LNG VN K

một số vấn đề lý thuyết
của ĐịA CHíNH TRị
(Lý LUậN CƠ BảN Và THựC TIễN VIệT NAM)

NHà XUấT BảN ĐạI HọC QuốC GIA Hà NộI


2

ĐỊA CHÍNH TRỊ: LÝ LUẬN CƠ BẢN V THỰC TIỄN VIỆT NAM

CÁC C NG TÁC VIÊN CHÍNH:
Thi u t
Thi u t
Đ is
ThS.

ng, PGS.TS. Ph m Ng c Trung
ng, PGS.TS. Lê V n C ơng
Nguy n Trung
Nguy n Thu H ng


Mục lục

3

MỤC LỤC
DẪN NHẬP ................................................................................................ 7

Khởi nguồn của khoa học địa chính trị ............................................ 50

3.

Một số khái niệm quan trọng khác của địa chính trị........................ 63

4.

Mục đích của địa chính trị ................................................................ 75

5.

Phương pháp của địa chính trị......................................................... 76
Chương III

CÁC HỌC THUYẾT ĐỊA CHÍNH TRỊ
SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI II (1945)
1.

Địa chính trị Pháp ............................................................................ 83

2.

Địa chính trị Đức .............................................................................. 91

3.

Địa chính trị Anh-Mỹ ........................................................................ 95

4.


Vai trò của tài nguyên thiên nhiên ................................................. 125

5.

Nền tảng chính trị - pháp lý của địa chính trị................................. 128
5.1. Cơ sở hiến pháp và pháp luật ................................................ 128
5.2. Các yếu tố địa chính trị cấu thành quốc gia .......................... 130
5.3. Bản chất chính trị của quốc gia ............................................. 134
5.4. Nền tảng lịch sử và văn hoá của địa chính trị ....................... 137
5.5. Chủ thể quốc gia như là điểm giao kết giữa địa lý và chính trị ..... 139
Chương V

SỨC MẠNH TỔNG HỢP QUỐC GIA
1.

Khái niệm và các yếu tố cấu thành sức mạnh tổng hợp quốc gia....... 147
1.1. Khái niệm sức mạnh tổng hợp quốc gia ................................ 147
1.2. Các yếu tố cấu thành sức mạnh tổng hợp quốc gia .............. 149
1.3. Sức mạnh mềm của quốc gia ................................................ 158

2.

Quy tắc sử dụng sức mạnh quốc gia ............................................. 166
2.1. Sức mạnh quốc gia trong quan hệ quốc tế ........................... 166
2.2. Các quy tắc lớn sử dụng sức mạnh quốc gia ........................ 170
2.3. Phương pháp xác định sức mạnh tổng hợp quốc gia ............ 177
2.4. Nhận xét về các yếu tố
và các phương trình sức mạnh quốc gia ............................... 191


Chương VII

NỀN TẢNG ĐỊA LÝ CỦA ĐỊA CHÍNH TRỊ VIỆT NAM
1.

Cấu hình đặc biệt của lãnh thổ Việt Nam...................................... 240
1.1. Vị trí lãnh thổ .......................................................................... 240
1.2. Hình thể lãnh thổ ................................................................... 243

2.

Đặc điểm địa hình, địa mạo và tài nguyên của Việt Nam ............. 247

3.

Đặc điểm dân cư trên lãnh thổ Việt Nam ...................................... 255
3.1. Việt Nam là quốc gia đa dân tộc có một dân tộc vượt trội ..... 255
3.2. Việt Nam có cấu trúc và chất lượng dân số không cao ......... 258
Chương VIII

ĐẶC ĐIỂM ĐỊA CHÍNH TRỊ BÊN TRONG CỦA VIỆT NAM
1.

Quá trình biến đổi lãnh thổ và địa chính trị của Việt Nam ............ 261
1.1. Lịch sử mở mang lãnh thổ ..................................................... 261
1.2. Chính sách quản lý biên giới và lãnh thổ trong lịch sử .......... 263
1.3. Quản lý lãnh thổ Việt Nam từ năm 1975 ............................... 267

2.



SỨC MẠNH TỔNG HỢP QUỐC GIA CỦA VIỆT NAM
1.

