Sáng kiến kinh nghiệm
Năm học 2008-2009
Khai thác tình huống truyện để làm nổi
bật nội dung, chủ đề của văn bản
I.Các cơ sở của vấn đề:
1.Cơ sở triết học .
Văn học là hình thái ý thức xã hội thuộc kiến trúc thợng tầng .Cảm
nhận tác phẩm văn chơng sản phẩm của ý thức nghệ thuật của nhà văn - đó là
ý thức của ngời học .
Theo quan niệm duy vật ,xét về bản chất ta thấy con ngời là một nhân
cách ,tiềm tàng trong mỗi con ngời là những tiềm lực Song nhân cách chỉ đợc
hoàn thiện tiềm lực nội lực, chỉ đợc thức tỉnh bật sáng khi có tri thức, đủ mạnh
đúng lúc, đúng chỗ .
Trong mỗi giờ văn nêú ngời học không biết đến ,không đợc thầy giáo kích
thích và tổ chức cho bộ óc làm việc, con tim họ rung động thì những gì thầy nói
ra mãi mãi là của riêng thầy mà thôi . Đó là cơ sở mang ý nghĩa triết học của vấn
đề dạy học phải luôn tạo ra tình huống có vấn đề để học sinh hoạt động phát
huy vai trò trung tâm của học sinh .
2.Cơ sở khoa học- giáo dục
Trong nhà trờng phổ thông môn văn có nhiệm vụ riêng của nó .
2.1 Nhiệm vụ giáo dục nhận thức :
Trong nhà trờng môn văn đợc coi là môn học phải trang bị cho học sinh
kiến thức cơ bản có hệ thống vững chắc đợc quy định trong chơng trình Việc dạy
văn có nhiệm vụ cung cấp cho hoc sinh hiểu biết về thế giới con ngời cuộc sống
xã hội . Dạy văn là dạy cho học sinh nguồn tri thức phong phú đa dạng để giúp
cho thế giới tinh thần phong phú hơn giàu có và sâu sắc hơn .Môn văn có nhiệm
vụ cung cấp cho học sinh những hiểu biết về lịch sử văn chơng .Môn văn có
nhiệm vụ cung cấp cho học sinh những tri thức về lí luận văn học . Giúp học sinh
có đủ tri thức công cụ trong hành trang trong văn hoá của một công dân .
2.2 Giáo dục đạo đức
Dạy văn là truyền cho thế hệ trẻ giá trị tinh thần cao đẹp để xây dựng sức

chất của việc dạy học văn là phải lấy học sinh làm trung tâm phải chú ý đến hoạt
động của học sinh .Trong giờ học tác phẩm văn chơng đối tợng văn học làm cho
giờ học không chỉ mang tính chất khoa học về môn học mà nó mang đậm tính
chất nghệ thuật .Bởi vậy những vấn đề mà giáo viên đa ra phải đợc tổ chức một
cách nghệ thuật và vấn đề càng gắn với nội dung thẩm mĩ của tác phẩm thì càng
động viên đợc học sinh tham gia .Mục đích của dạy học văn là tìm cách tác động
đến sự phát triển toàn diện của học sinh bằng tri thức văn học đích thực. Muốn
làm đợc điều này giáo viên dạy văn phải kiên trì rèn luyện phải tìm cách tác
động vào đối tợng học sinh để học sinh đợc phát triển toàn diện chứ không nghĩ
hộ học trò ,và buộc học sinh phải nghĩ theo mình nói và viết nh mình
Văn là nghệ thuật bằng lời .Văn chơng xây dựng hình tợng bằng chất lợng
ngôn từ .Lời nói phải đạt đến trình độ nào đó có khả năng lay động tâm hồn trí
tuệ con ngời mới thành văn .Tác phẩm văn chơng tự thân nó đã mang tính đa
nghĩa .Tác phẩm văn chơng có tính đa nghĩa , mỗi học sinh là một nhân cách
,một cá tính ,vậy thì tại sao thầy dạy văn lại bắt học sinh phải nhất nhất hiểu ghi
theo thầy nh một cái máy . Ngày nay phơng pháp dạy học mới đã quan tâm nhiều
đến học sinh làm trung tâm của hoạt động dạy học .Từ đó thúc đẩy ngời thầy
phải suy nghĩ một cách ngiêm túc về phơng pháp dạy học văn.
