1. Lý do chọn đề tài
Khả năng định hướng thời gian giúp con người định hướng và định vị
được thời gian diễn ra các sự kiện và hiện tượng xung quanh mình, hơn nữa
nó còn giúp con người biết sử dụng thời gian một cách hợp lý và hiệu quả. Sự
định hướng thời gian còn là một trong những điều kiện hình thành nhân cách
con người, nó có tác dụng giáo dục con người trở lên có tổ chức, gọn gàng, kỷ
luật biết sử dụng thời gian hợp lý.
Nó có vị trí quan trọng trong việc giúp trẻ định vị, định lượng thời gian
diễn ra các sự kiện, hiện tượng diễn ra trong cuộc sống xung quanh trẻ, giúp
trẻ dễ dàng thực hiện các hoạt động của mình cũng như điều chỉnh chúng theo
thời gian. Việc dạy trẻ định hướng thời gian còn là cơ sở hình thành nhân cách
trẻ, hình thành ở trẻ những phẩm chất quý báu: tính tổ chức, tính chính xác,
nhanh nhẹn, có định hướng...Việc dạy trẻ định hướng thời gian góp phần
chuẩn bị cho trẻ 5 tuổi vào học ở phổ thông. Sự định hướng không gian - thời
gian là yếu tố điều khiển cuộc sống và hoạt động học tập của học sinh bắt đầu
từ lớp một, là điều kiện quan trọng để lĩnh hội kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo và sự
phát triển trí tuệ của trẻ trong bất kì dạng hoạt động nào diễn ra ở trường phổ
thông. Vì vậy khi ở trường mẫu giáo trẻ không chỉ được làm quen với thế giới
xung quanh nó, mà còn biết định hướng vào không gian, thời gian. Đó là
những kiến thức, kĩ năng tối thiểu để chuẩn bị cho trẻ 5 tuổi học tốt ở phổ
thông. Sự định hướng thời gian còn góp phần hình thành cho trẻ một phong
cách sống phù hợp với sự phát triển xã hội.
Trong thực tế cho thấy rằng, giáo dục mầm non chưa chú trọng dạy trẻ
định hướng về thời gian, tuy là một nội dung nhỏ trong toán cho trẻ mầm non
nhưng nó có vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách trẻ. Trong
chương trình mới chú trọng dạy trẻ về số lượng, kích thước, hình dạng, không
gian, còn về thời gian thì chưa được quan tâm đến, có nội dung dạy trẻ nhưng
hình thức và phương pháp chưa được chú ý đến nhiều, chưa có nhiều hoạt
Nguyễn Thị Lan

1

- 5 tuổi ở trường mầm non
1.1.1 Đặc điểm phát triển đối với biểu tượng và định hướng thời gian
của trẻ 4 - 5 tuổi
Sự hình thành biểu tượng thời gian ở trẻ nhỏ là một quá trình lâu dài và
phức tạp. Ban đầu những biểu tượng thời gian được hình thành trên cơ sở cảm
nhận và nó gắn liền với tính chu kì của các quá trình sống diễn ra trong cơ thể
con người với sự giúp đỡ của phức hợp các giác quan khác nhau: thị giác,
thính giác, giác quan vận động… Sau đó những biểu tượng thời gian này dần
dần được tái tạo lại và ngày càng mang tính khái quát cao, bởi trong thành
phần của nó có thành phần logic – các kiến thức về các chuẩn đo thời gian.
Xuất phát từ tính luân chuyễn của thời gian - thời gian luôn gắn liền với
sự chuyễn động, nên sự tri giác nó trở nên khó khăn hơn nhiều. Hơn nữa, do
tính không đảo ngược của thời gian cũng như quá khứ, hiện tại, tương lai
không thể đổi chỗ cho nhau và thời gian lại không có hình dạng cụ thể, nó
không thể ngắm nhìn một cách trực quan, chính vì lẽ đó mà thời gian được trẻ
tri giác một cách gián tiếp thông qua chuyễn động nào đó. Vì vậy mà các biểu
tượng thời gian phát triển ở trẻ tương đối muộn và rất khó khăn.
Trẻ nhỏ thường rất khó khăn trong việc hiểu ý nghĩa của các từ diễn đạt
thời gian và các mối quan hệ thời gian do tính tương đối của chúng. Các từ
ngữ: bây giờ, hôm nay, hôm qua, ngày mai luôn thay đổi phụ thuộc vào từng
thời điểm cụ thể của thực tiễn, vì vậy trẻ rất khó khăn để nắm được ý nghĩa và
sự khác nhau của chúng.
Trẻ nhỏ thường dựa vào các dấu hiệu cuộc sống của bản thân trẻ để định
hướng thời gian, như: buổi sáng là lúc cháu ngủ dậy, đánh răng, rửa mặt, ăn
sáng rồi đến trường, buổi chiều là lúc mẹ đón về nhà…
Trẻ càng lớn thì vốn từ chỉ thời gian của trẻ càng tăng nhanh. Việc nắm
các trạng từ thời gian đóng vai trò quan trọng trong việc nắm được trình tự
thời gian..
Nguyễn Thị Lan