Định lượng sức mạnh tổng hợp quốc gia của Việt Nam ................ 371

2.

Giải pháp chiến lược toàn diện
nâng cao sức mạnh tổng hợp quốc gia của Việt Nam .................. 378
2.1. Chiến lược tổng quát.............................................................. 378
2.2. Chiến lược đổi mới hệ thống chính trị .................................... 379
2.3. Chiến lược chuyển đổi cơ cấu kinh tế ................................... 381
2.4 Chiến lược phát triển văn hoá,
cải cách giáo dục - đào tạo và khoa học công nghệ ............. 383
2.5. Chiến lược an ninh - quốc phòng và chiến lược đối ngoại .... 384

KẾT LUẬN............................................................................................... 389
T I LIỆU THAM KHẢO ............................................................................. 393


DẪN NHẬP
Công trình chuyên khảo này được biên soạn trên cơ sở kết quả
nghiên cứu của đề tài trọng điểm mang tên Lý thuyết địa chính trị và
địa chính trị của Việt Nam hiện nay của Đại học Quốc gia Hà Nội (20112013) do tác giả chủ trì. Việc triển khai đề tài là nhằm đáp ứng được
một phần quan trọng nhu cầu bức thiết của tình hình nghiên cứu
hiện nay ở Việt Nam trên lĩnh vực quan hệ quốc tế và địa chính trị,
phù hợp với định hướng xây dựng đại học nghiên cứu đẳng cấp quốc
tế của Đại học Quốc gia Hà Nội.
Tầm quan trọng của khoa học Địa chính trị về mặt lý luận chỉ hiện

và toàn cầu. Từ đó đề xuất các chiến lược cạnh tranh quốc gia, làm
cho nước mình trở thành một cường quốc có lợi thế nhất để chế ngự
cục diện chính trị và kinh tế quốc tế, ít nhất thì cũng giúp cho đất
nước không rơi vào thế bị động chiến lược. Thiên tàn quân sự nước
Pháp Napoleon Bonaparte đã từng nói: Chính sách của quốc gia là do địa
lý của nó quyết định.
Như vậy, đối với giới nghiên cứu quan hệ quốc tế và chiến lược,
đề tài cung cấp hệ thống các quan điểm đa dạng trong lý thuyết địa
chính trị cho các cơ quan nghiên cứu và học giả trên các lĩnh vực
quan hệ quốc tế, chính trị và an ninh quốc tế, khoa học quốc phòng,
kinh tế quốc tế và kinh tế vùng.
Về ý nghĩa thực tiễn về khoa hoc Địa chính trị, người ta thấy
rằng hầu như khắp các khu vực của thế giới đã và đang diễn ra
không ngừng các cuộc tranh chấp lãnh thổ, cả trên đất liền và trên các
vùng biển; quyền kiểm soát các tuyến giao thông quốc tế trên biển,
tranh chấp chủ quyền các vùng đất vốn vô chủ hoặc chủ quyền mơ
hồ (khu vực Trung Đông, Caucasus, Biển Đông, Biển Hoa Đông,
Caspian, Bắc Cực, Nam Cực, không gian vũ trụ) và các vấn đề đạn
đạo, hạt nhân (Bắc Triều Tiên, Iran), chủ nghĩa khủng bố (tổ chức Al
Qaeda, Taliban v.v…). Tất cả đã phơi bày một sự thật hiển nhiên là,
cho dù nhân loại đã hết sức cố gắng kiềm chế và sẵn lòng thoả hiệp
trên nhiều phương diện lợi ích, nhưng vấn đề chủ quyền lãnh thổ,
nỗi lo thiếu hụt tài nguyên mà đất đai đem lại… nghĩa là toàn bộ
không gian sống của các dân tộc không dễ gì có thể thoả hiệp được.
Do đó, sự nổi lên trở lại của nghiên cứu địa chính trị (Geopolitics/
Geopo) là điều tất yếu.
Việt Nam nằm ở một vị trí then chốt về địa chính trị trong khu
vực Châu Á – Thái Bình Dương, vì đất nước ta là điểm giao của các



