MỘT SỐ KINH NGHIỆM VỀ VIỆC SỬ DỤNG ĐỒ
DÙNG TRỰC QUAN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ
VIỆT NAM LỚP 12 GIAI ĐOẠN 1930 – 1954
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông có vai trò rất quan trọng nhằm
giúp học sinh có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử Việt Nam và
lịch sử thế giới trên cơ sở đó góp phần hình thành ở học sinh thế giới quan khoa
học, giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, truyền thống dân tộc, bồi dưỡng các
năng lực tư duy, hành động và thái độ ứng xử đúng đắn trong cuộc sống xã hội. Vì
vậy phương pháp và hình thức dạy học môn lịch sử rất phong phú đa dạng, bao
gồm cả các phương pháp hiện đại và các phương pháp truyền thống, trong đó
phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan là một trong những phương pháp cơ bản
của lí luận dạy học. Bởi lẽ, việc nhận thức lịch sử vừa phải tuân thủ theo quy luật
nhận thức nói chung, nhưng đồng thời còn có nét đặc thù riêng, học sinh không thể
trực tiếp nhận thức các sự kiện lịch sử, vì lịch sử là những gì đã diễn ra và qua đi
con người không thể quan sát trực tiếp không thể dựng lại hoàn toàn hay thí nghiệm
như khoa học tự nhiên.
Do đó, dạy học lịch sử trước hết là một quá trình truyền thông tin, thu nhận
và xử lý thông tin giữa giáo viên và học sinh qua các phương tiện dạy học. Thông
tin về sự kiện lịch sử càng chính xác, chân thật, phong phú lời nói, hình ảnh cũng
như các loại đồ dùng trực quan ( hiện vật, tranh ảnh, bản đồ, băng đĩa, máy
chiếu…) là những phương tiện dạy học, có khả năng chứa hoặc truyền thông tin rất
đa dạng và phong phú.
Các phương tiện này đóng vai trò rất quan trọng trong việc bảo đảm tính
trực quan và tạo biểu tượng lịch sử chân thật cho học sinh nhằm góp phần đạt được
mục tiêu dạy học. Tuy nhiên trên thực tế vì nhiều lí do chủ quan và khách quan vẫn
còn nhiều giáo viên chưa kết hợp phương pháp này vào dạy học, nếu có chăng
cũng chỉ minh họa qua loa, chưa phát huy tính chủ động sáng tạo tích cực của học
sinh trong việc khai thác tư liệu lịch sử ở các đồ dùng dạy học, điều này ảnh hưởng
không nhỏ đến chất lượng giáo dục bộ môn lịch sử.
Trên cơ sở thực tiễn đó , tôi chọn đề tài “Một số kinh nghiệm về việc sử

tài liệu “ Chiến thắng Điện Biên Phủ” hoặc “ vài hình ảnh về cuộc đời hoạt
động của chủ tịch Hồ Chí Minh” … học sinh có những tình cảm mạnh mẽ về lòng
yêu mến lãnh tụ, chiến sĩ cách mạng, lòng quý trọng lao động và nhân dân lao
động, lòng căm thù bọn xâm lược và chiến tranh……
Với tất cả ý nghĩa giáo dưỡng, giáo dục và phát triển nêu trên, đồ dùng trực
quan góp phần to lớn nâng cao chất lượng dạy học lịch sử, gây hứng thú học tập
cho học sinh, nó là chiếc cầu nối giữa hiện thực quá khứ khách quan với đời sống
hiện tại.
2/ Cơ sở thực tiễn:
Đã nhiều lần chúng ta bàn đến việc sử dụng các phương tiện trực quan trong
dạy học lịch sử, coi đó là nguyên tắc trong dạy học, một phương pháp không thể
thiếu được trong quá trình giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông. Tuy nhiên sử dụng
như thế nào để có hiệu quả dạy học nói chung, phát huy tính tích cực hoạt động độc
lập của học sinh nói riêng trong dạy học lịch sử thì không đơn giản, chưa có sự
thống nhất, mỗi người sử dụng một cách.
Tình trạng sử dụng các phương tiện dạy học còn mang tính hình thức chưa
phát huy được những ưu thế của các đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử.
Trong bài viết này, tôi không trình bày lại phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan
2


