Phân tích truyện cổ tích Tấm Cám
từ quan niệm về con số của dân gian.
A. Đặt vấn đề
Phân tích tác phẩm văn học là một khâu khó nhất có tính thử thách cao nhất
đối với người dạy văn và học văn. Thông thường lâu nay, phân tích tác phẩm mới
thực hiện thao tác giảng giải thế giới nghệ thuật để tìm nội dung tác phẩm. Như
vậy, phân tích tác phẩm còn thiếu đi một thao tác quan trọng nữa. Đó là phải cắt
nghĩa là tại sao tác giả phản ánh nội dung như thế?. Như vậy, người cảm nhận tác
phẩm mới khám phá được lớp nghĩa trên bề mặt tác phẩm, còn chiều sâu của nội
dung tác phẩm – lớp trầm tích của nó vẫn còn thiếu vắng. Để tìm được lớp trầm
tích ấy, người phân tích tác phẩm khi và chỉ khi cắt nghĩa được quan niệm về con
người và cuộc sống, thế giới quan của nghÖ sü.
Vì vậy, dạy văn và học văn phải khám phá, phát hiện được quan niệm về con
người, thế giới quan của tác giả khi phân tích tác phẩm là một điêù cần thiết.
Tác phẩm Tấm Cám có vị trí quan trọng trong chương trình Ngữ văn THTH .
Vì vậy, đề tài: Phân tích tác phẩm truyện cổ tích tấm Cám từ quan niệm về con số
của dân gian là rất cần thiết đối với việc dạy văn và học văn.
1. Cơ sở lý luận :
a. Đối tượng của văn học là thế giới tự nhiên mà trung tâm là con người. Nhà
văn sáng tác nghệ thuật dù ý thức hay không ý thức cũng xuất phát từ quan niệm
của con người và cuộc sống. Từ đó, nó chi phối toàn bộ thế giới nghệ thuật của tác
phẩm. cả về tổ chức và ý tưởng tác phẩm. Nó chi phối về thể loại, hình tượng,
ngôn ngữ, đề tài, chủ đề, kết cấu, thủ pháp nghệ thuật.

1


b. Nhưng sự đổi mới của văn học không cho phép ta chỉ dừng ở nội dung xã hội
được phản ánh mà còn phải đề cập đến con người trong chiều sâu miêu tả của hình
tượng nghệ thuật – nghĩa là đề cập đến những quan niệm có tính chất triết học,
thẩm mỹ - một dạng thế giới quan thể hiện sự cảm nhận khái quát mang tính chủ

thuật, giảng giải những yếu tố nghệ thuật để bật ra nội dụng được chuyển tải từ các
yếu tố nghệ thuật ấy. Bài giảng còn thiếu khâu cắt nghĩa các yếu tố nghệ thuật, nội
dung ấy một cách khoa học, chưa cắt nghĩa, lý giải được những nội dung trong tác
phẩm một cách thấu đáo hoặc còn có tính chất khiên cưỡng, hay có thể bỏ qua
thao tác cắt nghĩa nội dung tác phẩm. Điều đó đã làm giảm đi rất nhiều sự hứng
thú, tư duy của học sinh trong giờ học văn. Bởi chỉ khi học sinh hiểu bài thì mới
say mê học. Muốn cắt nghĩa một cách thấu đáo những vấn đề ấy không thể không
cắt nghĩa bằng quan niệm về con người và cuộc sống, thế giới quan của nhà văn
về con số dân gian.
Trong thức tế giảng dạy, một số giáo viên không bám vào ý nghĩa con con số
như một thủ pháp nghệ thuật - tham gia như yếu tố hưũ hiệu đểb chuyển tải nội
dung tác phẩm.
Ngoài cuộc đời, ta cần biết để giải thích tại sao người ta chọn số sim “đẹp”,
biển số xe đẹp- tứ quý… nếu không phải giải thích do quan niệm về con số may
mắn, rủi , nhiều, ít….
3. Những giải pháp
a. Quan niệm về con số dân gian là gì?
Quan niệm của con người về con số của dân gian chính là những quy ước về
lượng trong đời sống. Nó gồm số nhiều và số ít. Từ đó, nó đi vào trong văn như
một yếu tố nghệ thuật tham gia vào biểu hiện nội dung tác phẩm.
Quan niệm số nhiều: Con số 3(ba),5(năm), 7(bảy), 100( một trăm)… .