Đối tượng nghiên cứu của đề tài gồm ba bộ phận chủ yếu:
(1) Các hệ thống lý thuyết địa chính trị trên thế giới; (2) Quan hệ quốc
tế của một số khu vực địa chiến lược trên thế giới; (3) Các đặc điểm
địa chính trị và mạng lưới quan hệ quốc tế của Việt Nam. Nhưng do
hạn chế về quy mô và nguồn lực của đề tài, đề tài này chỉ tập trong
vào một phạm vi hẹp hơn, khả thi hơn cả về không gian và thời gian:
(1) Các hệ thống lý thuyết địa chính trị hiện đại có ảnh hưởng quan
trọng trên thế giới (từ Chiến tranh thế giới II); (2) Quan hệ địa chiến
lược giữa một số cường quốc và tổ chức khu vực then chốt trên thế


10

ĐỊA CHÍNH TRỊ: LÝ LUẬN CƠ BẢN V THỰC TIỄN VIỆT NAM

giới hiện nay; (3) Các đặc điểm địa chính trị của lãnh thổ Việt Nam và
quan hệ địa chiến lược của Việt Nam với các cường quốc và các nước
làng giềng hiện nay (sau 1975).
- Mục tiêu nghiên cứu tổng quát:
Phân tích và đánh giá các lý thuyết địa chính trị hiện đại trên thế
giới, rút ra những quy luật địa chính trị trong xây dựng sức mạnh
tổng hợp quốc gia, trên cơ sở đó vận dụng các tri thức địa chính trị
vào phân tích đặc điểm địa chính trị của Việt Nam hiện nay và đề
xuất các giải pháp chính sách để phát triển sức mạnh tổng hợp quốc
gia của Việt Nam, khai thác lợi thế và tăng cường vị thế địa chính trị
của Việt Nam ở khu vực Châu Á-Thái Bình Dương và trên thế giới.
Nhiệm vụ cụ thể:
(1) Làm rõ quá trình phát triển của khoa học địa chính trị; có
đánh giá xác đáng những ưu điểm và nhược điểm của các lý thuyết
địa chính trị trên thế giới; làm rõ một số vấn đề cơ bản của lý luận địa

Do là công trình lý luận đề cập nhiều vấn đề hết sức quan trọng
và nhạy cảm, năng lực của người nghiên cứu có hạn, nên công trình
chắc chắn còn nhiều thiếu sót, rất mong các nhà nghiên cứu, anh chị
em sinh viên, nghiên cứu sinh chỉ giáo.
- Nội dung nghiên cứu của đề tài:
Địa chính trị là bộ môn khoa học chính trị nghiên cứu sự tương
tác giữa các hiện tượng chính trị và địa lý, đặc biệt là về quan hệ giữa
các quốc gia trên cơ sở các nhân tố địa lý. Trên cơ sở đúc kết lịch sử
nghiên cứu vấn đề, các mục tiêu tổng quát và cụ thể vừa nêu. Nội
dung đề tài sẽ tiến hành phân tích các vấn đề chủ yếu sau đây:
Phần thứ nhất: Những vấn đề lý luận cơ bản của địa chính trị
- Quá trình hình thành và phát triển của lý thuyết địa chính trị
- Những nền tảng địa lý và chính trị của địa chính trị
- Những vấn đề cơ bản của lý luận địa chính trị
Phần thứ hai: Thực tiễn địa chính trị của Việt Nam hiện nay
- Đặc điểm cục diện địa chính trị thế giới và khu vực Châu Á –
Thái Bình Dương sau Chiến tranh Lạnh ảnh hưởng đến Việt Nam
- Đặc điểm địa chính trị của Việt Nam với tư cách chủ thể quốc gia
- Nền tảng địa lý đối với địa chính trị của Việt Nam
- Những giải pháp chính sách nâng cao sức mạnh tổng hợp quốc
gia và vị thế quốc tế của Việt Nam
Tác giả xin trân trọng cảm ơn.