trọng dạy học lịch sử nói chung mà chủ yếu đề xuất một số kinh nghiệm sử dụng
nhằm phát huy năng lực trí tuệ và tính độc lập sáng tạo của học sinh
Trước tiên khẳng định hiệu quả của việc sử dụng phương pháp trực quan
trong dạy học lịch sử do nhiều yếu tố quyết định: như chất lượng đồ dùng trực
quan, hiện vật, bản đồ, tranh ảnh lịch sử … Phương pháp sử dụng, kỹ năng, năng
lực sư phạm của giáo viên và đặc biệt là trình độ nhận thức của học sinh. Đồ dùng
trực quan được sử dụng tốt sẽ huy động được sự tham gia của nhiều giác quan, sẽ
kết hợp được hai hệ thống tín hiệu trong quá trình nhận thức “ Tai nghe - Mắt thấy”
tạo điều kiện cho học sinh dễ hiểu, nhớ lâu, phát huy ở học sinh năng lực chú ý,

3


đó giáo viên bổ sung, để các em hiểu bức ảnh một cách đầy đủ, toàn diện sâu sắc
hơn.
Ví dụ : khi sử dụng bức ảnh “Lễ thành lập Đội Việt Nam tuyên truyền giải
phóng quân” ( hình 39- trang 111 ) trong bài 16 “ Phong trào giải phóng dân tộc và
tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1939-1945. Nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà ra
đời ”

Giáo viên phải gợi mở để học sinh quan sát: Ai là người ra chỉ thị thành lập
đội VNTTGPQ ? Lá cờ biểu hiện điều gì? Ai là người chỉ huy trực tiếp đội Việt
Nam tuyên truyền giải phóng quân khi mới thành lập? Đội bao nhiêu người ?
Trang bị lúc đầu như thế nào? Tất cả những điều này cuối cùng giúp học sinh nắm
được Đảng ta đứng đầu là chủ tịch Hồ Chí Minh đã thành lập và lãnh đạo lực lượng
vũ trang đầu tiên của cách mạng. Họ là những người du kích trong đội “Việt Nam
tuyên truyền giải phóng quân ” và “ Cứu quốc quân ” (5/1945). Tuy số lượng còn ít
ỏi ( chỉ có 34 người ) vũ khí trang bị còn thô sơ nhưng đã tích cực hoạt động góp
phần rất quan trọng vào thắng lợi của các mạng. Đồng thời đây là mầm mống đầu
tiên của lực lượng vũ trang Việt Nam sau này.
Hình vẽ, tranh ảnh trong SGK là một phần của đồ dùng trực quan trong quá
trình dạy học. Nó có ý nghĩa hết sức to lớn, không chỉ là nguồn kiến thức có tác
dụng giáo dục tính cách, mà còn phát triển tư duy học sinh, sử dụng tốt loại phương
tiện trực quan này sẽ phát huy được tính tích cực của học sinh, tạo ra sự hứng thú
trong quá trình nhận thức.
Từ việc quan sát, học sinh sẽ đi tới tư duy trừu tượng. Bản thân tranh ảnh
không thể tạo ra sự quan sát tích cực của học sinh nếu như nó không được quan sát
trong tình huống có vấn đề. Mặt khác thông qua quan sát, miêu tả tranh ảnh học
sinh được rèn luyện khả năng sử dụng ngôn ngữ của các em ngày càng phong phú
4