dạy trẻ mẫu giáo nhỡ nắm kiến thức và sử dụng đúng các từ diễn đạt thời
lượng và tốc độ diễn ra các hành động theo thời gian như: lâu – không lâu,
nhanh - chậm, dạy trẻ diễn đạt trình tự lôgic của các sự kiện, hành động trong
những nội dung mà trẻ hiểu.
Với trẻ mẫu giáo 4 – 5 tuổi, giáo viên có thể sử dụng các kí hiệu tượng
trưng và các mô hình để dạy trẻ, ví dụ: có thể sử dụng các kí hiệu là những
Nguyễn Thị Lan

4

Niên khóa: 2013 - 2017


hình chữ nhật với các màu xanh, trắng, vàng, xám, đen để tượng trưng cho
các buổi trong ngày\
Trên cơ sở biểu tượng về ngày, giáo viên tiến hành cho trẻ làm quen với
sự thay đổi của các ngày và qua đó trẻ hình thành biểu tượng về hôm qua,
hôm nay và ngày mai. Giáo viên giải thích kèm theo ví dụ cụ thể cho trẻ thấy
rằng, ngày đang diễn ra là hôm nay, ngày vừa trôi qua là hôm qua và ngày sắp
đến là ngày mai. Để cũng cố những biểu tượng đó giáo viên cần tiến hành
đàm thoại với trẻ như: “Hôm nay cháu đã làm gì? Hôm nay cháu sẽ làm gì?
Ngày mai cháu sẽ làm gì?”. Trên tiết học bằng trò chuyện giáo viên hình
thành cho trẻ biểu tượng về hôm qua, hôm nay và ngày mai trên cơ sở trình tự
diễn ra các hoạt động của trẻ gắn với thời điểm diễn ra nó, như: “Hôm nay
chúng ta học toán, một ngày trôi qua từ sáng, trưa, chiều, tối, đêm rồi lại đến
sáng, khi đó chúng ta sẽ nói là hôm qua chúng ta đã học toán, ngày mai chúng
ta sẽ học vẽ. Khi đêm đến và trôi qua đến sáng, bắt đầu một ngày mới khi đó
chúng ta sẽ nói rằng, hôm nay chúng ta sẽ học vẽ”.
Trên cơ sở những biểu tượng thời gian được hình thành ở trẻ, giáo viên
hình thành cho trẻ những biểu tượng đầu tiên về tốc độ và phản ánh tốc độ

* Định hướng thời gian
Khái niệm định hướng thời gian cần được hiểu rõ dựa trên các khái niệm
có liên quan như sau:
- Định hướng: Có nhiều cách hiểu khác nhau, trong đó tác giả Hoàng
Phê trong cuốn Từ điển Tiếng Việt cho rằng “Định hướng nghĩa là xác định
phương hướng” [tr325]. Sự định hướng được hiểu là sự xác định vị trí cá
nhân, của sự vật cụ thể với các sự vật xung quanh và được biểu thị bằng lời
các phạm trù cơ bản của vật thể theo sự tiếp diễn của thời gian.
Định hướng thời gian là khả năng xác định thời gian diễn ra các sự kiện,
hiện tượng, hoạt động, ý thức... nào đó. Tác giả Đỗ Thị Minh Liên cho rằng
cấu trúc của sự ĐHTG gồm 2 tiểu cấu trúc: định vị và định lượng thời điểm
diễn ra sự kiện và hiện tượng. “Sự định vị TG là sự xác định thời điểm và
trình tự quá khứ - hiện tại - tương lai diễn ra các sự kiện, hiện tượng. Sự định
lượng thời gian là sự xác định thời lượng, tốc độ diễn ra các sự kiện, hiện
tượng theo thời gian” [tr31].
Như vậy, kỹ năng định hướng thời gian có nghĩa là khả năng xác định vị
trí thời gian của cá nhân, của sự vật hiện tượng tại thời điểm cụ thể dựa trên
nhữngbiểu tượng thời gian đã có và dựa trên sự tiếp diễn của thời gian.
1.2.2. Những yếu tố ảnh hưởng đến phát triển kỹ năng định hướng
thời gian của trẻ 4 - 5 tuổi
•