3


Đặc biệt là bội số của 3 như số là 9, 36 kế của Tôn Tử, Dân gian hay dung số
cực đại ba vạn chín nghìn;
Số nhiều có khi tổng là 9 như 72 phép thần thông biến hóa, 81 kiếp nạn của
nhân vật Tôn Ngộ Không trong tác phẩm Tây du ký của Ngô Thừa Ân. Hay nồi
cơm của nhân vật Thạch Sanh trong truyện cổ tích Thạch Sanh 18 nước chư hầu

Ngày xưa, không gian bến sông, chiếc cầu là nơi hò hẹn của nhiều đôi trai gái yêu
nhau, tác giả dân gian diễn tả điều đó bằng số từ một trăm cô gái rửa chân nơi có
cầu hò hẹn đó để chiếc cầu trở nên lãng mạn hơn- đẹp như tuổi thanh xuân.
- Cầu này cầu nghĩa, cầu tình
Một trăm con gái rửa chân cầu này.
2, Quan niệm về con số của một số tác phẩm thể loại thơ
-Hồ Xuân Hương:
Mượn hình ảnh bánh trôi nước và số từ chỉ số nhiều ba, bảy kết hợp với cá từ
nổi chìm làm nổi bật thân phận bấp bênh của người phụ nữ xưa.
Thân em vừa trắng lại vừa tròn
Bảy nổi ba chìm với nước non
- Nguyễn Du:
Trong cuộc báo ân, báo oán của Thúy Kiều, Nguyễn Du miêu tả sức mạnh của
Từ Hái với số quân đông, mạnh để tăng quyền uy qua số lượng ba quân:
-Ba quân chỉ ngọn cờ đào
Đạo vô Lam Tích, đạo vào Lâm Truy.
Hay sức mạnh của Từ Hải, Nguyễn Du miêu tả chiến công của Từ Hải đạp đổ
không phải một vài huyện thành mà bằng số lượng nhiều năm tòa cõi Nam.
Miêu tả sức mạnh của Từ Hải
Huyện thành đạp đổ năm tòa cõi Nam.
-Tú Xương:

5


Nói về nỗi khổ của bà tú, tác giả Tú Xương đã lấy hình ảnh nắng mưa kết hợp
với số từ năm, bảy thì người đọc cảm nhận bà tú rất vất vả tăng gấp bội lần:
Năm nắng mười mưa dám quản công.
3,.Quan niệm về con số trong Truyện cổ tích thần kỳ.
* Khái niệm về truyện cổ tích