Thầy giáo học sinh và nhà văn thông qua tác phẩm phải vận động ,song
không phải vận động một cách tuỳ tiện ngẫu hứng mà phải có cách thức vận
động trong giờ văn : tác giả là ngời phát tin ngời nhận tin là học sinh. Thầy giáo
có vị trí rất quan trọng nhng cũng chỉ là ngời môi giới .Theo Giáo S Nguyễn Đức
Nam:Tài năng nghệ thuật của thầy giáo chính là làm thế nào cho xuất hiện nhân
- 2 -
vật thứ ba (nhà văn )tạo ra mối quan hệ trực tiếp giữa học sinh và nhà văn thông
qua tác phẩm nghệ thuật
Trong giờ văn ,học sinh luôn giữ vai trò trung tâm chứ không phải thầy
giáo .Học sinh đợc tôn trọng là phải đợc thầy giáo tổ chức hoạt động Để các em
hứng thú thực sự là thầy phải nêu ra đợc các tình huống có vấn đề trong từng bài
dạy ,từng tác phẩm .Cách vận dụng khéo léo giữa các phơng pháp với việc nêu

ra đợc giá trị nội dung và nghệ thuật của văn bản truyện .Nhng cái khó đối với
ngời giáo viên là đối tợng học sinh đại trà thì việc đọc văn bản chỉ để tìm hiểu
nhân vật còn các dẫn chứng có liên quan hầu hết học sinh không ghi nhớ đợc,nếu
có thì chỉ là rất ít .
Thứ t: Đặt trong tình hình phát triển của xã hội hiện nay, học sinh không
thật thiết tha với các bộ môn xã hội. Hầu hết các em thiên vê học các bộ môn
khoa học tự nhiên.Vì vậy, việc dạy văn nói chung và việc dạy văn bản truyện nói
riêng của ngời giáo viên còn gặp rất nhiều khó khăn. Đó chính là lí do tôi chọn
đề tài này để cùng đồng nghiệp tìm ra hớng giải quyết tối u nhất cho việc dạy các
văn bản truyện sao cho có hiệu quả.
- 3 -
Bằng kinh nghiệm giảng dạy ngữ văn nhiều năm tôi thấy: Muốn tìm hiểu
tốt một văn bản truyện trớc hết ngời giáo viên giúp học sinh của mình tiếp cận
văn bản. Khai thác tốt tình huống trong văn bản sẽ giúp cả thầy và trò làm nổi
bật đợc nội dung chủ đề của truyện. Bởi lẽ trong mỗi văn bản truyện bao giờ
cũng có các yếu tố nh: nhân vật, sự việc , cốt truyện và tình huống truyện.Có
những câu truyện các tác giả xây dựng những tình huống truyện đơn giản, dễ
hiểu, nhng đằng sau cốt truyện tởng nh đơn giản đó là cả một dụng ý nghệ
thuật.Có những tình huống kịch tính đợc đẩy lên đến cao trào rồi đợc giải quyết
thật khéo léo.Tất cả các tình huống đó đều góp phần quan trọng vào thể hiện nội
dung chủ đề cuả văn bản.Do vậy, việc phân tích hay đọc hiểu một văn bản truyện
muốn có hiệu qủa cao thì việc tìm hiểu tình huống truyện là khâu đầu tiên và có
vai trò vô cùng quan trọng .Nội dung chủ đề của văn bản sẽ dần đợc gợi mở qua
tình huống đó.
II.Đề xuất một số biện pháp.
1.Mối quan hệ giữa phơng pháp dạy học văn và việc tạo hứng thú học tập
cho học sinh
Dạy văn lấy học sinh làm trung tâm là đòi hỏi cấp bách và hoàn toàn có cơ
sở .Nhiệm vụ của đề tài là càng đề xuất nhiều biện pháp có ý nghĩa nh một ph-
ơng pháp để trả lại vị trí trung tâm của học sinh thì sẽ đạt đợc hiệu quả tốt để

quả cao, tối u từng bớc giúp học sinh chuyển vào trong những giá trị thẩm mĩ
đích thực của tác phẩm để bồi dỡng tâm hồn phát triển trí tuệ các em .Ngời giáo
viên luôn luôn tạo đợc vấn đề trong từng phơng pháp khi vận dụng giảng bài .