94 ), và trình bày những hiểu biết của mình về Trần Phú, sau đó giáo viên chốt lại
những nét tiêu biểu nhằm giúp học sinh có ấn tượng sâu sắc về nhà cách mạng trẻ
tuổi này.
Giáo viên có thể dựa vào đoạn tư liệu sau: “Trần Phú sinh ngày 1/5/1904 tại
Quảng Ngãi ( nguyên quán ở huyện Đức Thọ, Hà Tĩnh ). Ngay từ thuở thơ ấu Trần
Phú đã sống trong cảnh côi cút tha phương cầu thực vô cùng cực khổ, vì cha mẹ mất
sớm. Trước cuộc sống quá khó khăn, anh em Trần Phú phải về Quảng Trị tìm họ
hàng nương tựa, nhờ bà con giúp đỡ, Trần Phú vào học ở trường Quốc học Huế.
Ông học rất giỏi và nuôi trong lòng một hoài bão lớn, rồi sau đó Trần Phú đi theo
cách mạng, trở thành người chiến sĩ trung kiên chiến đấu vì độc lập tự do. Tháng
10/1930 Ông tham gia Hội nghị Ban chấp hành trung ương lâm thời và được cử
làm Tổng bí thư. Trần Phú được cử thảo ra Luận cương chính trị, để viết luận
cương, Ông đã dựa vào Chính cương, điều lệ vắn tắt của Nguyễn Ái Quốc; đi vào
tìm hiểu thực tế phong trào công nhân ở Hải Phòng, lên Hà Nội dựa vào anh em bồi
bếp làm cho tên công chức cao cấp thực dân Pháp ở số nhà 90 Phố Thợ Nhuộm. Tại
đây Trần Phú đã bí mật thảo Luận cương chính trị của Đảng ngay dưới tầng hầm
của ngôi nhà.
Sau một thời gian hoạt động, vì sự phản bội của Ngô Đức Trì, ngày
19/4/1931 Trần Phú bị bắt tại số nhà 66, đường Săm bơ nhơ (Sài Gòn). Những tên
mật thám khét tiếng đã điên cuồng tra tấn Trần Phú ( bắt ngồi vào thùng nước bẩn
rồi cho dòng điện chạy qua, đến thủ đoạn treo ngược lên xà nhà, cắt gân bàn chân
rồi cho xăng đốt ). Cuối cùng, chúng phải lắc đầu trước tinh thần gang thép của
người chiến sĩ trẻ tuổi. Trước khi chết, Trần Phú đã nhắn lại các đồng chí của mình
“Hãy giữ vững chí khí chiến đấu”. Câu nói của Ông đã trở thành vũ khí chiến đấu
của mỗi người Việt Nam đi vào trận đánh. Trần Phú hy sinh giữa lúc 27 tuổi đời,
tuổi thanh niên rất tươi đẹp”. Cách giới thiệu bức chân dung kết hợp với một vài
nét chấm phá về tiểu sử nhân vật sẽ khắc vào trái tim các em lòng yêu mến, kính
phục người chiến sĩ cách mạng đã hi sinh vì độc lập tự do của tổ quốc.
Nói tóm lại, sử dụng tốt kênh hình đã in sẵn trong sách giáo khoa có tác dụng
rất lớn trong việc nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử. Bởi vì, hình ảnh rõ ràng, cụ thể