vật Thạch Sanh có tính chất lý tưởng hóa những chuẩn mực về tài năng và đạo lý,
tình nghĩa anh em. Ba chiến tích, ba lần tha cho Thạch Sanh, tác giả dân gian đã
đạt được ý tường ca ngợi Thạch Sanh thực tài, đạo đức- nhân vật chính diện có vẻ
đẹp lộng lộng tràn đầy thẩm mỹ.
Ngược lại với Thạch Sanh, Lý Thông điển hình cho nhân vật phản diện với ba
cái xấu: lừa lọc, độc ác, Tham lam ( Lừa Thạch Sanh vào miếu thần để chết thay
cho mình, lấp cửa hang để giết Thạch Sanh nhằm cướp công cứu công chúa, vu
oan cho Thạch Sanh lấy trộm vàng của nhà vua để Thạch Sanh bị khép vào tội
chết). Ba điều xấu đã khẳng định bản chất thực về chân dung của một gã xấu xa,
bỉ ổi tột độ đáng khinh bỉ.
Con số biểu thị cho số lượng nhiều đã góp phần nổi bật chủ đề : Ước mơ được
thực hiên công bằng- người có công thì được nhận thưởng- hạnh phúc. Kẻ bất tài
mà tham lam, độc ác
- Truyện cổ tích Sọ Dừa, nhân dân ta khát vọng cho Sọ Dừa- típ người xấu xí, bất
hạnh có ba tiêu chuẩn hạnh phúc của con người: Về hình thức, Sọ Dừa đã được
hóa thành một chàng trai thanh niên tuấn tú. Về gia đình, Sọ Dừa có người vợ là cô
gái út của phú ông thảo hiền. Về công danh, Sọ Dừa đỗ trạng nguyên. Ba điều ấy
nói về tình thương, nhân đạo bao la của nhân dân ta giành cho người bất hạnh.
Quan niệm về con số của dân gian đã chi phối toàn bộ thế giới nghệ thuật của
Truyện cổ tích thần kỳ, về ý nghĩa con số( hay số lần) tham gia có vị trí như một
thủ thuật nghệ thuật hữu hiệu, đắc lực cho việc thể hiện chủ đề tác phẩm.
*.Về đề tài: Truyện cổ tích thần kỳ thường viết về những người bất hạnh
7


( như người mồ côi: Tấm trong truyện Tấm Cám, người em út trong truyện Cây
tre trăm đốt), người thấp cổ, bé họng(Nguòi đi ở như nhân vật anh khoai trong
truyện Cây tre trăm đốt, Thạch Sanh trong truyện Thạch Sanh ), người xấu xí (như
Sọ Dừa trong truyện Sọ Dừa, nàng ếch trong truyện Người lấy ếch)...
*. Về nội dung.

Bước 6: Nhắc lại nội dung toàn đoạn vừa phân tích.
B. Thực nghiệm phân tích Truyện cổ tích Tấm Cám.( Tác giả SKKN chỉ đề cặp
khâu tìm hiểu văn bản tác phẩm, phân tích truyện).
Bước 1: Định hướng phân tích-Xác định quan niệm của con người về con số .
+Dựa vào hoàn cảnh ra đời của truyện cổ tích, ta thấy truyện cổ tích Tấm Cám ra
đời khi xã hội có giai cấp, xã hội và gia đình có nhiều cái xấu, cái ác đang hoành
hành.
+ Quan niệm về cuộc sống và con người của tác giả dân gian quan niệm vạn vật
hữu linh, người và thế giới thần linh hiểu nhau, sống chung với nhau. Điều đó được
được biểu hiện trong cuộc sống như yêu nhau người ta thề trước vầng trăng, thần
sông, thần núi, kết nghĩa anh em thì cắt máu ăn thề...Triết lý nhân sinh: Ở hiền gặp
lành, ác giả, ác báo.
Từ hiểu biết trên đây về quan niệm con số của người nghệ sỹ dân gian, giáo
viên hướng dẫn học sinh đi vào cảm nhận tác phẩm như sau:
Học sinh
Giáo viên
-Truyện cổ tích Tấm Cám do ai 1 .Tác giả: Nhân dân lao động.
sáng tác? Truyện được ra đời 2. Hoàn cảnh ra đời của truyện cổ tích
trong hoàn cảnh xã hội ntn?

