SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT NGUYỄN THỊ LỢI
-------------------

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SỬ DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY
TRONG GIẢNG DẠY MÔN HOÁ HỌC Ở TRƯỜNG THPT
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
DỰA TRÊN PHÂN TÍCH HOẠT ĐỘNG HỌC CỦA HỌC SINH
Người thực hiện: Phạm Văn Tuấn
Chức vụ: Tổ trưởng chuyên môn
Đơn vị công tác: Trường THPT Nguyễn Thị Lợi
SKKN thuộc lĩnh vực: Hoá học

THANH HOÁ, NĂM 2017


MỤC LỤC
TT
I
1
2
3
4
5
II
1
2
3
4
III


2


I.
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Từ thực tiễn của Ngành Giáo Dục, cùng với yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho
sự phát triển đất nước, chúng ta đang tiến hành đổi mới phương pháp dạy học chú
trọng đến việc phát huy tính tích cực chủ động của học sinh, coi học sinh là chủ thể
của quá trình dạy học. Đây là nguyên tắc nhằm nầng cao chất lượng, hiệu quả của
quá trình dạy học, dựa trên phân tích hoạt động học của học sinh theo định hướng
phát triển năng lực học sinh.
Hiện nay không chỉ phần đông học sinh mà giáo viên Nhà trường đều nhận định
là nội dung chương trình Hoá học phổ thông khá nhiều và rộng vì thế việc tiếp thu
và nhớ bài của các em rất khó khăn dẫn đến không khí lớp học căng thẳng, ít sôi
nổi, ít hứng thú, học sinh tiếp thu một cách thụ động, không phát huy được khả
năng tư duy, tìm tòi, sáng tạo. Vì vậy chất lượng dạy và học cũng bị ảnh hưởng
đáng kể.
Để tri thức thu được vững chắc bằng con đường tự tìm tòi, học sinh phát triển
cao hơn về nhận thức, tình cảm, hành vi, tự tin trong cuộc sống. Việc dạy học
hướng vào người đặt vị trí người học vừa là chủ thể vừa là mục đích cuối cùng của
quá trình dạy học, phát huy tối đa tiềm năng của từng người học, vì thế vai trò tích
cực, chủ động, độc lập sáng tạo của học sinh được phát huy. Lúc này người giáo
viên chỉ đóng vai trò là người tổ chức, hướng dẫn, động viên các hoạt động độc lập
của học sinh và đánh thức các tiềm năng cuả mỗi học sinh.
Xuất phát từ những lý do trên trong quá trình dạy học tôi đã “ Sử dụng Bản
đồ tư duy trong giảng dạy môn Hoá học theo định hướng phát triển năng lực
dựa trên phân tích hoạt động học của học sinh”
2. Mục đích nghiên cứu:

và vận dụng.
Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học môn hoá học là một phương pháp và kỹ
thuật nhằm giúp cho quá trình Dạy và Học đạt hiệu quả cao nhất.
II. NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:
1. Cơ sở lý luận của vấn đề
1.1 Bản đồ tư duy [1]
- Bản đồ tư duy (BĐTD) còn gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư duy,… là hình thức
ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay
một mạch kiến thức,… bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh, đường
nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực. Đặc biệt đây là một sơ đồ mở, không
yêu cầu tỉ lệ, chi tiết chặt chẽ như bản đồ địa lí, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh,
mỗi người vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạt
khác nhau, cùng một chủ đề nhưng mỗi người có thể “thể hiện” nó dưới dạng
BĐTD theo một cách riêng, do đó việc lập BĐTD phát huy được tối đa khả năng
sáng tạo của mỗi người.
BĐTD chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng lưới liên tưởng (các
nhánh). Có thể vận dụng BĐTD vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, củng cố kiến
thức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương, mỗi học kì...
và giúp cán bộ quản lí giáo dục lập kế hoạch công tác.
Bản đồ Tư duy là biểu hiện của tư duy mở rộng, vì thế nó dựa vào các chức
năng tự nhiên của tư duy. Đó là một kĩ thuật họa hình ảnh đóng vai trò là chìa
khóa vạn năng để khám phá tiềm năng của bộ não.Có thể áp dụng Bản đồ Tư
duy trong cuộc sống mọi mặt, qua đó cải thiện hiệu quả học tập và khả năng tư
duy mạch lạc, nhằm tăng cường hiệu quả hoạt động.
Sơ đồ Tư duy có 4 đặc điểm:
a) Đối tượng quan tâm được kết tinh thành một hình ảnh trung tâm .