Lương Văn Kế


12

ĐỊA CHÍNH TRỊ: LÝ LUẬN CƠ BẢN V THỰC TIỄN VIỆT NAM


quốc tế to lớn.
Trong thời hiện đại, những chính khách lớn như Mao Trạch
Đông, Đặng Tiểu Bình đều đã đưa ra những tư tưởng địa chính trị
nổi tiếng như lấy nông thôn bao vây thành thị, thế giới chia ba (của Mao
Trạch Đông), Đông-Tây Nam-Bắc và Hòa bình phát triển (của Đặng Tiểu
Bình). Ngoài ra, trong giới học thuật, đặc biệt từ thập niên 80 trở lại
đây đã xuất hiện nhiều lý thuyết địa chính trị. Vào thập niên 80, nhà
nghiên cứu địa lý nhân văn Lý Húc Đán đã viết cuốn Địa lý học chính
trị, cho rằng địa lý chính trị là môn khoa học nghiên cứu phân bố địa
lý của các hoạt động chính trị trên lãnh thổ quốc gia hoặc giữa các
quốc gia. Giáo sư Bào Giác Dân viết một loạt công trình như: Mấy vấn
đề nghiên cứu địa lý chính trị, Các luận văn về địa lý nhân văn, Lý luận và
thực tiễn địa lý học nhân văn. Năm 1991, Giáo sư Trương Văn Khuê viết
cuốn chuyên khảo Địa lý học chính trị với những phân tích sâu sắc về
các trường phái địa chính trị trên thế giới, đặt nền móng cho các


16

ĐỊA CHÍNH TRỊ: LÝ LUẬN CƠ BẢN V THỰC TIỄN VIỆT NAM

nghiên cứu sau này về địa chính trị ở Trung Quốc. Vương Chính Nghị
của Đại học Nam Khai năm 1993 viết sách Địa lý học chính trị hiện đại,
đưa ra các khái niệm khu vực chính trị, phân tích tĩnh về địa lý không
gian và quan hệ không gian với chính trị của quốc gia. Cũng trong
năm đó, Vương Quốc Lương công bố sách Địa lý chính trị thế giới,
phân tích sâu sắc cục diện chính trị thế giới và những biến đổi của nó,
phân tích quá trình và quy luật hưng vong của các cường quốc. Thẩm
Vĩ Liệt đã cho ra đời sách Địa lý quân sự thế giới với 14 chương, 2 tập,
bàn về mọi khía cạnh địa lý liên quan đến quân sự và chiến tranh.

17

trong tác phẩm bất hủ Bàn về tinh thần pháp luật (De L’Esprit des Lois)
đã đánh giá cao đặc biệt vai trò của không gian địa lý: khí hậu và cảnh
quan là những điều kiện tự nhiên phản ánh vào trong tinh thần luật pháp
của người lập pháp. Ông đã nêu ra những điều kiện về quy mô quốc
gia (quy mô diện tích) để một nước có được an ninh. Ông còn viết rất
cụ thể ở chương 6 bàn Về lực lượng phòng thủ của các quốc gia nói
chung… Tư tưởng địa chính trị của Montesquieu có ảnh hưởng mạnh
mẽ không chỉ đối với giới chính khách và học giả Châu Âu, mà còn
có ảnh hưởng to lớn đến tư tưởng của các nhà soạn thảo Hiến pháp
Hoa Kỳ năm 1787 trong các luận văn của Th. Jefferson (Notes on the
State of Virginia). Nhà lý luận về quân sự và chiến tranh người Đức
Carl von Clausewitz (1780-1831) trong tác phẩm Bàn về chiến tranh (Vom
Kriege) cũng đã chú ý tới tầm quan trọng của địa hình cho cả việc tấn
công và phòng thủ. Ông nhấn mạnh “sự hỗ trợ của địa hình nơi giao
chiến”, thảo luận những vấn đề về không gian như là điều kiện tiên
quyết cho sự thành công của cuộc “chiến tranh nhân dân” chiến tranh
có thể nổ ra ngay trong trung tâm của đất nước đó, nơi chiến tranh
được bao bọc bởi một phần lớn đất nước đó, những khó khăn và sự
huỷ diệt hoàn cảnh tự nhiên của đất nước đó.
Nhưng phải đợi đến cuối thế kỷ XIX thì các lý thuyết kinh điển
về địa chính trị ở phương Tây mới chào đời. Đó là nhờ bước đột phá
về kỹ thuật vẽ bản đồ ở châu Âu. Sự chính xác trong kỹ thuật vẽ bản
đồ mới đã tạo ra một cảm nhận về sự kình địch và chủ nghĩa đế quốc.
Các đường biên giới lãnh thổ trên các bản đồ được vẽ theo lăng kính
lợi ích của từng cường quốc thực dân tỏ ra mâu thuẫn nhau và đó
chính là “những dấu hiệu của chiến tranh’. Một số nhà nghiên cứu
địa lý chính trị, như James Bryce (Anh quốc), trong công trình
Impressions of South Africa (1897) đã bày tỏ sự phản đối cuộc chiến