Các yếu tố khách quan
Môi trường hoạt động: Môi trường hoạt động có ảnh hưởng lớn đến sự
hình thành và phát triển kỹ năng định hướng thời gian của trẻ. Trẻ tiếp thu tri
thức và hình thành kỹ năng thông qua sự tác động của môi trường, môi trường
tạo điều kiện, động cơ, nhu cầu, phương tiện cho trẻ hoạt động, nếu môi
Nguyễn Thị Lan

6

hướng thời gian cho trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi một cách bền vững, ổn định cần
dựa vào đặc điểm tâm sinh lí để đề ra các biện pháp giáo dục phù hợp.
Tính tích cực hoạt động của cá nhân trẻ
Theo A.N. Lêonchiev “Nhân cách hình thành trong hoạt động” do đó, để
trẻ có được kinh nghiệm bền vững cần có sự nổ lực, tích cực của bản thân trẻ.
Trẻ phải tự mình rèn luyện, tự mình hoat động khám phá, tìm tòi, giáo viên
chỉ là người hướng dẫn, giúp đỡ khi cần thiết thì kỹ năng mới thành thạo, thực
hiện chính xác, ứng dụng tốt trong mọi trường hợp
Nguyễn Thị Lan

7

Niên khóa: 2013 - 2017


Như vậy, khi đề ra các biện pháp để hình thành và phát triển kỹ năng
định hướng thời gian cho trẻ trong hoạt động hình thành biểu tượng toán sơ
đẳng chúng ta cần dực vào các quá trình hình thành kỹ năng và các yếu tố ảnh
hưởng đến sự hình thành kỹ năng ở trẻ.
1.3.Vai trò của hoạt động HTBTTSĐ đối với sự phát triển kỹ năng
định hướng thời gian của trẻ 4 - 5 tuổi
Khả năng định hướng thời gian giúp con người định vị và định lượng
được thời gian diễn ra các sự kiện và hiện tượng xung quanh mình, hơn nữa nó
còn giúp con người biết sử dụng thời gian một cách hợp lí và hiệu quả. Thời
gian không chỉ kích thích con người chuyển từ hoạt động này sang hoạt động
khác, mà tốc độ hoạt động của mỗi người đều phụ thuộc vào kế hoạch đã định
và thời gian có được.
Sự định hướng thời gian còn là một trong những điều kiện để hình thành
nhân cách con người, nó có tác dụng giáo con người trở nên có tổ chức, gọn
gàng, kĩ luật, biết quý trọng và sử dụng thời gian hợp lí. Trước hết nó giúp trẻ

nghe và ghi nhớ, tích cực và độc lập giải quyết nhiệm vụ được giao đúng thời
gian quy định, qua đó trẻ được giáo dục trở nên có định hướng, có tổ chức, có
trách nhiệm... hình thành ở trẻ tâm thế học toán và kỹ năng học tập. Tất cả
điều đó góp phần tích cực chuẩn bị cho trẻ vào học ở trường phổ thông.
Quá trình hình thành biểu tượng toán học sơ đẳng cho trẻ nhỏ còn góp
phần tích cực hình thành các mối quan hệ như: Mối quan hệ giữa giáo viên với
nhóm trẻ, giữa giáo viên với cá nhân trẻ, giữa trẻ với trẻ, giữa trẻ với môi
trường xung quanh. Vì vậy, việc dạy học những kiến thức toán học sơ đẳng
không chỉ góp phần phát triển các năng lực nhận biết, năng lực học tập cho trẻ,
mà còn góp phần giáo dục toàn diện nhân cách trẻ.
Hình thành biểu tượng định hướng thời gian sẽ góp phần chuẩn bị cho trẻ
vào học ở trường phổ thông biết làm quen với các hoạt động mang tính kế
hoạch như lịch học tập từng tuần, hàng tháng, học kỳ và năm học của nhà
trường. Việc hình thành biểu tượng định hướng cho trẻ mầm non phải được
xem là một nhiệm vụ quan trọng của ngành giáo dục mầm non nhằm giáo dục
trẻ quan tâm đến việc hoàn thành những nhiệm vụ nhất định của trẻ trong thời
kỳ những năm đầu đời. Làm tốt việc này chính là giúp trẻ hình thành bản
chất, bản lĩnh của người lao động, hiểu biết và quý trọng lịch sử các vấn đề và
lịch sử của mỗi con người; hình thành khả năng ghi nhớ và chú ý cho trẻ ngay
từ nhỏ – là thói quen rất cần được rèn luyện.