4



1.4.Ứng dụng của Sơ Đồ Tư Duy trong giáo dục:[2]
- Dùng Bản đồ Tư duy cho các bài tiểu luận, các kỳ thi, các dự án và báo cáo.
- Soạn ghi chú cho bài giảng, hoạch định năm, hoạch định ngày, thiết kế bái
giảng, thi cử....
- Bản đồ tư duy (BĐTD) là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở
rộng và đào sâu các ý tưởng.
- BĐTD một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, có thể miêu tả nó là một kĩ thuật
hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp với cấu
trúc, hoạt động và chức năng của bộ não, giúp con người khai thác tiềm năng vô tận
của bộ não.
- Cơ chế hoạt động của BĐTD chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng lưới
liên tưởng (các nhánh).
- BĐTD là công cụ đồ họa nối các hình ảnh có liên hệ với nhau vì vậy có thể vận
dụng BĐTD vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học,
ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương,... và giúp cán bộ quản lí giáo dục
lập kế hoạch công tác.
1.5 Những lưu ý cần thiết khi sử dụng sơ đồ tư duy[3]
Sơ đồ tư duy không dành cho người lười biếng vì nó chỉ giúp bạn cụ thể hóa, hệ
thống hóa kiến thức và để làm được điều này bạn phải đọc thật kỹ lý thuyết và hiểu
rõ chúng. Nếu không sơ đồ tư duy sẽ thiếu logic dẫn đến hậu quả là bạn nhớ nhầm
hoặc nhớ sai kiến thức, ảnh hưởng đến kết quả học tập.
Một sơ đồ tư duy rực rỡ sắc màu sẽ khiến sơ đồ của bạn trở nên thú vị bởi màu
sắc cũng có tác dụng kích thích não như hình ảnh. Tuy nhiên, bạn cũng không cần
phải sử dụng quá nhiều màu sắc, chỉ cần dùng một hai màu yêu thích.
Để tiết kiệm thời gian, thay vì tô đậm màu trong một nhánh, sao bạn không thử
gạch chéo, đánh dấu cộng, hay chấm bi trong đó? - rất mới mẻ và tốn ít thời gian.
Vẽ nhiều nhánh cong hơn là đường thẳng để tránh sự buồn tẻ, tạo sự mềm mại,
cuốn hút cho sơ đồ tư duy của bạn.
Từ khóa gợi mở sẽ khiến não bạn ghi nhớ được nhiều kiến thức hơn. Đừng viết đầy
đủ cả câu vì như vậy bạn sẽ dập tắt khả năng gợi mở và liên tưởng của bộ não

vào bộ não mà chỉ học thuộc lòng, học vẹt, thuộc một cách máy móc, thuộc nhưng
không nhớ được kiến thức trọng tâm, không nắm được “sự kiện nổi bật” trong tài
liệu đó, hoặc không biết liên tưởng, liên kết các kiến thức có liên quan với nhau.
- BĐTD còn gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư duy,… là hình thức ghi chép nhằm tìm
tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, tóm tắt những ý chính của một nội dung, hệ
thống hóa một chủ đề… bằng cách kết hợp việc sử dụng hình ảnh, đường nét, màu
sắc, chữ viết
7


- Nghĩa của cụm từ BĐTD không hiểu theo nghĩa bản đồ thông thường như bản đồ
địa lí mà BĐTD được hiểu là một hình thức ghi chép theo mạch tư duy của mỗi
người bằng việc kết hợp nét vẽ, màu sắc và chữ viết. Đặc biệt đây là một sơ đồ mở,
việc thiết kế BĐTD theo mạch tư duy của mỗi người, không yêu cầu tỉ lệ, chi tiết
khắt khe như bản đồ địa lí, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi người vẽ một
kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạt khác nhau, cùng một
nội dung nhưng mỗi người có thể “thể hiện” nó dưới dạng BĐTD theo một cách
riêng do đó việc lập BĐTD phát huy được tối đa khả năng sáng tạo của mỗi người
- BĐTD giúp HS học được phương pháp học: Việc rèn luyện phương pháp học tập
cho HS không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu
dạy học. Thực tế cho thấy một số HS học rất chăm chỉ nhưng vẫn học kém, các em
này thường học bài nào biết bài đấy, học phần sau đã quên phần trước và không
biết liên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức đã học trước đó
vào những phần sau. Phần lớn số HS này khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp
không biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ
của mình. Sử dụng thành thạo BĐTD trong dạy học HS sẽ học được phương pháp
học, tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy
BĐTD giúp HS ghi chép có hiệu quả. Do đặc điểm của BĐTD nên người thiết kế
BĐTD phải chọn lọc thông tin, từ ngữ, sắp xếp, bố cục để “ghi” thông tin cần thiết
nhất và lôgic, vì vậy, sử dụng BĐTD sẽ giúp HS dần dần hình thành cách ghi chép