(1895) và Địa lý chính trị (1896). Ratzel xem Nhà nước là một “cơ quan
dựa trên đất đai” (bodenstaendiger Oganismus), một tổ chức không chỉ
tồn tại trong không gian địa lý mà còn là một phần cấu thành không
gian ấy.2 Những đặc điểm quan trọng nhất liên quan đến thuộc tính
không gian là những đặc điểm của Raum và Lage (không gian và vị trí),
sự thành công của một nước phần lớn phụ thuộc vào sự tác động giữa
hai cái đó. Trong khi đó, R. Kjellén (1864-1922) người Thuỵ Điển là
người đầu tiên đưa ra thuật ngữ “Địa chính trị” (Geopolitik) vào năm
1916. Ông theo đuổi một lối tư duy hoàn toàn mới mẻ về những mối
quan hệ quốc tế và về bản chất của nhà nước. Hai công trình chủ yếu
của ông là Các cường quốc (Die Grossmaechte, 1914), và Nhà nước như

1

http://de.wikipedia.org/wiki/Nomos_(Carl_Schmitt). Thực ra tên gọi Nomos theo
tiếng Hy Lạp cổ có hai nghĩa tuỳ theo trọng âm: Nomós = Tỉnh, Quận (Bezirk);
Nómos = Quy luật, Điều luật (Gesetz).

2

Về 7 quy luật tăng trưởng không gian quốc gia mà Ratzel nêu ra, xem Lương Văn
Kế: Thế giới đa chiều. Nxb Thế giới, Hà Nội, 2007, tr. 94-97.


Chương I: Tổng quan tình hình nghiên cứu về lý luận,…

19

là một hình thái sống (Staten som Lifsform, 1916). Ngay lập tức cuốn
sách thứ hai này đã được dịch sang tiếng Đức và xuất bản vào năm

trình bày học thuyết chung đầu tiên về cường quốc hải quân trong
thời hiện đại. Theo Mahan, cường quốc hải quân “vừa là cái trừu


20

ĐỊA CHÍNH TRỊ: LÝ LUẬN CƠ BẢN V THỰC TIỄN VIỆT NAM

tượng vừa là sự thật cụ thể” và đã bị các sử gia cùng các nhà khoa
học chính trị lãng quên trong phân tích của họ về nền tảng của quyền
lực. Mục đích của ông là để giành lại và nghiên cứu vai trò của cường
quốc hải quân với ý định “làm nổi bật những lợi ích của biển”. Công
trình này đã dẫn ông đi tới kết luận: sức mạnh hải quân là một yếu tố
quan trọng nhất để lý giải sự thành công của các dân tộc. Ông đã đưa
ra 6 điều kiện phát huy được sức mạnh biển của mỗi quốc gia. Ông
cho rằng vị trí thuận lợi của Mỹ sẽ cho nước này cơ hội để vượt qua
quyền lực tối cao của nước Anh và tin đó là yếu tố chủ đạo, do vậy
bất kỳ ai là chủ nhân của các vùng biển đều làm chủ tình thế.
Ở Đức, học giả nổi tiếng người Đức thập niên 1920-1930 là Otto
Maull vào năm 1925 đã cho ra đời tác phẩm Địa lý chính trị (Politische
Geographie). Trong đó ông tiếp tục đưa ra các quan niệm theo truyền
thống của Ratzel nhưng cũng có những quan điểm mới. Ông đặc biệt
nhấn mạnh vai trò của yếu tố văn hoá trong không gian, ông viết:
“Không phải cảnh quan tự nhiên, mà mảnh đất vừa được tạo dựng
lên bằng sự chung đúc của nhân loại văn hoá với đất đai mới là lãnh
thổ quốc gia. Cảnh quan văn hoá đã mọc lên ở chính nơi cảnh quan
tự nhiên. Các nhà nước … không chỉ được nhìn nhận trong sự phụ
thuộc của chúng vào cảnh quan tự nhiên, mà chúng phải được nhìn
nhận tổng hợp một cách hữu cơ từ lãnh thổ văn hóa và nhân loại văn
hoá”. Đầu thập niên 1920, hai cha con Karl Haushofer và Alexander