Thông qua từng phơng pháp ngời giáo viên cần sáng tạo ,linh hoạt giải
quyết các tình huống có vấn đề mà giáo viên đã nêu ra để học sinh luôn đợc học
tập sáng tạo . Qua quá trình đó học sinh không tiếp thu thụ động mà có quá trình
vận động bên trong của chủ thể để nhận thức , tự phát triển.
Thầy giáo trong cơ chế dạy văn mới , giữ vai trò là ngời tổ chức thiết kế
hoạt động bên trong là học sinh để các em cảm thụ và chiếm lĩnh tác phẩm , tìm
ra những vấn đề cần khám phá của tác phẩm .
Trong mỗi giờ văn đòi hỏi giáo viên phải vận dụng phơng pháp dạy học
văn với dạy học nêu vấn đề nh thế nào cho phù hợp để giải quyết mối quan hệ đó
là làm tốt tinh thần ấy học sinh làm trung tâm .
2. Vận dụng lí thuyết trên vào trong một giờ văn.
ở trờng thcs chủ yếu là dạy tiết tìm hiểu văn bản . Cấu trúc của giờ văn thờng
theo mô hình :
- Đọc hiểu văn bản
- Tìm hiểu văn bản
- Tổng kết
- Luyện tập
Nh vậy phần đề tài này đợc áp dụng chủ yếu cho phần tìm hiểu văn bản .
Muốn vận dụng dợc dạy học nêu vấn đề trong tìm hiểu văn bản trớc hết
giáo viên phải có quá trình chuẩn bị . Đây là khâu đầu tiên cũng là khâu hết sức
quan trọng , đó là sự phát hiện vấn đề của ngời giáo viên phát hiện tình huống có
vấn đề của ngời giáo viên tìm thấy trong tác phẩm văn chơng.
Trong đề tài này tôi chủ yếu đi vào phẩm văn chơng:phần truyện
Tác phẩm văn chơng dù nhỏ nhất hay lớn nhất cũng có vấn đề về nội dung
và vấn đề nghệ thuật .Nhiệm vụ của giáo viên là định hớng dẫn học sinh phát
hiện ra vấn đề nhng phải biết biến vấn đề đó thành tình huống có vấn đề .Mỗi tiết
học tuỳ vào quỹ thời gian mà giáo viên có thể giúp học sinh giải quyết từ 1đến 2

ông không thể không tin. Tác giả đã tập trung miêu tả diễn biến nội tâm nhân
vật,từ khi nghe tin đến lúc rời đám đông về nhà:rồi suốt mấy ngày ròng rã, Ông
Hai phải sống trong tâm trạng hết sức nặng nề.Từng thái độ, cử chỉ, từng suy
nghĩ của nhân vật đã toát lên đợc cuộc đấu tranh nội tâm gay gắt giữa niềm tự
hảo kiêu hãnh mà ông đã dành cho làng chợ Dầu với sự đau xót tủi hổ, nhục nhã
vì mang tiếng là dân của làng chợ Dầu phản bội .Nỗi ám ảnh nặng nề đã khiến
Ông Hai rơi vào tâm trạng nơm nớp lo sợ bế tắc tuyệt vọng khi nghĩ đến tơng
lai.Về làng thì không đợc, vì về làng lúc này là đồng nghĩa với theo Tây, phẩn
bội kháng chiến.ở lại thì không xong vì mụ chủ nhà đã đánh tiếng xua đuổi.Còn
đi thì biết đi đâu bởi ai ngời ta chứa chấp dân làng chợ Dầu phản bội. Nếu nh tr-