đoạn tàn bạo trắng trợn của thực dân Pháp. Sau khi đã chuẩn bị lược đồ trong tiến
trình giảng dạy giáo viên thực hiện các bước sau:
Sau khi đã phân tích rõ nguyên nhân mục đích của cuộc khai thác thuộc địa
lần hai của thực dân Pháp. Giáo viên treo lược đồ lên bảng để lần lượt trình bày
quá trình khai thác của thực dân Pháp về mục đích, quy mô, hậu quả v.v… kết hợp
với lời giảng, giáo viên chỉ rõ cho các em những vị trí, địa điểm mà thực dân Pháp
khai thác, khai thác những nguồn lợi gì, ở đâu? Tại sao lại khai thác những nguồn
lợi này? Nó có tác dụng gì? v.v... sau đó yêu cầu các em nhận xét và rút ra kết luận
khái quát.
Việc giảng dạy kết hợp với việc sử dụng lược đồ, bảng biểu thực tế đã cho
những kết quả tốt, hầu hết các em đã chăm chú lắng nghe, dễ hiểu và nắm được bài
học ngay trên lớp. Không những thế còn làm nảy sinh những xúc cảm lịch sử của
các em. Đó là thái độ căm phẫn trước những hành động vơ vét tàn bạo của thực dân
Pháp, là lòng xót xa, sự uất ức đối với người dân Việt Nam sống trong cảnh nước
mất nhà tan.
C2. Sử dụng bảng biểu
Ví dụ: khi dạy về bài “ Đảng Cộng Sản Việt Nam ra đời,” giáo viên có thể
hướng dẫn học sinh xây dựng và sử dụng bảng so sánh: Cương lĩnh chính trị
( tháng 2 năm 1930) của Nguyễn Ái Quốc với luận cương chính trị của Trần Phú
( tháng 10/1930 ) để giúp các em rút ra những mặt hạn chế của luận cương chính trị
tháng 10/1930

Nội dung
so sánh

Mục tiêu

Giai cấp
lãnh đạo


với tư sản dân tộc, tiểu tư sản
trí thức, thành phần trung nông
Cách mạng Việt Nam là một bộ Cách mạng Đông Dương là một bộ phận
phận của cách mạng Thế giới
của cách mạng Thế giới

Vị trí

Ví dụ trong bài 20 “ Cuộc kháng chiến chống thực Pháp kết thúc 1953 –
1954 ” giáo viên kết hợp sử dụng lược đồ, bảng biểu trống, trình bày diễn biến
chiến cuộc Đông Xuân 1953 – 1954, sau đó hướng dẫn các em lập bảng biểu hoàn
chỉnh. Từ đó hình thành cho học sinh nhận thức về sự phối hợp lien quân Việt lào.
Các cuộc tiến công chiến lược của ta đã làm cho kế hoạch Na Va của pháp phá sản
ntn…
Thời gian

Sự kiện lịch sử

12/1953

Bộ đội chủ lực của ta tấn công Thị xã Lai Châu

Đầu tháng 12/1953

Liên quân Lào – Việt tấn công địch ở Trung Lào

Tháng 1/1954

Liên quân Lào – Việt tấn công địch ở Thượng Lào


Tổng tuyển cử bầu quốc hội; Toàn quốc kháng chiến chống thực
dân Pháp xâm lược

1945
1946
1951
1954

Đại hội lần thứ II của Đảng- Đại hội kháng chiến thắng lợi
Chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ; Hội nghị Giơnevơ về việc lập lại
hòa bình ở Đông Dương. Miền Bắc xây dựng CNXH, miền Nam
tiếp tục cách mạng DTDCND

Khi tiến hành tổng kết bài, giáo viên dựa vào bảng niên biểu để dạy, yêu cầu
học sinh cùng xây dựng bảng niên biểu, trên cơ sở đó mà bổ sung, sửa chữa những
điều chưa chính xác trong bảng niên biểu của các em.
C3. Sử dụng sơ đồ.
Mục đích sử dụng sơ đồ trong dạy học lịch sử nhằm phát huy khả năng suy
luận logic của học sinh khi diễn tả tổ chức một cơ cấu xã hội, một chế độ chính trị,
mối quan hệ giữa các sự kiện lịch sử...... Như vậy, khi dựa vào vào sơ đồ học sinh
có thể phân tích, giải thích, suy luận các sự kiện lịch sử có quan hệ ràng buộc lẫn
nhau một cách chính xác, khoa học. Từ đó tư duy học sinh phát triển cao hơn và
chất lượng dạy học sẽ được nâng lên
Ví dụ: Khi dạy bài 20: Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân pháp kết thúc (
1953 – 1954 ) để cụ thể hóa nguyên nhân thắng lợi của cuộc kháng chiến chống
Pháp giáo viên hướng dẫn học sinh xây dựng sơ đồ sau :

