TRƯỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC
KHOA: KHOA HỌC XÃ HỘI

TÓM TẮT
ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA SINH VIÊN
NĂM HỌC 2016 – 2017

TRƯỜNG CA
TRONG PHONG TRÀO THƠ TRẺ CHỐNG MỸ
(Qua một số tác giả, tác phẩm tiêu biểu)
Thuộc nhóm ngành khoa học: Khoa học xã hội và nhân văn

THANH HÓA, THÁNG 4 NĂM 2017


TRƯỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC
KHOA: KHOA HỌC XÃ HỘI

TÓM TẮT
ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA SINH VIÊN
NĂM HỌC 2016 – 2017

TRƯỜNG CA
TRONG PHONG TRÀO THƠ TRẺ CHỐNG MỸ
(Qua một số tác giả, tác phẩm tiêu biểu)

Thuộc nhóm ngành khoa học: Khoa học xã hội và nhân văn

Sinh viên thực hiện:
Hoàng Thị Hương
Dân tộc: Kinh

đưa vào chương trình giảng dạy và nghiên cứu. Tuy nhiên, số tiết trên lớp không
nhiều nên những nội dung chuyên sâu như trường ca vẫn chưa được tìm hiểu
một cách đầy đủ. Vì thế, tìm hiểu đề tài này chúng tôi sẽ có cơ hội trau dồi kiến
thức, phục vụ cho việc học tập và nhất là quá trình giảng dạy sau này. Đây là lí
do xuất phát từ thực tiễn của đề tài.

3


2. Sơ lược về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về
vấn đề nghiên cứu
2.1. Nghiên cứu trong nước
Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi đã được tiếp xúc với khá nhiều
công trình, bài viết về phong trào thơ chống Mỹ nói chung và trường ca trong
phong trào thơ trẻ chống Mỹ nói riêng. Sau khi chiến tranh kết thúc, một số nhà
thơ trẻ dành nhiều thời gian nghiên cứu thơ của chính thế hệ mình, đưa ra những
ý kiến đáng chú ý (Nguyễn Trọng Tạo, Vũ Quần Phương, Phạm Tiến Duật,…).
Cũng thời điểm này, nhiều công trình nghiên cứu thơ chống Mỹ ra đời. Trong xu
hướng đó, thơ trẻ cũng rất được chú ý trong những công trình tiêu biểu như: Văn
học giải phóng miền Nam (Phạm Văn Sỹ, 1976); Văn học Việt Nam chống Mỹ
cứu nước (Viện văn học, 1979),.. lần đầu tiên mảng thơ trẻ yêu nước tiến bộ
vùng đô thị miền Nam được nghiên cứu theo hướng tổng thể, hé lộ cách nhìn
mới. Công trình nghiên cứu Những đóng góp của thơ trẻ thời kì kháng chiến
chống Mỹ cứu nước (1998) của Nguyễn Kim Ngọc (Nxb Đại học Quốc gia Hà
Nội) là công trình mang tính tổng quát về phong trào thơ trẻ trong thời kì kháng
chiến chống Mỹ cứu nước. Tác giả đã tìm hiểu những đóp góp của phong trào
thơ trẻ một cách đầy đủ trên phương diện nội dung và phương diện nghệ thuật.
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu này đã khám phá và có cách đánh giá
khách quan về sáng tác của thế hệ trẻ chống Mỹ - thế hệ những nhà thơ đồng
thời là những người lính trực tiếp cầm súng.

vị trí quan trọng trong nền thơ chống Mỹ nói riêng và thơ hiện đại Việt Nam nói
chung. Việc tiếp tục nghiên cứu trường ca, cụ thể là những trường ca trong
phong trào thơ trẻ chống Mỹ, ở những góc nhìn khác nhau để thấy hết được vị
trí, giá trị của nó vẫn là yêu cầu đặt ra. Lựa chọn đề tài này, chúng tôi muốn
đóng góp những phát hiện mới vào quá trình nghiên cứu chung ấy.
2.2. Nghiên cứu ngoài nước
Trong phạm vi đề tài và nhất là giới hạn thời gian, trình độ, chúng tôi chưa
có điều kiện tìm hiểu vấn đề nghiên cứu trường ca ở nước ngoài. Chúng tôi sẽ
khắc phục ở những công trình nghiên cứu sau.