ớc đây tình yêu làng yêu nớc hoà quyện vào nhau thì lúc này Ông Hai buộc phải
có sự lựa chọn đó không phải là điều đơn giản với ông vì làng chợ Dầu đã trở
thành một phần cuả cuộc đời ông không dễ gì dứt bỏ.Tình huống truyện không
những làm nổi bật diễn biến tâm trạng nhân vật Ông Hai mà còn góp phần làm
nổi bật nội dung, chủ đề của văn bản.Đó là tình yêu làng yêu nớc của ngời nông
dân Việt Nam và qúa trình giác ngộ cách mạng của ngời nông dân giai đoạn dầu
của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
III. Đề xuất một số phơng pháp .
1,Phơng pháp đọc sáng tạo :
Đọc tác phẩm là một lao động của học sinh.Đọc văn chính là hoạt động giao
tiếp đối thoại với tác giả thông qua văn bản . Đọc văn là quá trình đi ngợc lại với
quá trình sáng tạo văn bản , là quá trình biến ngôn ngữ kí hiệu thành âm thanh để
cho các từ ngữ hình ảnh ,vang hình, vang nhạc để nắm bắt ý đồ nghệ thuật của
tác giả và tiến hành quá trình đồng sáng tạo .
Đọc tác phẩm là để tập hợp các hiện tợng , đọc để xác định vấn đề, đọc để
tìm lời giải đáp chính cho tác phẩm . Không thể nào học văn mà không đọc trớc
tác phẩm ở nhà với những hớng dẫn s phạm có sẵn trong sách giáo khoa và
những nhiệm vụ riêng mà giáo viên yêu cầu .Đến lớp đọc tác phẩm văn chơng
cần đợc vang lên với việc đọc diễn cảm cả thầy và trò vẫn phải đọc để phân tích
cái hay ,cái đẹp .

tổ chức học sinh hoạt động để chiếm lĩnh tác phẩm bằng phơng pháp nêu vấn đề
gợi mở . Trên cơ sở lí luận qua thực tiễn giảng dạy tôi xin đề xuất một số biện
pháp mà chính mình đã vận dụng trong việc dạy tác phẩm truyện .
Khi chuẩn bị cho tiết dạy tôi luôn chuẩn bị tìm hiểu tác phẩm để nắm bắt
đợc nội dung t tởng tác phẩm .Trên cơ sở đó xây dựng một hệ thống câu hỏi
thích hợp .Phải biết phối hợp một cách linh hoạt và hợp lí các khâu hỏi để đạt
hiệu quả cao . Phải biết lựa chọn các tình huống có vấn đề đa ra đúng lúc đúng
chỗ để học sinh giải quyết .Chuẩn bị nh vậy thì trong giờ dạy ít phải thay đổi
thiết kế .Cá biệt có những tình huống bất ngờ ngoài dự kiến mà học sinh đa ra tôi
thờng bình tĩnh giải quyết để rồi sau giờ dạy ghi lại để tham khảo rút kinh
nghiệm bổ sung cho những giờ dạy sau ở các lớp khác
Trong tác phẩm có một sốt vấn đề lớn nó bao gồm một số vấn đề khác do đó giải
quyết vấn đề không đơn giản không thể đa ra lời giải đáp một lúc cho cácvấn đề
mà phải giải quyết từng vấn đề , giải quyết từng khâu ,từng vấn đề rồi dần dần
mới đi đến giải quyết tổng thể.
Ví dụ rút ra giá trị nhân đạo và giá trị hiện thực qua tác phẩm Ngời con
gái Nam Xơng của Nguyễn Dữ thì học sinh phải nghiên cứu diễn biến của câu
chuyện . Giáo viên phải nêu vấn đề và dùng hệ thống câu hỏi để học sinh phát
triển lần lợt và rút ra giá trị của tác phẩm .Giáo viên hỏi :Câu truyện có phải chỉ
để nói về chuyện ghen tuông của Trơng Sinh đã dẫn đến cái chết oan ức của Vũ
Nơng không ?Theo em giá trị của truyện là gì ?