tưởng về các khối kinh tế không phải là mới, nhưng khái niệm đó có
sự khác biệt trong ngoại diên: đó là sự bao quát không gian của
những mô hình kinh tế nhất định. Những liên vùng như thế có tầm
quan trọng hơn là những khối kinh tế đơn thuần. Chúng dựa trên
những “tư tưởng xuyên vùng” (pan-ideas) được đưa ra làm ý thức hệ
cho cả vùng (O’ Loughlin và Van der Wusten 1988). Chủ nghĩa toàn
cầu Mỹ (Pan-Americanism) trong học thuyết Monroe là “tư tưởng về
toàn bộ” cổ điển được gắn cho một liên vùng.
Ban đầu K. Haushofer vạch ra ba liên vùng: liên vùng Viễn Đông
do Nhật thống trị, liên vùng Bắc bán cầu do Mỹ thống trị, và liên
vùng châu Âu và châu Phi do Đức thống trị. Các nước thuộc nhóm
người vượt không gian (Raumuberwindende) mới có thể mở rộng bằng
cách chiếm đất liền và biển, và Haushofer cho đây là cơ sở để thống
nhất phần lớn lục địa khổng lồ này. Những miền đất bị chia cắt thuộc
“vành đai công phá” hay “vùng đệm” giữa cường quốc biển và
cường quốc hải quân sẽ trở thành các trung tâm của các nước mới,
khổng lồ này. Một cấu trúc hoàn toàn mới của cường quốc thế giới sẽ
thay thế cấu trúc do cường quốc hải quân quy định.1
Alexander Haushofer đã định nghĩa “Địa chính trị là lý thuyết về
tương liên địa cầu của các quá trình chính trị. Nó bắt rễ trên một nền tảng
rộng rãi của địa lý, đặc biệt là của địa lý chính trị với tư cách lý thuyết về
các thể không gian hữu cơ chính trị và cấu trúc của chúng.” Và ước muốn
1

G. Parker: Geopolitics. Past. Present. Furture. London… 1998. tr. 121.


22

ĐỊA CHÍNH TRỊ: LÝ LUẬN CƠ BẢN V THỰC TIỄN VIỆT NAM

một tổng thể lớn và các phần của nó là do các nước tạo thành. Ông
nhấn mạnh: bản thân các nhà nước không phải là những thực thể địa
chính trị tự trị, nhưng là những phần của một tổng thể địa chính trị
rộng lớn hơn. Các nhà địa lý Pháp, những người chỉ trích gay gắt
Geopolitik, quan sát địa lý chính trị dưới một ánh sáng khác. Những
người theo thuyết khả năng, không phải những người theo thuyết


Chương I: Tổng quan tình hình nghiên cứu về lý luận,…

23

quyết định, khẳng định tầm quan trọng của môi trường đối với
chủng tộc. Họ quan niệm rằng: nhà nước là kết quả của sự tương tác
tích cực giữa con người và hiện tượng tự nhiên. Đối với Vidal, nhà
nước là des Faits en mouvement, những thực thể năng động và là sản
phẩm của sự tiến triển trong không gian và thời gian. Kết quả là, ý
niệm về hiện tượng “thiên nhiên” sống của họ hoàn toàn trái ý muốn.
Demangeon nhấn mạnh: chuyển động (la circulation) là yếu tố cần
thiết để chấm dứt sự cô lập của nhà nước, và “những chiếc dù lớn
chuyển động” là đường lối được thay đổi và sự hội nhập.
Demangeon tin chắc rằng nhất thiết phải tìm lại tính thống nhất của
địa chính trị châu Âu. Ông nhìn thấy “những chiếc dù lớn đang
chuyển động” tạo thành khuôn khổ địa chính trị và xung quanh nó,
lục địa châu Âu được làm lại. Trong khung cảnh này, miền sông
Ranh được xem như một thực tế địa chính trị tồn tại dưới những bộ
phận cấu thành nên đời sống chính trị của nó (Demangeon và Febvre,
1935). Sông Ranh không phải là một biên giới tự nhiên hay chỗ chia
cắt giữa Đức và Pháp, nó là một đơn vị con người và là mối liên kết
tự nhiên. Demangeo và Febvre nhìn từ thực tế hiện thời cho tới tận

