều kiện lịch sử nằm ở đƣờng giao lƣu của các luồng
văn hóa và tôn giáo, nên ngay từ rất sớm, Việt Nam là đất nƣớc chịu nhiều
ảnh hƣởng của sự tác động đó. Điển hình là các tôn giáo Phật, Nho, Đạo, từ
Ấn Độ và Trung Quốc đã du nhập vào. Trên cơ sở đó, mối quan hệ của các
tôn giáo ngoại lai (Phật giáo) với tôn giáo bản địa và vai trò của nó trong đời
sống tín ngƣỡng của ngƣời dân, đã trở thành đề tài hấp dẫn của nhiều nhà
nghiên cứu. Dƣới các góc độ tiếp cận khác nhau nhƣ lịch sử, tôn giáo, văn
hóa, nhân học tôn giáo…, nhiều tác phẩm và bài nghiên cứu đã đề cập đến
chủ đề này. Tiểu biểu là các bài viết của Hà Văn Tấn (1986; 2005), Trần
Quốc Vƣợng (1986), Phan Đại Doãn (1986), Ngô Đức Thịnh (2001), Nguyễn
Duy Hinh (2011), Nguyễn Quốc Tuấn (2008), .…

ngày hội của Phật giáo trƣớc đây (mồng Tám tháng Tƣ) cũng là ngày hội của
dân làng…
Qua ngôi chùa, tác giả chỉ ra sự giao lƣu văn hóa của tín ngƣỡng Việt
Nam không chỉ với Phật giáo mà cả Nho và Đạo: chùa không chỉ thờ Phật mà
còn cả thờ Thần, Mẫu và thờ cúng tổ tiên… Các nghi lễ Phật giáo nhƣ tụng
kinh, chạy đàn, phóng sinh… cho thấy sự dung hợp tín ngƣỡng tôn giáo rộng
rãi và cởi mở ở ngƣời Việt Nam [Xem 130, tr. 262].

14


Trên cơ sở nghiên cứu nói trên, tác giả đi đến kết luận, nêu bật đƣợc vai
trò của Phật giáo trong đời sống tín ngƣỡng Việt Nam: Cách đây hai nghìn
năm, Phật giáo là một tôn giáo, một văn hóa ngoại lai đến Việt Nam. Tuy nhiên
nó không làm hòa tan nền văn hóa bản địa, mà chỉ làm cho nó thêm phong phú.
Sức sáng tạo và trí tƣởng tƣợng của dân tộc ta dƣờng nhƣ đƣợc kích thích phát
triển trong sự tiếp biến văn hóa có lợi của Phật giáo. Đó cũng là bài học quý giá
mà tổ tiên của chúng ta để lại [Xem 130, tr. 277].
Cuốn Ảnh hưởng của hệ tư tưởng và tôn giáo đối với con người Việt
Nam hiện nay do Nguyễn Tài Thƣ chủ biên, viết về ảnh hƣởng của các tôn
giáo đối với đời sống xã hội nƣớc ta hiện nay (chƣơng 4) có đoạn:
Xét ở góc độ lý luận triết học nói chung và thế giới quan nói
riêng thì tỉ trọng tham gia của Phật giáo trong sự tổng hợp bốn yếu tố
(cái bản địa, Nho, Phật, Lão) là lớn hơn, căn bản hơn, có hệ thống hơn,
có cơ sở hơn, hợp lý hơn các phần khác. Bởi vậy, nó tồn tại lâu dài
hơn, bề thế hơn, vững chắc hơn [148, tr. 241-242].
Tác giả lý giải:
Trước hết, ta thấy học thuyết nhân quả luân hồi của nhà Phật
không những không cản trở quan niệm linh hồn của người Việt, mà nó
còn nhiều điểm tương đồng, và ở khía cạnh nào đó, nó đã củng cố và

chứng tỏ đó không phải là Phật giáo thuần túy mà đã hòa quyện với tín
ngƣỡng thờ Mẹ của dân gian. Cả Trần Quốc Vƣợng và Hà Văn Tấn đều cho
rằng, tín ngƣỡng thờ Nữ thần có trƣớc rồi Phật giáo mới du nhập vào và phát
triển trên nền tảng đó. Theo Trần Quốc Vƣợng, ngôi chùa cổ đƣợc dựng trên
nền tảng của một ngôi đền - trung tâm tôn giáo xƣa của bộ lạc Dâu và ban đầu
chất chùa và chất đền vẫn song song tồn tại, rồi sau đó mới đan xen vào nhau.
Dù sau này chùa lấn át đền, nhƣng dù làm biến dạng, biến chất nữ thần Dâu, nó
cũng không gột sạch, thanh lọc hóa đƣợc hoàn toàn cái chất tín ngƣỡng nguyên