- 7 -
Để giải quyết đợc vấn đề này ,giáo viên phải gợi mở cho học sinh dần dần
vấn đề để rồi đi đến giải quyết tổng thể .Giáo viên có thể dùng câu hỏi nh sau:
Nguyên nhân nào dẫn đến việc hiểu lầm của Trơng Sinh đối với vợ ? Câu hỏi này
học sinh dễ dàng trả lời là do tính hay ghen của Trơng Sinh.Giáo viên tiếp tục hỏi
ngoài ra còn nguyên nhân nào nã không ?Nếu Trơng Sinh không phải đi lính thì
có điều đáng tiếc đó xảy ra không ?Vậy học sinh sẽ tìm ra một nguyên nhân nữa
là do cuộc chiến tranh phong kiến đã làm cho gia đình tan nát , con mất mẹ ,vợ
mất chồng .Trơng Sinh độc đoán không nghe theo vợ , em thấy điều đó nói lên

kiêm vật lí địa cầu " "anh cô độc nhất thế gian và rất thèm ngời "
Qua cách đặt câu hỏi này ta cũng định hớng đợc luôn là anh thanh niên
trong truyện hiện lên qua sự nhìn nhận và suy nghĩ đánh giá của các nhân vật
khác .Qua cách nhìn và cảm xúc của mỗi ngời, hình ảnh anh thanh niên thêm rõ
nét và đáng mến hơn .
Ví dụ khi dậy văn bản Bến Quê của Nguyễn Minh Châu.Để đi đến đợc ý
nghĩa triết lí mà tác giả gửi gắm trong văn bản thì giáo viên phải giúp học sinh
tìm hiểu tốt tình huống và các nghịch lí của nhân vật Nhĩ. Đây là một văn bản t-
ơng đối khó đối với học sinh. Vì vốn sống cuả các em cha nhiều, vấn đề tác giả
- 8 -
đặt ra trong văn bản lại mang dậm tính chất triết lí sâu sắc. Chính vì vậy việc
khai thác tình huống truyện trong văn bản này đóng vai trò quan trọng.Câu
chuyện kể về nhân vật Nhĩ đã từng đi rất nhiều nơi trên trái đất, cuối đời lại phải
nằm liệt giờng bởi một căn bệnh hiểm nghèo và sắp phải từ giã cõi đời, mọi sinh
hoạt đều phải nhờ vào ngời khác.ở hoàn cảnh này, nhiều tác giả sẽ hớng vào
kkhai thác sự cao thợng, khát vọng sống, lòng nhân ái, đức hi sinh của các nhân
ật trong truyện. Nguyễn Minh Châu thoát khỏi khuynh hớng này, ông tạo nên
những tình huống nghích lí để từ đó nhân vật nhận ra nhiều điều mới mẻ vợt ra
ngoài cách nhìn, cách nghĩ trớc đây của nhân vật và cũng là của chiúnh tác
giả.Trớc hết Bến Quê khai thác tình huống nghịch lí . Tác giả đặt nhân vật trong
một tình huống đặc biệt.Nhĩ làm một công việc mà nhờ đó anh đã đi tới không
sót một xó xỉnh nào trên trái đất.Nhng trớ trêu thay một căn bệnh quá ác đã bắt
anh phải nằm liệt giờng hàng năm trời không nhích đợc một bớc chân .Nghịch lí
ấy dẫn đến một nghịch lí thứ hai . Trong những ngày cuối đời, Nhĩ phát hiện ra
vẻ đẹp của những cảnh vật tởng nh cũ mà lại rất mới lạ, chẳng hạn nh bãi bồi bên
sông trớc cửa sổ ngôi nhà anh đang ở. Mặc dù rất gần nhng anh biết mình không
bao giờ có thể đặt chân lên mảnh đất ấy nữa.Nhĩ phải nhờ cậu con trai thực hiện
khát khao đó của mình.Nhng không hiểu đợc ý định của bố, lại đam mê cờ thế
mà cậu con trai có thể ,lỡ mất chuyến đò ngang duy nhất trong ngày. Thế là một
nghịch lí lại sẵp xảy ra ngnoài sự tính toán của Nhĩ.Trong tiết học nếu học sinh

-Mạnh dạn chủ động giải quết vấn đề do đợc sự hỗ trợ của các thành viên
trong nhóm và sự khuyến khích của giáo viên.
Với môn ngữ văn nhóm là một hoạt động thuận lợi để học sinh cùng nhau
bàn bạc những vấn đề nội dung ý nghĩa của một văn bản học, phân tích ngôn
ngữ, phong cách nghệ thuật văn bản, là biện pháp tích cực để khai thác những h-
ớng khác nhau tong cảm nhận văn chơng...