sinh hoạt ở tổ chuyên môn cũng như hoạt động dạy học của nhà trường, là một
trong những nội dung quan trọng của phong trào thi đua “Xây dựng trường học
thân thiện, học sinh tích cực” mà Bộ GD&ĐT đang đẩy mạnh triển khai.
BĐTD một công cụ có tính khả thi cao vì có thể vận dụng được với bất kì điều kiện
cơ sở vật chất nào của các nhà trường hiện nay. Có thể thiết kế BĐTD trên giấy,
bìa, bảng phụ,… bằng cách sử dụng bút chì màu, phấn, tẩy,… hoặc cũng có thể
thiết kế trên phần mềm BĐTD.
Bước đầu cho phép kết luận: Việc vận dụng BĐTD trong dạy học sẽ dần hình thành
cho HS tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đề
một cách hệ thống, khoa học. Sử dụng BĐTD kết hợp với các phương pháp dạy
học tích cực khác như vấn đáp gợi mở, thuyết trình,… có tính khả thi cao góp phần
đổi mới PPDH
BĐTD sau khi ứng dụng vào các tiết học đã mang lại hiệu quả thiết thực như: Giúp
học sinh thuộc bài ngay tại lớp, nhớ nhanh, nhớ sâu và lâu những nội dung của bài
học. Mặt khác, dạy học bằng BĐTD giúp học sinh không nhàm chán về bài học mà
luôn sôi nổi, hào hứng từ đầu đến cuối tiết học. Phương pháp này đặc biệt có ích
trong việc củng cố kiến thức và rèn luyện, phát triển tư duy logic, năng lực cho học
sinh, nhất là những học sinh khá, giỏi. Học sinh có thể tự học ở nhà rất hiệu quả,
Mỗi hoạt động học của học sinh phải thể hiện rõ mục đích, nôi dung, phương thức
và sản phẩm học tập mà học sinh phải hoàn thành.
Có thể tóm tắt một số hoạt động dạy học trên lớp với BĐTD:
Hoạt động 1:(Chuyển giao và thực hiện nhiệm vụ học tập) HS lập BĐTD theo
nhóm hay cá nhân với gợi ý của GV.
Hoạt động 2: (Báo cáo kết quả) HS hoặc đại diện của các nhóm HS lên báo cáo,
thuyết minh về BĐTD mà nhóm mình đã thiết lập.
Hoạt động 3: ( Thảo luận) HS thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện BĐTD
về kiến thức của bài học đó. GV sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp HS hoàn chỉnh
BĐTD, từ đó dẫn dắt đến kiến thức của bài học.
Hoạt động 4:(Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập) củng cố kiến thức bằng
một BĐTD mà GV đã chuẩn bị sẵn hoặc một BĐTD mà cả lớp đã tham gia chỉnh



Ví dụ 2: Bản đồ tư duy cho dạng bài Luyện tập, ôn tập.

12


13


Hình: 4 [4]

14


Ví dụ 3: Học sinh có thể tổng hợp hệ thống hoá kiến thức về Ancol theo BĐTD
sau:

15


Ví dụ 4:Học sinh có thể tổng hợp hệ thống hoá kiến thức về Este theo BĐTD sau:

16


Ví dụ 5: Học sinh có thể tổng hợp hệ thống hoá kiến thức về Lipit theo BĐTD sau:

Ví dụ 6: Học sinh có thể tổng hợp hệ thống hoá kiến thức về Glucozơ và Sacarozơ
theo BĐTD sau:

- Việc sử dụng BĐTD giúp cán bộ quản lí có cái nhìn tổng quát toàn bộ vấn đề,
giúp GV đổi mới PPDH, giúp HS học tập tích cực đó chính là một trong những
cách làm thiết thực triển khai nội dung dạy học có hiệu quả - một trong năm nội
dung của phong trào thi đua “Xây dựng Trường học thân thiện, học sinh tích cực”
mà Bộ Giáo dục và Đào tạo phát động và Thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng lần
thứ XI, đặc biệt là nghị quyết Trung ương số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn
diện giáo dục và đào tạo.!
XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞN ĐƠN VỊ

Thanh Hoá, tháng 5 năm 2017
Tôi xin cam đoan đây là SKKN của
mình viết, không sao chép nội dung
của người khác.
Người thực hiện

Phạm văn Tuấn
20


Tài liệu tham khảo:
[1]. Tony Buzan - Bản đồ Tư duy trong công việc – NXB Lao động – Xã hội.
[2]. Trần Đình Châu, Đặng Thị Thu Thủy; Bản đồ tư duy-công cụ hiệu quả hỗ trợ
dạy học và công tác quản lý nhà trường, Báo Giáo dục&Thời đại, số 147 ngày
14/9/2010.
[3] Trần Đình Châu, Sử dụng bản đồ tư duy- một biện pháp hiệu quả hỗ trợ học
sinh học tập môn toán. Tạp chí Giáo dục, kỳ 2, tháng 9-2009
[4]. www.google.com.vn// Hình ảnh

21