5


3. Mục tiêu nghiên cứu
- Làm sáng tỏ đặc điểm diện mạo và đóng góp của trường ca trong phong
trào thơ trẻ chống Mỹ.
- Trên cơ sở đó, đánh giá đúng vị trí, vai trò của trường ca trong nền thơ trẻ
chống Mỹ nói riêng và thơ hiện đại Việt Nam nói chung, nhấn mạnh ở bước
chuyển giữa hai chặng đường thơ trước và sau 1975 ở Việt Nam.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Trường ca trong phong trào thơ trẻ chống Mỹ ở những giá trị cơ bản trên cả
hai phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật. Từ đó, hướng đến việc khẳng
định vị trí và giá trị của trường ca thời kì này như một bước chuyển giữa hai
chặng đường thơ trước và sau 1975.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Trong phạm vi của đề tài cũng như giới hạn về thời gian, chúng tôi chỉ
chọn khảo sát một số trường ca tiêu biểu thuộc phong trào thơ trẻ chống Mỹ
được đề cập đến trong chương trình ngành học Ngữ văn của trường đại học như:
Đường tới thành phố của Hữu Thỉnh, Những người đi tới biển của Thanh Thảo,

- hành trình thơ sau 1975. Đồng thời, có thể dùng làm tư liệu tham khảo cho sinh
viên các ngành đại học sư phạm Ngữ văn cũng như giáo viên, học sinh trong quá
trình giảng dạy và học tập về các trích đoạn trường ca.

7


NỘI DUNG
CHƯƠNG 1. KHÁI QUÁT VỀ PHONG TRÀO THƠ TRẺ
CHỐNG MỸ VÀ SỰ XUẤT HIỆN CỦA TRƯỜNG CA
1.1. Quá trình hình thành, phát triển và những giá trị nổi bật của phong
trào thơ trẻ chống Mỹ
1.1.1. Quá trình hình thành, phát triển của phong trào thơ trẻ chống Mỹ
1.1.1.1. Quá trình hình thành của phong trào thơ trẻ chống Mỹ
Thơ kháng chiến chống Mỹ là sự kế thừa và phát huy truyền thống thơ đuổi
giặc trong văn học hàng nghìn năm trước với những tên tuổi rạng rỡ như: Phạm
Ngũ Lão, Trần Quang Khải, Đặng Dung, Nguyễn Biểu, Nguyễn Đình Chiểu,
Nguyễn Quang Bích,… và là sự kế tục dòng thơ yêu nước và cách mạng từ đầu
thế kỉ XX đến năm 1945, thơ thời kì kháng chiến chống Pháp (1946 - 1954) và
thơ thống nhất đất nước từ sau 1954. Nếu như thời kì kháng chiến chống Pháp,
nhà thơ chỉ đơn thuần là nguồn cổ vũ, khích lệ tinh thần chiến đấu của cách mạng
thì đến với văn học thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước, những nhà thơ đồng
thời là những người chiến sĩ trực tiếp chiến đấu trên chiến trường. Những khó
khăn, những trải nghiệm sương máu trên chiến trường khốc liệt đã hun đúc nên
những hồn thơ nồng ấm, những chia sẻ rất chân thành của người lính. Đứng trước
yêu cầu phản ánh hiện thực chiến tranh lúc bấy giờ, thơ trẻ nhanh chóng trở thành
một phong trào lớn mạnh, nó như một chất xúc tác làm bùng lên tinh thần đấu
tranh quật cường của những người con dân tộc Việt Nam.
1.1.1.2. Quá trình phát triển của phong trào thơ trẻ chống Mỹ
Quá trình phát triển của phong trào thơ trẻ có thể chia thành ba chặng. Mỗi

quốc vĩ đại. Qua những trang thơ, người đọc có thể bắt gặp những rung cảm mang
tính thâm trầm nhất, những suy tư sâu sắc nhất về những phạm trù lớn như nhân
dân, Tổ quốc.
1.1.2. Những giá trị nổi bật của thơ trẻ thời kì chống Mỹ
Giá trị nổi bật và bền vững của thơ kháng chiến chống Mỹ là ở nội dung tư
tưởng - cảm xúc. Nó tập trung biểu hiện những tình cảm, tư tưởng lớn của thời
đại, phát hiện và sáng tạo những hình tượng cao đẹp về Tổ quốc, dân tộc và
9