Nguyễn Thị Lan

9

Niên khóa: 2013 - 2017


CHƯƠNG 2: PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG ĐỊNH HƯỚNG THỜI GIAN
QUA HOẠT ĐỘNG HÌNH THÀNH BIỂU TƯỢNG TOÁN HỌC SƠ

Niên khóa: 2013 - 2017


-

Qua bảng số liệu trên nhìn chung tất cả các kỹ năng về định hướng thời gian
trẻ 4 - 5 tuổi đều phát triển, tuy nhiên kỹ năng ngôn ngữ diễn đạt và các buổi
trong ngày chiếm tỉ lệ cao so với các kỹ năng còn lại. Do nội dung về định
hướng thời gian khá trừu tượng làm cho trẻ 4 - 5 tuổi khó tiếp nhận nội dung
mà giáo viên truyền đạt. Do điều kiện khách quan về thời tiết không ổn định
làm cho trẻ gặp khó khăn trong việc phát triển kỹ năng các mùa trong năm
nên kỹ năng về các ngày trong tuần và các mùa trong năm có tỷ lệ thấp hơn so

-

với hai kỹ năng trên.
Qua bảng 2.4 cho ta thấy: Hoạt động học được tất cả các cô tập trung để dạy
trẻ kỹ năng định hướng thời gian với thứ hạng cao nhất. Các hoạt động khác
cũng được sử dụng nhưng với tỷ lệ không cao, nhưng chúng thể hiện các cô

-

bước đầu có sự quan tâm, đề cao việc học của trẻ lên hàng đầu.
Như vậy, có 12/12 giáo viên (chiếm tới 100%) giáo viên chọn làm quen với
toán là nội dung để dạy trẻ kỹ năng định hướng hướng thời gian nhiều nhất và
chủ yếu nhất. Ngoài ra các hoạt động như khám phá khoa học, hoạt động tạo
hình, họat động âm nhạc, hoạt động làm quen tác phẩm văn học cũng được
các cô dạy trẻ phát triển kỹ năng định hướng thời gian nhưng với tỉ lệ thấp.
Điều này chứng tỏ các hoạt động này không tập trung cho việc dạy trẻ định
hướng thời gian. Nó chỉ tích hợp để rèn luyện cho khả năng của trẻ được tốt

Như vậy trong các phương pháp nêu trên đều được giáo viên sử dụng, tuy
nhiên mức độ sử dụng phương pháp của các giáo viên là không giống nhau.
-

Như vậy, có 60% giáo viên cho rằng việc dạy trẻ định hướng thời gian không
thuận lợi bởi vì nội dung chương trình dạy trẻ định hướng thời gian khá trừu
tượng, chưa rõ ràng. Ngoài ra một số giáo viên còn lại cho rằng do trẻ không
tập trung, trẻ còn yếu về khả năng nhận thức và về phương tiện giảng dạy làm
cho giáo viên gặp khó khăn trong quá trình truyền đạt kiến thức.
2.2. Đề xuất biện pháp để phát triển kỹ năng định hướng thời gian
qua hoạt động hình thành biểu tượng toán học sơ đẳng cho trẻ 4 - 5 tuổi
2.2.2. Đề xuất một số biện pháp
2.2.2.1 Biện pháp 1: Giáo viên cần lập kế hoạch và thực hiện hướng dẫn
trẻ theo đúng kế hoạch của trường, của bộ giáo dục và đào tạo một cách dứt
điểm nhằm tạo thói quen nhất định trong sinh hoạt hằng ngày để duy trì phản
xạ có điều kiện trong tiếp nhận tri thức về thời gian
2.2.2.2 Biện pháp 2:Tạo cơ hội cho trẻ được tham gia hoạt động kể
chuyện, giao tiếp với việc sử dụng các ngôn ngữ về thời gian như đã, đang,
sẽ…trong các hoạt động hình thành biểu tượng định hướng thời gian cho trẻ
2.2.2.3 Biện pháp 3: Gắn liền cuộc sống của trẻ với nội dung bài học
thông qua hệ thống trò chơi học tập nhằm hình thành kỹ năng định hướngthời
gian cho trẻ.
2.2.2.4 Biện pháp 4: Kết hợp sử dụng tranh ảnh, trò chuyện, đọc thơ, kể
chuyện để giúp trẻ HTBTTHSĐ về thời gian và phát triển kỹ năng định hướng
thời gian cho trẻ.
2.2.2.5 Biện pháp 5: Tăng cường sự phối hợp giữa gia đình
và nhà trường
Nguyễn Thị Lan