của Y. Lacoste báo hiệu một bước ngoặt lớn trong tư tưởng địa lý
chính trị Pháp sau Chiến tranh thế giới II. Tờ tạp chí này hướng về
đối tượng phục vụ là những người cấp tiến chính trị, những người
Marxist, giới công đoàn. Đồng thời xét về khía cạnh chuyên môn
khoa học, nó cũng nhằm vào các nhà địa lý học, triết học, chính khách
và các nhà quy hoạch đô thị. Nghiên cứu của Y. Lacoste cũng như của
tạp chí do ông sáng lập có mục đích chống chiến tranh và bá quyền
của địa chính trị cũ. Vì thế cũng có thể xếp ông vào trường phái địa
chính trị phê phán thời hậu hiện đại.2 Sau Chiến tranh Lạnh, ở Pháp
cũng ra đời trường phái địa chính trị đô thị, trong đó có các công
trình của học giả nổi tiếng Paul Virilio. Chẳng hạn trong cuốn Khảo cổ
học các lô cốt (Bunker Archaeology), Virilio đã cho ra đời một loạt các
ý tưởng cách tân và gợi mở về các khuynh hướng chuyển giao của
chiến tranh, công nghệ, các mô hình giải quyết tranh chấp, thông tin
liên lạc, phương tiện truyền thông và phim ảnh. Điểm đáng lưu ý là
Virilio đã quá thổi phồng vai trò của tốc độ.
Ở Anh, sau Chiến tranh thế giới II, địa chính trị lại phục hưng rất
chậm so với ở Pháp. Tuy nhiên cho đến những thập niên gần đây, địa
chính trị Anh có những đại biểu xuất sắc, trong đó phải kể đến hai
học giả nổi tiếng thế giới là Peter Taylor và Geoffrey Parker. Peter
Taylor sáng lập tờ quý san Địa lý chính trị (Political Geography –
Quarterly) năm 1982 và Tạp chí Kinh tế chính trị quốc tế (Review of
International Political Economy) năm 1992. Ông là tác giả của trên 300
công trình nghiên cứu, trong đó có trên 20 cuốn sách đã đăng tải trên
mạng, như World City Network: a Global Urban Analysis (Routledge,

1

http://www.franceinter.fr/emission-la-chronique-internationale-jacques-ancel-precurseur
-de-la-geopolitique-francaise

quanh các vấn đề địa chính trị cho thời đại hậu chiến như:
- Phân tích các lợi ích chiến lược của Mỹ
- Vùng biên và sách lược đối phó: Bốn loại xung đột ở Đông
bán cầu
- Đưa ra định đề địa chính trị nổi tiếng: “Ai chi phối được vùng
đệm, kẻ đó kiểm soát được đại lục Âu-Á; Ai kiểm soát được lục địa Âu-Á, kẻ
đó sẽ nắm chắc vận mệnh thế giới”.
Với vai trò siêu cường chi phối vận mệnh chính trị thế giới, nước
Mỹ đã sáng tạo ra nhiều học thuyết địa chính trị nổi tiếng phù hợp
với từng thời kỳ lịch sử. Mở đầu sau chiến tranh là các học thuyết
kiềm chế và răn đe với các tên tuổi như Samuel Cohen, George Kennan.

1

G. Parker: Lịch sử chiến tranh. Người dịch: Lê Thành. Nxb. Tổng hợp Thành phố.
Hồ Chí Minh. 2004.