10




Như vậy với việc sử dụng bản đồ, lược đồ, sơ đồ, bảng biểu trong quá trình
giảng dạy làm cho tiết học trở nên sôi nổi, gây được sự chú ý tập trung của học
sinh, phát huy khả năng độc lập tư duy cũng như khả năng khái quát tổng kết kiến
thức lịch sử của học sinh. Chính vì lẽ đó, trong các giờ dạy lịch sử nếu có điều kiện
cho phép, giáo viên nên tích cực sử dụng có hiệu quả các loại đồ dùng trực quan
này.
Tóm lại: sử dụng hình vẽ, tranh ảnh trong sách giáo khoa, cũng như sử dụng
các đồ dùng trực quan do giáo viên và học sinh tự sưu tầm, tự làm, bổ sung cho
sách giáo khoa là một điều hết sức cần thiết có tác dụng lớn lao trong dạy học lịch
sử. Đây là phương tiện quan trọng tạo nên hình ảnh lịch sử. Song khi sử dụng giáo
viên cần chú ý đến các yêu cầu của việc sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học
lịch sử

11


Trong những năm vừa qua tôi đã sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch
sử theo những kinh nghiệm đã đúc kết ở nội dung trên, đây không phải là phương
pháp mới, có thể cũng đã được thầy cô ở nhiều trường áp dụng. Tuy vậy với bản
thân phần nào cũng đạt được một số kết quả nhất định.
Vì vậy có thể khẳng định thấy được tính khả thi của việc áp dụng đồ dùng
trực quan trong dạy học lịch sử đã phát huy tính tích cực hoạt động độc lập của học
sinh.
III : MỘT SỐ NGUYÊN TẮC KHI SỬ DỤNG ĐỒ DÙNG TRỰC
QUAN
Khi sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử cần chú ý các nguyên
tắc sau:
- Phải căn cứ vào nội dung, yêu cầu giáo dục của bài học để lựa chọn đồ
dùng trực quan tương ứng thích hợp. Vì vậy cần xây dựng một hệ thống đồ dùng

thông có chức năng, nhiệm vụ to lớn trong việc đào tạo con người Việt Nam vừa có
trình độ năng lực khoa học vừa thấm nhuần truyền thống dân tộc, có năng lực tư
duy sáng tạo để hội nhập với thế giới và khu vực. Để đáp ứng được yêu cầu trên,
cần phải có sự đổi mới về phương pháp dạy học môn Lịch sử mà trong đó phương
pháp sử dụng đồ dùng trực quan có hiệu quả là một trong những nhân tố góp phần
to lớn để đạt được mục tiêu giáo dục trong dạy học lịch sử cả về mặt giáo dưỡng,
giáo dục và phát triển nhân cách cho học sinh.
Biển học là vô bờ. Tôi nghĩ rằng mỗi thầy cô giáo đều có những biện pháp riêng để
nâng cao chất lượng dạy học lịch sử. Trong phạm vi hạn hẹp của đề tài, tôi chỉ mạn phép
nêu lên “Một số kinh nghiệm về việc sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học
lịch sử việt Nam lớp 12 giai đoạn 1930 – 1954 ” mà bản thân đã thực hiện trong quá
trình giảng dạy và đạt được một số hiệu quả nhất định. Thiết nghĩ rằng, những kinh
nghiệm trên ít nhiều có thể giúp quý thầy cô tham khảo, bổ sung và ứng dụng trong quá
trình giảng dạy của mình nhằm nâng cao chất lượng dạy học lịch sử. Những thiếu sót
trong quá trình viết đề tài là điều không thể tránh khỏi, rất mong được sự góp ý chân
thành của quý thầy cô.
Xác nhận của BGH

Thanh hóa 01/06/2016
Tôi xin cam đoan đây là SKKN
của mình viết, không sao chép
nội dung của người khác
Người viết

Nguyễn Văn Thắng

13


14