nhân dân, về những thế hệ con người Việt Nam trong cuộc chiến đấu vì độc lập,
tự do và thống nhất đất nước. Trên phương diện ngôn ngữ, các nhà thơ trẻ có xu
hướng sử dụng nhiều ngôn ngữ đời thường, giản dị, giàu yếu tố khẩu ngữ cũng
như yếu tố văn xuôi. Bên cạnh đó, các nhà thơ cũng vận dụng sáng tạo các biện
pháp tu từ và sáng tạo hình ảnh. Trên phương diện giọng điệu, có thể nói giọng
điệu anh hùng ca là chủ âm trong dàn đồng ca chống Mỹ. Ngoài ra, thơ trẻ
chống Mỹ nổi lên một số kiểu giọng điệu sau: giọng điệu hào sảng, lạc quan;
giọng điệu trữ tình thống thiết; giọng điệu triết lí, suy tưởng. Về cấu trúc bài thơ,
ngoài những cách thức quen thuộc kế thừa từ Thơ mới và thơ ca dân gian, thơ
kháng chiến chống Mỹ có nhiều tìm tòi theo hướng mở rộng khuôn khổ, đa dạng
hóa kết cấu bài thơ.
1.2. Sự xuất hiện và nở rộ của trường ca ở thời kì cuối phong trào thơ trẻ
chống Mỹ
1.2.1. Quá trình xuất hiện của thể loại trường ca
Trường ca không những là thể loại có sức bao chứa lớn, có khả năng khái
quát về bức tranh hiện thực cuộc chiến mà còn tạo nét độc đáo bởi yếu tố tự sự.
Đồng thời, đặc điểm tự do hóa trong trường ca đã giúp cho cá tính, tình cảm của
nhà thơ được bộc lộ một cách rõ nét nhất, chân thực nhất. Với những ưu điểm
như vậy, trường ca xứng đáng được sự quan tâm của đông đảo nhà thơ và nhanh
chóng bùng nổ ở chặng cuối của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Trường

2.1. Tiếp tục mảng đề tài và chủ đề thơ chống Mỹ với khuynh hướng sử thi
2.1.1. Đề tài đất nước và tình yêu tổ quốc
Hình tượng Đất Nước chiếm một vị trí trang trọng, trung tâm trong thơ ca
cách mạng nói chung và trường ca nói riêng. Các nhà thơ cách mạng đã xây dựng
một thế giới nghệ thuật mới về Đất Nước qua những hình tượng thơ khá sắc sảo,
thiên về chiều sâu văn hóa - lịch sử và trong tình cảm nhân dân, thường mang dấu
ấn cội nguồn nhằm động viên sức mạnh toàn dân, cổ vũ ý chí chiến đấu.
2.1.2. Đề tài chiến tranh, người lính và tinh thần ngợi ca
Hiện thực mà đề tài này mô tả chính là cuộc sống chiến đấu của toàn dân
tộc, quá trình tham gia vào các sự kiện, biến cố trọng đại của lịch sử; những hình
tượng điển hình... Vì vậy, xuất phát từ cảm hứng sử thi mãnh liệt, các nhà thơ ưu
tiên khai thác các sự kiện, tình huống, chi tiết tiêu biểu… giàu tính sử thi. Hệ
thống nhân vật là những con người giàu lý tưởng, tính cực tham gia vào các sự
kiện lịch sử của đời sống dân tộc. Người lính trong các trường ca không phải là
những nhân vật có địa vị quan trọng như trong trường ca cổ điển mà có thể là
những con người hết sức bình thường, vô danh. Những người lính trong các
trường ca là những con người ý thức sâu sắc về trách nhiệm của của mình, họ đã
phát ngôn những tuyên ngôn của đời mình mà làm bao thế hệ phải suy ngẫm.
2.1.3. Hình ảnh Nhân dân được xây dựng như sức mạnh làm nên cuộc kháng
chiến
Một cuộc chiến tranh tổng lực, sức dân được huy động tối đa, tất cả mọi
người, đủ các tầng lớp, lứa tuổi, giới tính đều tham gia đánh giặc. Thơ trẻ
thời chống Mỹ tái hiện hình tượng nhân dân một cách sinh động, đầy ám gợi.
Đối với thơ trẻ yêu nước tiến bộ vùng đô thị, hình tượng nhân dân được tiếp cận

12


từ phương diện nạn nhân chiến tranh. Viết về họ, các nhà thơ muốn gửi thông
điệp lên án chiến tranh; chiến tranh dù nhìn phía nào, người dân cũng bất

những sự thay đổi trong cảm hứng sử thi đã góp phần làm nên tính chân thật của
thơ. Đó là sự thay đổi cần thiết để thơ Việt Nam từ đây bắt đầu có những chuyển
biến dần từ khuynh hướng sử thi sang khuynh hướng thế sự đời tư, đáp ứng nhu
cầu của tiến trình phát triển văn học. Cũng từ điểm nhìn này, cũng có thể đánh
giá trường ca cuối thời kì thơ trẻ chống Mỹ với ý nghĩa vừa là sự tiếp tục, vừa
mở ra những dấu hiệu chuyển đổi để thơ Việt Nam bước vào một chặng đường
sáng tác mới – thơ sau 1975.