Tấm Cám: Xã hội đã phân chia giai cấp, có
người bóc lột người, có người giàu, người
nghèo,có gia đinh chế độ phụ quyền, có cái
ác, cái xấu, có thiện, tốt.
9


3. Tìm hiểu văn bản
- Truyện cổ tích Tấm Cám
thuộc kiểu truyện gì?

Cám thì rong chơi suốt ngày.
- Dì ghẻ chỉ cho ăn cơm thừa, canh cặn,
Tấm bạc đãi, hắt hủi, không được đối xử
công bằng về hưởng thành quả lao động của

- Có mấy lần Tấm bị mẹ con mình .
Cám đối xử bất công? Ssos lần -Ngày hội, Tấm không được đi chơi, mẹ con
bất công ấy nói lên bản chất gì Cám mặc quần áo đẹp đi chơi hội. Đã thế,
10


của mẹ con Cám và số phận của Tấm bị dì ghẻ trộn mấy đấu thóc lẫn gạo rồi
Tấm?)

bắt Tấm nhặt thóc ra thóc, gạo ra gạo,xong
mới được đi chơi.-> Mẹ con Cám đối xử ác
với Tấm- không cho Tấm
có niềm vui về tinh thần mà lẽ ra Tấm được
hưởng.
+Tấm bị Cám lừa trút hết giỏ cá của Tấm
đề về nhà lấy phần thưởng là cái yếm đỏ. ->
Tấm bị cướp công lao động và niềm vui tinh
thần.
+ Tấm bị mẹ con Cám cướp cá bống, ăn thịt
cá bống- niềm vui nho nhỏ còn lại của Tấm.
 Mẹ con Cám đối xử bất công với

Tấm (năm lần). Đó là bản chất kẻ ác
đã lộ diện quá rõ ràng, tội ác chồng
chất, Mẹ con Cám độc ác. Tấm là

(Tấm bị mẹ con Cám giết hại cây xoan đào làm

khung cửi, rồi lại đốt

mấy lần? Qua đó, em cảm nhận khung cửi, tro đổ ra ngoài đường. Nơi đó
được tội ác của mẹ Cám như thế mọc lên cây thị có quả thơm. Tấm ẩn náu
nào?)

trong quả thị rồi trở lại làm người, về
đấu tranh vạch mặt kẻ thù. Mẹ con Cám độc
ác với Tấm với tần số ba lần- sự độc ác đến
tột cùng, không cho Tấm một cơ hội sốngquyết lấy đi mạng sống của Tấm đến
cùng .Đó là tội ác trời không dung, đất
không tha đối với mẹ con Cám.
+Sự hóa thân của Tấm là yếu tố thần kỳ - sự
ủng hộ của nhân dân ta trong cuộc đấu tranh
chống thiện- ác, tốt, xấu. Đó là bế tắc của
nhân dân ta trong quan niệm giải quyết mâu
thuẫn giữa đạo lý và pháp luật. Về pháp luật,
12


kẻ gây tội ác phải đền tội. Nhưng nhân dân
-Việc bảo vệ, giành lại hạnh phúc ta không muốn giữ đạo lý dân tộc.
của Tấm có yếu tố nào tác động + Nhưng cuối truyện Tấm đã trực tiếp trừng
và có ý nghĩa gì ?

trị Cám. Đó là nhận thức lại vấn đề của
nhân dân ta. Đối với kẻ ác, không thể không
dùng pháp luật để trừng trị. Vì mẹ con Cám


- Vì sao mà Tấm được hạnh phúc
và chiến thắng cái ác, cái xấu?

.

e. Kiểm tra kết quả áp dụng SKKN
* Kết quả chưa áp dụng SKKK
T.T
1
2

Lớp
10 N
10 B

Sĩ số
50
50

Giỏi
SL
5
3

%
10
6

Khá

36

* Kết quả đã áp dụng SKKK
T.T

Lớp

Sĩ số

1
2

10 A
10 K

50
50

Giỏi
SL
%
15
30
13
26

C. Kết luận
Phân tích một tác phẩm văn học nói chung, Truyện cổ tích Tấm Cám nói riêng
phải cắt nghĩa vấn đề trong truyện bằng quan niệm về con người, quan niệm về
những con số của dân gian mới đạt được cắt nghĩa vấn đề một cách thấu đáo, hợp