16


thủy tiền Phật giáo của trung tâm tôn giáo này [Xem 177, tr. 139]. Các ngôi
chùa quanh đó, chùa Bà Đậu, Bà Giàn, Bà Tƣớng, chùa Tổ, chùa Mãn xá…
cũng đều mang tính chất hỗn dung văn hóa tƣơng tự. Điều đó cũng thể hiện
một đặc điểm phổ quát đƣợc nhiều ngƣời nhắc đến là Phật giáo vốn dễ hòa hợp
với tín ngƣỡng dân gian ở những nơi nó đƣợc truyền bá tới.
Hà Văn Tấn cụ thể hóa vai trò của Phật giáo đối với tín ngƣỡng dân
gian Việt Nam từ những ngày đầu. Theo ông, nhiều ngôi chùa ban đầu chỉ là
những thảo am bằng tranh, tre:
Có thể những ngôi chùa đầu tiên vốn là những ngôi đền thờ các
thần truyền thống mà người ta đặt thêm điện thờ Phật vào đó. Không
phải người ta đặt thêm các tượng Tứ pháp vào các ngôi chùa thờ Phật,
mà đặt bàn thờ Phật vào các đền thờ Tứ pháp, tức đền thờ các vị thần
nông nghiệp đã có từ trước. Và đến lượt các nữ thần này được Phật
hóa, trở thành các Phật Bà [130, tr. 194].
Ở góc độ nhìn nhận khác, Trần Quốc Vƣợng còn cho rằng, Phật giáo du
nhập vào Việt Nam với văn hóa Ấn Độ chính là sự đối trọng với văn hóa
Trung Hoa trong thời kỳ Bắc thuộc muốn đồng hóa Việt Nam. Đây cũng là
vai trò quan trọng của Phật giáo đối với nền văn hóa Việt Nam.

đối kháng đẳng cấp gay gắt, đồng thời mối quan hệ tông tộc gia đình chịu ảnh
hƣởng của thuyết Tam cƣơng chƣa nặng nề. Song quan trọng hơn cả, Phật
giáo đã không phủ nhận những giá trị tinh thần, phong tục tập quán truyền
thống của từng ngƣời, từng gia đình và cả của xã hội [Xem 26, tr. 158]. Phật
giáo lại biết bám lấy làng xã bằng nhiều hoạt động cụ thể có tổ chức, kết hợp
với tín ngƣỡng bản địa, hội hè, y học, lao động sản xuất. Nhà sƣ và ngôi chùa
có vai trò quan trọng trong đời sống dân gian cổ truyền, thể hiện ở làng nào
cũng có chùa, có làng có tới 2 - 3 ngôi. Ngoài thờ Phật, chùa lại thêm có tín
ngƣỡng dân gian, có thờ tổ tiên cho những ngƣời ký kỵ, thờ Mẫu Thƣợng
Ngàn, Liễu Hạnh, mở hội vui chơi. Ngày Phật Đản của các chùa Gióng, chùa

18


Láng, chùa Thầy… là những ngày hội văn nghệ dân gian phong phú, lôi cuốn
nhiều ngƣời. Ngôi chùa trở thành một trung tâm văn hóa ở nông thôn. Ở Bắc
Ninh xƣa, hát quan họ đƣợc tổ chức ở trong hội chùa.. Chùa còn sáng tạo ra
loại văn kể hạnh. Với các ý nghĩa nêu trên, có thể nói, Phật giáo góp phần làm
phong phú cho văn hóa tín ngƣỡng của dân tộc. Các lĩnh vực kiến trúc, điêu
khắc, văn học, sân khấu… đều có đề tài của Phật giáo. Phật giáo biết bám vào
làng xã nên nó có sức sống ổn định, lâu bền.
Nguyễn Quốc Tuấn (2008), trong tham luận Vai trò của Phật giáo Việt
Nam đối với sự phát triển bền vững của đất nước đã nhìn nhận, đánh giá về
vai trò của Phật giáo trong giai đoạn hiện nay đó là:
Thứ nhất, Phật giáo là một tôn giáo không đi ngƣợc lại với lợi ích của
chính con ngƣời cá nhân và con ngƣời dân tộc; với thời đại khoa học và công
nghệ mà dân tộc ta đang bƣớc vào. Thứ hai, đạo Phật là một khoa học, khoa
học về đời sống nội tâm và cải biến nội tâm. Thứ ba, khác với nhiều luận
thuyết và giáo lý lấy sự phụ thuộc bên trên làm căn bản, đạo Phật lấy chính
nội tâm con ngƣời làm căn bản. Thứ tư, giáo pháp của đức Phật còn dạy và

với nghìn năm Thăng Long, năm 2010, tại Hà Nội; Hội thảo Bảo tồn và phát huy
giá trị văn hóa của Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm vào năm 2012, tại Hà Nội….
Nhiều tác phẩm, tham luận viết về thời kỳ này. Tiêu biểu là cuốn Tìm
hiểu xã hội Việt Nam thời Lý - Trần của Viện Sử học (1981); Thiền học đời
Trần của Ban Phật giáo Việt Nam (1992); Lịch sử Phật giáo Việt Nam, tập 3,
của Lê Mạnh Thát (2005); Nhà Trần trong văn hóa Việt Nam của Nguyễn
Bích Ngọc (2012)… và các bài viết của Lê Tâm Đắc (1986), Nguyễn Huệ Chi
(2000), Nguyễn Hồng Dƣơng (2004, 2008), Hà Thúc Minh (2010) ...
Phần lớn các nghiên cứu trên tập trung đề cập đến vai trò của các vị vua
Trần, các dòng thiền của triều đại Lý - Trần, thực trạng kinh tế - xã hội và văn

20