14


Chương 3
NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA TRƯỜNG CA TRONG PHONG TRÀO
THƠ TRẺ CHỐNG MỸ TRÊN PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT
3.1. Sự phối kết hợp nhiều thể thơ
Khi xét về đặc điểm của trường ca, chúng tôi thấy rằng trường ca là một cấu
trúc nghệ thuật phức hợp thông qua các phương thức biểu hiện. Điều đó được thể
hiện rõ trong việc sử dụng đa dạng và sáng tạo các thể thơ. Việc cách tân trong
hình thức của trường ca với việc sử dụng kết hợp nhiều thể thơ đã tạo nên sự độc
đáo khiến cho người đọc có những hướng tiếp cận mới lạ và đa chiều.
Trong trường ca, thể thơ tự do được các nhà thơ ưu tiên sử dụng. Với thể thơ
tự do, bài thơ được chia thành nhiều khổ thơ với nhiều hình thức khác nhau. Có
những khổ thơ được cấu tạo rất độc đáo khổ bốn câu kiểu thơ mới. Bên cạnh đó,
còn tồn tại những dạng cấu tạo khổ thơ chỉ bao gồm một hoặc hai câu. Đặc biệt,
đa phần các trường ca thường sử dụng hình thức khổ thơ bao gồm nhiều câu thơ
kết hợp với nhau tạo thành. Thơ lục bát vốn là thể thơ truyền thống của dân tộc
tuy nhiên đến với trường ca trong phong trào thơ trẻ chống Mỹ, thể thơ này đã
có những chuyển biến quan trọng. Đó là thể thơ có sự hài hòa của dấu ấn thời
đại và dấu ấn dân tộc. Điều ấy có nghĩa là thơ vừa giữ được những nét riêng của
thể thơ truyền thống vừa có những thay đổi phù hợp với đặc điểm thời đại. Bên

công cho trường ca chính là sự đa giọng điệu. Giọng điệu trong trường ca sử thi
hiện đại chủ yếu là giọng điệu ngợi ca, có khi kết hợp cả giọng điệu kể mang
chất tự sự pha lẫn giọng điệu tâm sự giãi bày; có khi là độc thoại nội tâm thiên
về chất bình luận triết lý. Quả thật như thế! Tính chất đa giọng điệu của trường
ca đóng vai trò quan trọng, tạo nên sắc thái biểu cảm cao, tránh lối sáo mòn về
hình thức thể hiện. Đây là một đặc điểm nổi bật góp phần làm nên sự thành công
cho trường ca sử thi hiện đại.

16


KẾT LUẬN
Như vậy, trong đề tài nghiên cứu khoa học “Trường ca trong phong trào
thơ trẻ chống Mỹ”, chúng tôi đã đi sâu nghiên cứu và tiến hành triển khai nội
dung trên ba chương chính. Trong mỗi chương chúng tôi đã trình bày rõ ràng,
khoa học các kết quả nghiên cứu của nhóm.
Trong chương một, chúng tôi tìm hiểu cơ sở lí luận của đề tài, cụ thể là
khái quát về phong trào thơ trẻ chống Mỹ, những giá trị trên cả hai phương diện
nội dung và hình thức nghệ thuật; đồng thời, dành nhiều trang hơn để nói đến sự
xuất hiện của khá nhiều trường ca cuối phong trào thơ này. Phong trào thơ trẻ
chống Mỹ nổi lên như một nhu cầu tất yếu, góp sức mình vào phong trào đấu
tranh giải phóng dân tộc. Những nhà thơ trẻ vừa là những người chiến sĩ vừa là
những người nghệ sĩ. Thơ của họ thực sự là những trải nghiệm của chính họ trên
chiến trường. Bởi vậy, sức lay động của thơ rất mãnh liệt và đã mang lại những
giá trị to lớn đối với văn học thời kỳ kháng chiến chống Mỹ nói riêng và đối với
văn học Việt Nam hiện đại nói chung. Bên cạnh đó, trong nghiên cứu về thể loại
trường ca, chúng tôi có điểm lại sự hình thành của trường ca trong nền thơ chống
Mỹ và đặc biệt là sự nở rộ của trường ca cuối thời kì thơ trẻ chống Mỹ. Từ đó,
chúng tôi thấy được vai trò to lớn của trường ca đã tổng kết cuộc kháng chiến
thần thánh của dân tộc, với nhiều góc nhìn khác mà trong thời kì chiến tranh các

mình. Tính chất đa giọng điệu giúp nhà thơ thể hiện tối ưu nhất những cảm xúc,
suy tư của mình. Cùng với các hình thức nghệ thuật khác góp phần làm nên tính
chân thực và tạo sức hấp dẫn cho trường ca.
Trên đây là kết quả nghiên cứu, ở bước đầu nên chắc chắn sẽ còn nhiều
thiếu sót. Chúng tôi mong nhận được sự góp ý để có thể tiếp tục hoàn thiện hơn
đề tài.

18


MỤC LỤC