Phân tích và bình luận quan niệm thơ của Xuân Quỳnh qua
bài "Nếu ngày mai em không là Lê Hồng Minh Nếu mặt trời tắt nắng, nếu trái đất ngừng quay, nếu cây không nở
hoa, nếu tế bào không tự nhân đôi, thì phôi thai sẽ chỉ là phôi
thai. Trái tim ta chỉ là ý nghĩa vu vơ bởi vì tế bào quá nhỏ. Và ta
có thể yêu nhau không? Điều ấy có nghĩa là sự sống rất mơ hồ.
Không ai trả lời được, không dám trả lời hoặc không dám khẳng
định vào cái tất yếu của tự nhiên? Đặt ra một giả định, để những
câu hỏi chơi trò chơi tung hứng, từ đó Xuân Quỳnh đưa ra quan
niệm về thơ ca của mình trong bài thơ "Nếu ngày mai em không
làm thơ nữa".

Chắc hẳn ai trong chúng ta cũng đã từng xem xiếc, đặc biệt là trò
chơi tung hứng của các anh hề. Tất cả bay đi, có hướng hoặc
tưởng như vô hướng nhưng đều trở lại đôi bàn tay tài tình của
người nghệ sĩ. Cái vô hướng ấy chỉ là suy tưởng của người xem,
nhưng nó đã là sơ đồ rõ ràng của nghệ sĩ xiếc. Đó là nghề nên
bắt buộc và đó cũng là tài nên biến hóa khôn lường. Với Xuân
Quỳnh cũng vậy, thơ đã là máu thịt, là bẩm sinh của chị. Người ta
nói thơ Xuân Quỳnh như là "người phụ nữ tất yếu phải sinh con,
cây phải đơm hoa kết trái". Nhưng Xuân Quỳnh vẫn đặt ra một
giả thiết:
"Nếu ngày mai em không làm thơ nữa"

Thì:
"Cuộc sống sẽ trở thành bình yên

về rõ rệt, đã để lại vết tích trên áo, đã thấm lên da thịt. Nhưng em
lạnh lùng "còn cảm xúc chi đâu". Câu thơ như rũ bỏ, hay sự quên
của trí nhớ. Không có bây giờ và cũng không nhớ cả ngày xưa
nữa ư? Không phải! Vẫn nhớ đó chứ! Nhưng lại nhớ rằng mình
đã mất đi rồi những dự cảm tinh tế sâu sắc khi không còn làm thơ
nữa. Đó là sự chua xót đến chát chúa, nghẹn ngào.

Đã chết đi rồi cảm xúc trước vẻ đẹp của thiên nhiên. Và ra nhận
ra một điều, chính thơ làm ta cảm nhận, làm ta có cái nhìn, có
cuộc sống phong phú, tinh tế, sắc nhạy trước thế giới tự nhiên.

Và rồi: "Chuyện hôm nay sẽ trở thành kỉ niệm". Nhưng người ta
không thể sống bằng kỉ niệm. Lúc ấy ta chỉ là một con người hoài
cổ, đứng trên nó và sống với nó cũ kĩ và lạc lõng. Ta trôi trong
dòng chảy của thời gian mà sống với một dòng chảy tưởng
tượng. Ta sống ảo, nghĩa là ta yêu ảo, nghĩa là ta không tồn tại
trong mắt mọi người và ngay cả trong ý thức đâu đó còn sót lại
của ta.

"Nếu ngày mai em không làm thơ nữa", tâm hồn em sẽ chai sạn,
khô cứng, thờ ơ, bàng quan với tất cả:

"Gió thổi nơi này không lạnh lối nơi kia
Lời nói tâm tình trở nên nhạt nhẽo" Bỗng nhiên em cảm thấy rằng, người yêu người là vô vị, là nhạt
nhẽo, là vu vơ, nực cười. Cái mà giá trị cao cả nhất của văn thơ,
cái mà được xem như chân lý vĩnh hằng trở thành tầm thường
đối với em. Vậy em có còn gì không? Hỡi tâm hồn nghèo nàn, cô

hành trình đi đến tuyệt vọng. Từ "tấm lòng anh" cái xa nhất, đến
những kí ức, khát vọng "nơi đi, nơi đến" gần em hơn một cách cụ
thể, và chính em "tâm tư" mơ hồ đã là một sự bất lực nghiệt ngã.
Con sóng "dữ dội và dịu êm, ồn ào và lặng lẽ" ngày xưa em viết,
nay không đủ sức gợn một chút dư âm kí ức nào trong cõi hồn
đang giá lạnh của em :

"Âm điệu ấy chẳng còn gieo tiếng nhạc
Chất men nào làm em choáng váng
Cũng phai dần theo những tháng năm xa" Thơ phải làm nên nhạc, nhạc chính là chất men, là dư ba của tâm
hồn thi sĩ. Sự đa tài, mẫn cảm, tinh tế ngày xưa của em nồng nàn
đến choáng váng, giờ cũng phai lạt. Tất cả đều đi từ có đến
không, từ nồng nàn đến lạt lẽo, từ vĩnh cửu đến hữu hạn, từ lãng
tử đến thực tế lạnh lùng:

"Hết ngọn lửa lạ lùng, thôi màu mây phiêu lãng"

Thơ chết trong trái tim em, là chết trong ánh mắt, cái nhìn :
"Ơi trời xanh - ta trả cho vô tận
Trời không xanh trong đáy mắt em xanh" Bầu trời là cái khôn cùng, bao la, rộng lớn. Nhưng ngày xưa nó
hữu hạn và có đáy trong em. Em thâu giữ nó, làm chủ nó bằng
tâm hồn rộng mở của em. Nay em bất lực "Ơi màu xanh - ta trả
lại mi". Trời xanh, nay lại không xanh. Mắt em không xanh thực,
nay lại xanh. Tất cả đều hoán vị, đổi ngược "Nếu ngày mai em

nghệ sĩ ấy.