Tổ chức học sinh hoạt động nhóm thì ngời giáo viên có cơ hội phát hiện
vốn sống, đặc điểm tâm lí và khả năng giao tiếp cảm nhận văn học của từng cá
nhân học sinh qua đó hỗ trợ từng em theo cách riêng biệt cho phù hợp.
Nhìn chung hoạt động theo nhóm giáo viên trở thành ngời hớng dẫn và tạo
sự tơng hỗ giữa học sinh với nhau, học sinh tự giác tiến hành các hoạt động
chiếm lĩnh tri thức.ỏ hoạt động nhóm, phơng thức hoạt động hựp tác và phơng
thức tự học đề đợc phát huy tốt. Mỗi qua hệ giữa các thành viên trong tập thể
nhóm, trở nên gần gũi thân thiết hơn.
Ngời học đợc hoạt động ,đợc chủ động lĩnh hội kiến thức , đợc bộc lộ
mình và đợc phát triển .Rèn kĩ năng nghe nói cho học sinh ,học sinh nghe bạn
nói và nhận xét đánh giá ý kiến của bạn nói điều mình nghĩ , tự nhìn nhận đợc
chính mình .Học sinh rèn đợc tính tự giác , ý thức phấn đấu vơn lên ,thói quen
họp tác trong học tập , trong cuộc sống .Phơng pháp này dễ thực hiện đợc ở mọi
nơi kể cả những vùng còn khó khăn về cơ sở vật chất và phơng tiện dạy học .Vậy
ngời thầy sẽ tổ chức nh thế nào cho học sinh trong một tiết dạy truyện.
Trớc hết ngời giáo viên cần đặt câu hỏi .Tổ chức hoạt động nhóm trong
giờ ngữ văn nh thế nào ? Việc chuẩn bị của giáo viên vừa khoa học vừa tỉ mỉ .
Khi dạy giáo viên vừa phải có bản lĩnh s phạm ,vừa phải linh hoạt quán xuyến
mọi hoạt động của lớp :
Khâu quan trọng là chuẩn bị bài soạn của cả thầy và trò .
Bài soạn chính xác khoa học thể hiện rõ những kiến thức cần đạt. Trong bài cần
có nhiều loại câu hỏi dành cho nhiều nhóm khác nhau.
4.1 Loại câu hỏi dành cho cả lớp :Thờng là những câu hỏi củng cố , những
câu hỏi không cần học sinh nghĩ lâu

gì ?
Khi dạy văn bản Làng của nhà văn Kim Lân giáo viên có thể cho học sinh
thảo luận .Việc tác giả đặt ông Hai vào tình huống bất ngờ nghe tin làng Dầu của
mình theo giặc có ý nghĩa nh thế nào trong việc thể hiện tình yêu làng của Ông
Hai?Nếu không đặt Ông Hai vào tình huóng đó, mà chỉ đơn thuần kể về tình yêu
làng của ông thì văn bản còn có sức hấp dẫn và lôi cuốn nữa hay không ?
5.Đa trò chơi vào sau bài học để học sinh củng cố nhanh kiến thức .Giáo
viên cũng có thể dùng cách này trong tiết luyện tập về truyện .Tuy nhiên đây là
cách làm có hiệu quả đối với các lớp mũi nhọn từ 6 đến 9 còn các lớp đại trà
hiệu quả ít hơn .
Cách làm :
Giáo viên có thể chọn 2 học sinh bất kì lên trên bảng (Có thể là 2 em nam
hoặc 2 em nữ hoặc 1 nam 1 nữ )
Trên bảng giáo viên có hệ thống câu hỏi cho học sinh tuỳ chọn.Đây đều
là câu hỏi do giáo viên chuẩn bị sẵn .Hai học sinh quay lng vào nhau một em hỏi
và một em trả lời .Giáo viên và tập thể lớp sẽ làm giám khảo .Câu hỏi đợc phát ra
từ bạn thứ nhất thì câu trả lời là của bạn thứ 2.Hết một câu hỏi hai bạn đổi vị trí
cho nhau.
- 11 -