12

các buổi sáng, trưa, chiều, tối, đêm” trong đó có sử dụng một số biện pháp mà
đề tài đã đưa ra nghiên cứu.
- Lớp mẫu giáo lớn B2 (lớp đối chứng): Giáo viên dạy tiết “Nhận biết
các buổi sáng, trưa, chiều, tối, đêm” trong đó không sử dụng một số biện pháp
đã đưa ra nghiên cứu.
Mức độ phát triển kỹ năng định hướng thời gian của
trẻ trong quá trình hình thành biểu tượng toán
Trung
Số trẻ
Giỏi
Khá
Yếu
bình
Thực nghiệm B1 25 trẻ 8 (32%) 12 (48%) 4 (16%)
1 (4%)
Đối chứng B2
25 trẻ 2 (8%)
4 (16%)
11 (44%) 8 (32%)
Nhìn vào bảng thống kê chúng ta thấy sau khi thực nghiệm mức độ phát
Lớp

triển kỹ năng định hướng thời gian của trẻ ở lớp thực nghiệm so với lớp đối
chứng không sử dụng các biện pháp của đề tài đưa ra thì đạt được nhiều kết
quả cao hơn. Ở lớp thực nghiệm, số lượng trẻ được xếp loại giỏi và khá cao


hơn, loại trung bình và yếu chiếm tỷ lệ thấp hơn so với lớp đối chứng.
Đối với đề tài “Nhận biết các ngày trong tuần” tiến hành thực nghiệm như
sau:

B2
Đối chứng B1

25 trẻ

4(16%)

6(24%)

10(40%)

5(20%)

Nhìn vào biểu đồ chúng ta thấy mức phát triển kỹ năng định hướng thời
gian của trẻ cề các ngày trong tuần của 2 lớp đối chứng và thực nghiệm đã có
sự chuyển biến rõ rệt. Số lượng trẻ đạt loại giỏi và khá ở lớp thực nghiệm tăng
lên, số lượng trẻ trung bình và yếu ở lớp đối chứng giảm đi đáng kể. Điều đó
khẳng định rằng trẻ đã có nhận thức và kinh nghiệm về định hướng thời gian
nên cho kết quả khả quan so với trước.
Chứng tỏ việc phát triển kỹ năng định hướng thời gian cho trẻ vào quá
trình hình thành biểu tượng toán có sự phát triển đáng kể. Bện cạnh đó việc
phát triển kỹ năng định hướng thời gian giúp cho trẻ vận dụng vào cuộc sống
thường ngày và chuẩn bị cho hành trang vào lớp một.
Như vậy qủa các tiết thực nghiệm chúng tôi nhận thấy việc phát triển kỹ
năng định hướng thời gian trong quá trình hình thành biểu tượng toán cho trẻ là rất
cần thiết, giúp trẻ có nhiều kinh nghiệm và góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục.
1. Kết luận

Nguyễn Thị Lan


tưởng bài viết là một trong những gợi ý để giáo viên vận dụng, xây dựng
nhằm làm phong phú và nâng cao hiệu quả hoạt động hình thành biểu tượng
toán cho trẻ hiện nay.
Nguyễn Thị Lan

16

Niên khóa: 2013 - 2017


Đồng thời qua quá trình thực nghiệm đã thu được kết quả khả quan, trẻ
thực sự hứng thú, say mê khi tham gia các hoạt động hình thành biểu tượng
toán. Trước đó chúng tôi còn tìm hiểu được thực trạng phát triển kỹ năng định
hướng thời gian cho trẻ của giáo viên trên địa bàn tỉnh. Từ đó, chúng tôi nhận
thấy việc triển khai nghiên cứu đề tài là hoàn toàn đúng đắn và cần thiết.
Phát triển kỹ năng định hướng thời gian cho trẻ trong việc hình thành biểu
tượng toán học sơ đẳng thì trẻ là trung tâm của các hoạt động đó, giáo viên là
người tạo điều kiện và tổ chức các hoạt động cho trẻ tìm hiểu và tự xây dựng
kiến thức cho mình, phát huy hứng thú, nhu cầu, kinh nghiệm của bản thân trẻ,
giúp trẻ chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng của cuộc sống

Nguyễn Thị Lan

17

Niên khóa: 2013 - 2017